СИ ривожланиши икки кескин сценарий бўйича кетиши мумкин. Уларга қандай тайёрланиш керак?

Сунъий интеллект ривожланиши давомида меҳнат бозори ва иқтисодиётда нима юз беради? Бу саволни таҳлилчилар ва стратеглар аллақачон бир неча бор кўтарган. Чикаго университетининг бизнес мактаби молия профессори Рагурам Ражар бу борада икки хил кескин сценарийни тасвирлаб берди ва улардан қайси бири амалга ошишидан қатъи назар, меҳнат бозорини ҳимоя қилиш учун мумкин бўлган чораларни таклиф қилди.

СИ нималар қила олади?

Яқинда «Citrini» кичик таҳлилий компанияси молиявий бозорларда хавотир уйғотди. Компания сценарийсига кўра, сунъий интеллект 2028-йилга келиб «оқ ёқалилар» (офис ходимлари)нинг аксарият иш ўринларини йўқ қилиши мумкин ва бу бутун иқтисодиёт учун оғир оқибатларга олиб келади.

Албатта, бу башорат маълум маънода ҳаддан ташқари пессимистик. Айрим соҳаларни (масалан, дастурлашни) ҳисобга олмаганда, технологияларни жорий этишдаги қийинчиликлар ва тизим инерцияси ўзгаришларни секинлаштириши мумкин. Тарихда ҳам шундай бўлган: масалан, тўлиқ автоматлаштирилган телефон станциялари техник жиҳатдан 1920-йиллардаёқ мумкин эди, аммо АҚШдаги охирги инсон-телефон оператори фақат 1980-йилларда йўқолган.

Бундан ташқари, технологиянинг ўзи фақат битта омил холос. Мижозларга ишончли хизмат кўрсатиш учун қўшимча жараёнлар ва инфратузилма ҳам керак. Шу жиҳатдан, ҳатто энг янги технологияларни қўлламаса ҳам, анъанавий компаниялар муайян устунликка эга бўлиши мумкин.

Бироқ анъанавий ўйинчиларни янги компаниялар сиқиб чиқарган тақдирда ҳам, СИ туфайли пайдо бўладиган имкониятлар, масалан, харажатларнинг камайиши ва меҳнат унумдорлигининг ошиши фақат сунъий интеллект соҳасининг ўзи ривожланишига олиб келмаслиги мумкин. Бу жараён инсон меҳнатига ҳам талаб яратиши эҳтимоли бор. Масалан, интернет пайдо бўлгач, янги касблар – инфлюенсерлар каби фаолият турлари пайдо бўлган.

Шу билан бирга, баъзи жиҳатларда «Citrini» прогнозлари етарлича пессимистик ҳам эмас. Ҳатто барча қандайдир СИ «ҳукмдори»нинг қулига айланиш эҳтимолини четга сурган тақдирда ҳам, иқтисодиётга таъсир қуйидаги омилларга боғлиқ бўлади:

— сунъий интеллект қанчалик кучли бўлиб боради ва бу қанчалик тез содир бўлади;

— фойдаланувчилар уни қай даражада тез жорий этади;

— бу жараёндан келадиган фойда кимга тегади;

— жамият бу ўзгаришларга қандай муносабат билдиради.

Кескин сценарий: ғолиблар ҳаммасини олади

Барча омилларни ҳисобга олганда, ҳақиқатан ҳам бир қатор кескин сценарийларни тасаввур қилиш мумкин.

Масалан, келажакни олайлик: бир-иккита алоҳида устун платформалар (масалан, «Anthropic» ёки «Meta») универсал сунъий интеллект даражасига етиб, рақибларини ортда қолдиради ва корпоратив мижозлардан юқори нарх талаб қилади. Етакчи платформалар катта фойда олади, ходимлар (улар сони кам бўлади, чунки СИ уларни қисқартиради) ва акциядорлар даромадини оширади. Уларнинг хизматларидан фойдаланувчи компаниялар эса СИ ўз самарадорлигини оширгани ва офис ходимларини янада қисқартириш имконини бергани учун тайёр равишда тўлайди.

Ишсиз қолганлар эса СИ ҳали ўз салоҳиятига таъсир қилмаган қўшни соҳаларда иш қидиради. Агар бундай имкониятлар кам бўлса, улар боғбон, официант ва сотувчи каби ишлар учун навбатда туради, бу эса бу касблардаги маошларни яна пасайтиради. Агар СИ инсонларни когнитив вазифалардан биринчи олиб чиқса, физик меҳнат талаб қиладиган соҳаларда – машинистлар, сантехниклар ва қурсоқчиларнинг иши ҳали сақланади, аммо вақт ўтиши билан рақобат кучаяди, чунки офис ходимлари қайта тайёрланади. Бу сценарийда салбий оқибатлар кенг тарқалиб, фойда фақат ИИ-платформалар ва уларнинг инвесторларига тегади. Ёки шунга ҳам ҳеч ким эга бўлмайдими?

Ғолиблар бўлмаса-чи?

Бу саволга жавоб беришдан олдин, бошқа «рақобатли» сценарийни кўриб чиқайлик: ҳеч бир платформа «ғолиб» бўлмайди, чунки «ChatGPT 33.2», «Gemini 25» ва бошқа барча платформалар ўртасида фарқ жуда кам бўлади. Бу сценарий ҳам офис ходимлари учун қийин бўлиши мумкин, аммо СИ хизматлари нархи паст бўлади ва самарадорликнинг ошиши бутун иқтисодиётга тарқалиб, қўшимча даромадлар ҳам тарқалиб кетади.

Компаниялар СИ учун катта харажат қиладиган бўлмайди, шу билан улар нархларни пасайтириши ва талабга жавоб бериш учун ишлаб чиқаришни кенгайтириши мумкин, бу эса бошқа соҳаларда янги иш ўринлари пайдо бўлишига олиб келади. Бу биринчи сценарийга қараганда анча енгил ва кам азобли бўлади, чунки товар ва хизматларнинг арзонлашиши ходимларга сақланган жамғарма маблағларини сақлаб қолиш имконини беради.

Меҳнат бозорини ҳар қандай натижадан ҳимоя қилиш

Ҳозир кузатилаётган тенденциялар кўрсатишича, СИ соҳасидаги олигополиядан кўра иккинчи сценарий, яъни рақобатли ривожланиш эҳтимоли юқори. Шу билан бирга, давлат бу сценарийни кафолатлаш учун қўшимча чоралар кўриши мумкин, масалан: СИ хизматлари учун нархларни тартибга солиш ёки СИ-моделлари ишлаб чиқувчиларини уларни нусхалашга уриниши мумкин бўлганлардан ҳимоя қилишни рад этиш. Потенциал СИ-олигархлар жамият уларнинг катта фойдасини ҳимоя қилади, деган умидга эга бўлмаслиги керак, чунки уларнинг маҳсулоти катта миқдорда иш ўринлари йўқолиши ва иқтисодий қийинчиликларга олиб келиши мумкин.

Албатта, ҳозирги СИ бозори иштирокчилари агрессив лоббизм билан шуғулланади, айрим қонун чиқарувчиларни пора бериш орқали тартибга солишни тўсишга уринади. Улар ўз таъсир каналлари орқали очиқ кампания олиб бориб, тартибга солишнинг самарасиз, инновацияларга зарарли ва геосиёсий рақибларга фойда келтирадиган қонун бўлишини исботлашга уринишади. Аммо агар СИ туфайли салбий оқибатлар оммавий бўлса, сиёсий аралашув учун мотивация ҳануз кучли бўлади.

Агар давлат СИ хизматлари учун рақобатбардош нархни таъминлай олмаса, у олигопол СИ-провайдерлари, уларнинг ходимлари ва акциядорларидан солиқ олиб, зарар кўрганларга компенсация бериши мумкин. Аммо СИдан ортиқча фойда олаётганларни қандай аниқлаш мумкин? Зарар кўрганларни қўллаб-қувватлаш учун қандай механизм ишлатиш керак, агар ўтмишда ташқи савдо таъсиридан зарар кўрган ходимларга ёрдам бериш қанчалик қийин бўлганини эсласак? Технология туфайли ишидан айрилган ходимни бизнес муаммолари ёки касбий қобилиятсизлик туфайли ишидан бўшатилган ходимдан қандай ажратиш мумкин?

Бу саволларни қисман ҳам бўлса олдини олиш учун, эҳтимол, ишсизларга ишдан айрилган сабабидан қатъи назар кенг ёрдам бериш талаблари пайдо бўлади. Бу умумий базавий даромад йўлида биринчи қадам бўлади. Аммо бу ерда бошқа муаммо ҳам бор: давлатлар, ўз чекланган бюджети билан бу маблағни топса ҳам, инсон меҳнатини талаб қиладиган кўплаб иш ўринлари сақланиб қолади. Жуда катта ишсизлик нафақаси эса компаниялар ходимларни ишсизлик ҳолатидан чиқариш учун маошни кўтаришига олиб келади, бу эса янги иш ўринлари яратилишини секинлаштиради.

Массавий, аммо тўлиқ эмас ишсизлик муаммосига осон давлат ечимлари йўқ. Жамият тажриба қилиши, ижтимоий ҳимоя тизимини такомиллаштириши ва бизнесни ҳар қадар имкониятда иш ўринлари яратиш ва ходимларни қайта тайёрлашга рағбатлантириши керак. Шу билан бирга, агар қатор СИ-платформалар қарийб монополия ҳолатига етишга ҳаракат қилса, давлатнинг ҳамкорлик чоралари, эҳтимол, уларнинг фойдасини сезиларли даражада пасайтиради. Бу компанияларнинг катта қарзлари қандай қопланади? Молиявий кризис бошланадими?

Энг мақбул натижа – «Goldilocks сценарийи». Бу сценарийга кўра, СИ жорий этилиши шунчалик тез бўлмайди, одамлар уни ўз иш самарадорлигини ошириш учун ишлатишга улгуради ва шу билан меҳнат бозоридан тезда чиқиб кетиш хавфи камаяди. СИ соҳаси жуда олигополистик бўлмайди ва унинг фойдаси бутун жамиятга тарқалиб кетади.

Шундай фикрлар, «Citrini»нинг прогнозларига ўхшаш, СИ ривожи бошқа сценарийда ривожланса нима бўлиши мумкинлигини ўйлашга ундайди. Ҳозир эса мумкин бўлган сценарийларни аниқлаб, уларга тайёрланиш вақти келди.

Copyright: «Project syndicate»