Футболнинг «гўзаллиги» ўлдими? Сўнгги Жаҳон чемпионатлари — бизнес ва тактик прагматизм қурбони

«Уларни гўзал ўйин қизиқтирмайди. Улар футболнинг нафосати ҳақида қайғурмайди. Бизнинг давримизда майдонда фикрлардик ва кичик томоша кўрсатардик».

Барча даврларнинг энг зўр футболчиси саналган Пеленинг 2014 йили Бразилияда ўтган Жаҳон чемпионати олдидан айтган бу сўзлари дунёдаги энг оммабоп ўйиннинг бугунги ҳолати ҳақида кўп нарсани англатади.

Ўша мусобақа Бразилия учун бурилиш нуқтаси эди: у Неймар, Оскар ва Халк каби футболчиларнинг индивидуал иқтидорини бутун дунёга намойиш этиши керак эди. Бироқ Бразилия ярим финалда «шафқатсиз» Германия терма жамоасидан 7:1 ҳисобида шармандали мағлубиятга учради. Бу аламли мағлубиятнинг изи ҳамон миллат хотирасидан ўчгани йўқ.

Германиянинг муваффақияти футболда индивидуал маҳоратга бой, эркин ўйнайдиган ва томошабинни хушнуд этишни ғалаба билан тенг кўрадиган жамоалар эмас, балки тинимсиз югурадиган, жисмонан бақувват ва қатъий тактик режага амал қиладиган жамоалар асосий кучга айланганини исботловчи ёрқин мисол бўлди.

Футбол йирик бизнесга айланди

Пеленинг 1970 йили Мексикада чемпионликни қўлга киритган жамоаси кўплаб футбол тарихчилари томонидан Жаҳон кубогини ютган сўнгги ёрқин жамоа ҳисобланади ва у «гўзал ўйин»нинг мукаммал намунасидир.

Тўрт йил ўтиб, Ғарбий Германияда бўлиб ўтган Жаҳон чемпионатида Бразилия тактик жиҳатдан Нидерландия терма жамоасидан ва уларнинг «тотал футбол» ғоясидан ортда қолди.

1974 йил ўйиннинг корпорациялашуви бошланган бурилиш нуқтаси бўлди. Ўша йили Жоао Авеланжнинг ФИФА президенти этиб сайланиши сердаромад глобал ҳомийлик шартномаларининг янги даврини бошлаб берди. Бунгача бўлган келишувлар маҳаллий ва мустақил эди, бироқ 1970 йилларнинг ўрталарига келиб, «Adidas» ва «Coca-Cola» каби жаҳонга машҳур брендлар ФИФАнинг тижорий ҳамкорларига айланди ва бу алоқалар шу кунгача давом этмоқда.

Телевизион трансляция ҳуқуқлари ҳам шу тенденцияни такрорлади: миллий телетармоқлар билан тузилган шартномалар, сўнгра 1980 йиллар атрофида спорт кабел телевидениесининг пайдо бўлиши билан трансляция ҳуқуқлари нархи кескин ошиб кетди.

Ҳозирда футбол катта бизнесга айланган ва натижада майдондаги талаблар янада кучайган. Ҳомийлик ва трансляциядан келадиган даромадлар ўсиши жамоалар учун молиявий мукофотларни илгари тасаввур қилиб бўлмайдиган даражага олиб чиқди.

Футболда «нима қилиб бўлса ҳам ғалаба қозониш» асосий мақсадга айланди ва ўйиннинг қай тарзда ўтказилиши борган сари иккинчи даражали қараш сифатида қабул қилина бошлади.

Гўзалликнинг қайта тикланиши: Нидерландия-74 ва Бразилия-82

Спорт йирик бизнесга айланганига қарамай, ҳамон футболни гўзал тарзда ўйнайдиган жамоалар топиларди. Жаҳон чемпионатларидаги энг ёрқин икки мисол — 1974 йилги финалчи Нидерландия ва 1982 йилги Бразилия терма жамоаларидир.

1974 йилги Жаҳон кубоги финалига чиққан голландлар Пеленинг машҳур Бразилия термасига хос бўлган ижодкорлик ва эркин ўйинни «тотал футбол» концепцияси билан бойитди. Содда қилиб айтганда, бу — майдондаги ҳеч бир футболчи доимий позицияга боғланмаган, масалан, қанот ҳужумчиси ҳимоячи вазифасини ҳам бажара оладиган тизим эди.

Бу бетакрор Йохан Кройф бошчилигидаги тезкор, мослашувчан ва ҳужумкор футбол намойиш этадиган жамоани юзага келтирди. Шу тариқа нидерландияликлар «гўзал ўйин»ни Европада ҳам намойиш этиш мумкинлигини исботлади.

Гарчи уларнинг тизими 1974 йилги финалда анча прагматик ҳаракат қилган Ғарбий Германия вакиллари олдида дош бера олмаган ва тактик камчиликлари очилиб қолган бўлса-да, ярим асрдан кўпроқ вақт ўтгач ҳам одамлар ҳақиқий ғолиблардан кўра айнан Нидерландия терма жамоасини кўпроқ эслашади.

1982 йили Испанияда бўлиб ўтган Жаҳон чемпионатида Бразилия термаси билан ҳам худди шундай ҳолат юз берди. Сократес, Зико, Эдер ва Жуниор каби бетакрор иқтидорларга эга жамоа 1970 йилги Бразилия терма жамоасини ёдга солувчи футбол намойиш этиб, ҳам мухлисларни, ҳам бутун дунёдаги телетомошабинларни ҳайратга солди.

Бироқ 1974 йилги нидерландияликлар каби, Бразилия ҳам Жаҳон кубогини юта олмади — улар бўлажак чемпион Италия томонидан мусобақадан чиқариб юборилди. 1982 йилги Бразилия термаси муваффақиятсизликка учраганига қарамай, ўзларининг такрорланмас ўйин услуби билан футбол тарихида қолди.

Футбол қимматлашмоқда

2026 йилга келиб, «халқ ўйини» деб аталувчи футбол оддий мухлислардан янада узоқлашди. Замонавий футбол бешиги ҳисобланган Англияда бу спорт тури илгари ишчилар синфининг севимли машғулоти, оддий одамлар учун арзон кўнгилочар восита эди. Бугунги кунда эса Англия Премер-лигаси ўйинларига чипта сотиб олиш шу қадар қимматлашдики, оддий ишқибозлар ушбу бозордан сиқиб чиқарилмоқда. Мухлислар гуруҳлари ўтказган сўнгги сўров натижаларига кўра, Англиядаги энг юқори лига ўйинларига чипталар нархи 1990 йилдан бери 800 фоизга ошган.

Халқаро футболда эса Жаҳон кубоги ФИФА учун чинакам даромад манбаига айланди. Жорий мусобақага чипталар нархи 60 доллардан 10 000 доллардан кўпроқни ташкил этмоқда, бу эса футболни бошқарувчи ташкилотга қарийб 9 миллиард доллар даромад келтиришга ёрдам берди.

АҚШ охирги марта 1994 йилда Жаҳон чемпионатига мезбонлик қилганидан бери чипталар нархи муттасил ўсиб борди. 1994 йилдаги финал ўйинининг биринчи тоифадаги чиптаси 475 доллар турган бўлса, инфляция ҳисобга олинган ҳолда унинг 2026 йилдаги қиймати 1 074,45 долларни ташкил этиши керак эди. Статистик жиҳатдан, чемпионатлар ўртасидаги энг кескин нарх ўсиши 2022 йилдан 2026 йилга ўтишда кузатилди: биринчи тоифадаги чипта нархи 600 фоизга қимматлашди. Хулоса қилиб айтганда, 2026 йилги Жаҳон чемпионати ўйинларини стадионда кузатиш фақатгина бой қатлам учун имкониятга айланиб қолди.