Трампнинг «шартсиз хариди». Гренландия қанча туради?

Трамп бож тўловларига ишоняпти

Гренландия атрофидаги кескинлик кундан кунга кучайиб бормоқда. Арктика ороли бош вазири аҳолини АҚШнинг эҳтимолий босқинига тайёр туришга очиқчасига чақирди. «Ҳарбий можарогача бориши даргумон, бироқ буни бутунлай инкор этиб бўлмайди», — деб баёнот берди Йенс-Фредерик Нилсен.

Масалан, Гренландияда аҳолига кундалик ҳаётдаги эҳтимолий узилишларга тайёргарлик кўришда кўмаклашиш учун махсус ишчи гуруҳ тузилмоқда. «The New York Times» нашрининг ёзишича, ҳозирча Пентагон оролни аннексия қилиш режасини ишлаб чиқиш бўйича буйруқ олмаган. Аммо бу — ҳозирча.

Бунинг ўрнига Доналд Трамп Гренландиянинг АҚШга қўшилишига қарши бўлган саккизта Европа давлатига ултиматум қўйди. Булар — Дания, Норвегия, Швеция, Франция, Германия, Буюк Британия, Нидерландия ва Финландия.

АҚШ раҳбари агар ушбу давлатлар оролнинг «тўлиқ ва шартсиз сотилиши»га рози бўлмаса, феврал ойида уларнинг товарлари учун АҚШда белгиланган божлар 10 фоизга, июнда эса 25 фоизга оширилишини эълон қилганди.

Аввалроқ Доналд  Трамп Гренландия аҳолисининг ҳар бирига 1 миллион доллардан тўлашни таклиф қилган эди. Шу йўл билан у оролликларни Дания таркибидан чиқишга ва АҚШга қўшилишга кўндирмоқчи.

Маълумот учун, ўтган йили Вериан компанияси ўтказган сўровномалар натижасига кўра, орол аҳолисининг 85 фоизи Америка фуқароси бўлишни истамайди. Фақатгина 6 фоиз аҳоли ўз оролини АҚШ таркибида кўришни хоҳлайди.

Доналд  Трампнинг шов-шувли баёнотлари кутилганидек эътиборсиз қолмади. Гренландия риторикаси ва савдо уруши таҳдидлари бозорларга қақшатқич зарба берди. 20 январ куни S&P 500 индекси 2,1 фоизга пасайди — бу ўтган йилнинг октябридан буён энг ёмон кўрсаткичдир. Бу бозор капиталлашувининг 1,2 триллион долларга камайишини англатади. Nasdaq 2,4 фоизга қулади, Dow Jones эса қарийб 870 пункт йўқотди. Европа биржаларида ҳам пасайиш кузатилди: Германиянинг DAX индекси бир фоизга, Британиянинг FTSE 100 кўрсаткичи эса 0,7 фоизга пастлади.

«Бозорнинг реакцияси шунчалик кескин бўлдики, Блоомберг Интеллигенсе экспертлари конфликтнинг кескинлашуви Европа компанияларининг 2026 йил учун башорат қилинган барча фойда ўсишини йўққа чиқариши мумкинлигидан огоҳлантирмоқда», — дейди «Амалий инвестициялар мактаби» асосчиси Фёдор Сидоров ТРТ нашри билан суҳбатда.

«ТАСО» тамойили

Бироқ орадан кўп ўтмай, 21 январ куни Давосда Трамп куч ишлатиш ва янги божлар жорий этиш фикридан қайтди. Инвесторлар яна «ТАСО» (Trump Always Chickens Out — «Трамп ҳар доим қўрқиб, ортга чекинади») тамойили ҳақида гапира бошлади.

Қисқа муддатли истиқболда бозорлар тинчланди ва йўқотишлар ўрнини қоплади. Мутахассисларнинг айтишича, ҳар сафар таҳдиддан сўнг ваҳима, ундан кейин эса чекиниш юз бериши ўзидан ёқимсиз асорат қолдиради.

Шу сабабли хавотирлар сақланиб қолмоқда. Экспертларнинг таъкидлашича, Вашингтон сиёсати Америка молия тизимига бўлган ишончга путур етказмоқда. «Долларнинг қадрсизланиши, олтин нархининг рекорд даражага кўтарилиши, Дания жамғармалари томонидан ғазначилик облигацияларининг ёппасига сотилиши — буларнинг барчаси инвесторлар АҚШнинг кутилмаган қарорларидан ҳимояланиш чораларини кўраётганидан далолат беради», — дейди хусусий инвестор Михаил Спектор ТРТ наширига.

Гап шундаки, Европа — Қўшма Штатларнинг энг йирик кредитори ҳисобланади. Европа давлатлари жами 8 триллион доллар миқдоридаги Америка облигациялари ва акцияларига эгалик қилади. Шу вақтга қадар бу ҳолат ўзаро боғлиқлик деб баҳоланган бўлса, энди у босим ўтказиш воситаси сифатида кўрилмоқда.

«Европанинг бирданига ғазначилик облигацияларидан воз кечиши қўрқинчли эмас, чунки бу ўзаро йўқ қилиш бўлар эди. Асосий хавф шундаки, улар ҳар бир аукционда бироз кўпроқ мукофот талаб қила бошлайди. Келгуси 5–10 йил ичида эса маблағларини секин-аста диверсификация қилишга ўтади. Ташқи қарзи рекорд даражага етган мамлакат учун бу бирданига юз берадиган ҳалокат эмас, балки секин-аста бўғишдир», — деб ҳисоблайди Михаил Спектор.

Бундан ташқари, Европа ва АҚШ ўзаро йирик савдо ҳамкорларидир. Америка иқтисодиёти учун алоқаларнинг узилиши асосий экспорт тармоқларига қаттиқ зарба беради. Бозорда ЕИдан келадиган импорт ҳажми Мексика ва Хитойдан келадиган жами товарлар ҳажмидан ҳам юқори.

Goldman Sachs баҳосига кўра, 10 фоизлик божлар Европа мамлакатлари ЯИМини 0,1–0,2 фоизга қисқартиради. «Лекин ҳақиқий хавф тўғридан-тўғри иқтисодий йўқотишларда эмас. Агар Европа ҳукуматлари Америка компанияларининг ўз капитал бозорларига киришини чеклаб қўйса, Уолл-стрит ва ғазначилик қоғозлари учун оқибатлар фалокатли бўлади», — деди Фёдор Сидоров.

Америка қимматли қоғозларидан воз кечиш

Ҳозирги вақтда экспертлар бозорларда учта асосий тенденцияни қайд этмоқда.

Биринчи ва сўнгги бир йил ичида Трампнинг ҳаракатларига жавобан мустаҳкамланган тенденция — АҚШ ғазначилик облигацияларидан босқичма-босқич воз кечишдир. Уларни нафақат Хитой Халқ банки фаол сотмоқда, балки кўп йиллик ва энг барқарор эгалар ҳисобланган Бразилия, Ҳиндистон ва БАА каби давлатлар ҳам ушбу қоғозлардан қутилмоқда.

Иккинчиси — доллардан воз кечиб, реал активларга ўтишдир. Бунинг асосий бенефициари олтин бўлиб турибди. Унинг нархи бир троя унцияси учун 5,5 минг долларлик чегарани аллақачон ёриб ўтди. Шу билан бирга, ушбу қимматбаҳо метал рекорд даражада қимматлашишда давом этмоқда. Дунё марказий банклари айнан олтин ёрдамида ўзларининг доллар захираларини алмаштирмоқда.

Шу фонда, анъанавий равишда ўз олтин захираларининг учдан бир қисмини Қўшма Штатларда сақлаб келган Германия расмийлари уларни Германия ҳудудига қайтариш режасини ишлаб чиқмоқда. «Доллардан фарқли ўлароқ, чоп этиб бўлмайдиган, лекин ўлчаш мумкин бўлган бошқа жисмоний активларнинг ҳам қадри ортмоқда. Булар қаторига кумуш, платина, палладий ва бошқа металлар киради. Марказий банклар захирасида асосий ўрин эгалламаса-да, айниқса кумушнинг динамикасини кузатиш жуда қизиқ. Унинг ўсиши бир йил ичида 244 фоиздан ошди, Трампнинг Давосдаги баёнотларидан кейин эса яна 10 фоизга ўсди», — дейди молиявий маслаҳатчи Алия Шамилова.

Фонд бозоридаги инвесторлар ҳаракатига асос бўлаётган учинчи тенденция — Трамп сиёсатидан фойда кўриши кутилаётган субъектларнинг кўтарилиш тўлқинидан унумли фойдаланишга уринишдир.

«2026 йил январ ойида спекуляциялар фонида улкан фойда олиши мумкин бўлган компаниялар акциялари сезиларли даражада ўсди. Гренландия ҳарбий-саноат мажмуаси ва «яшил» энергетика учун ўта муҳим бўлган нодир ер элементларининг улкан захираларига эга. Ҳатто Арктикада Америка таъсирининг кучайиши ҳақидаги гап-сўзларнинг ўзиёқ Хитойга боғлиқ бўлмаган таъминот занжирига етакчилик қилиши мумкин бўлган компанияларга қизиқишни оширмоқда», — деди эксперт.

Бу ерда яна АҚШ ва Европа манфаатлари тўқнашуви яққол кўринмоқда. Бироқ, экспертларнинг фикрича, ҳозирча Европа Иттифоқи ихтиёридаги АҚШ ғазначилик қоғозлари, Германиянинг Америка омборларида сақланаётган олтини ва ўзаро савдо алоқалари можаронинг кескинлашувига йўл қўймай турибди.