«Тузум ўзгариши шарт»: Трамп ва Рубио Кубани тиз чўктиряпти

АҚШнинг нефт блокадаси Кубада оғир энергетик инқирозни келтириб чиқарди. Натижада ҳукумат ёқилғи истеъмолини меъёрий даражага келтиришга ва электр таъминотини кунига бир неча соатлаб узишга мажбур бўлди. Бу эса коммунистик тузум бошқарувидаги 11 миллионли аҳоли ҳаётини фалаж қилиб қўйди.

Автобус бекатлари бўшаб қолган, оилалар эса овқат пишириш учун ўтин ва кўмирдан фойдаланишга ўтмоқда. Сўнгги ҳафталарда Трамп маъмурияти томонидан кўрилган чоралар туфайли янада чуқурлашган иқтисодий инқироз ва деярли доимий электр узилишлари одамлар турмушини қийинлаштирмоқда.

Президент Мигел Диас-Канел Оқ уй томонидан режимни ўзгартириш ҳақидаги таҳдидлар янграётган бир пайтда, иш соатларини қисқартиришдан тортиб ёқилғи савдосини чеклашгача бўлган қатъий фавқулодда чораларни жорий этди.

Январ ойида АҚШ кучлари Венесуэла президенти Николас Мадурони ўғирлаб кетгани ҳамда Гаванани яккалаб қўйиш ва унинг иқтисодиётини бўғиш учун босимни кучайтирганидан буён Кариб ҳавзаси минтақасида вазият ниҳоятда кескинлашган. Кубанинг минтақадаги энг яқин иттифоқчиси бўлган Венесуэла мамлакатни ҳаётий зарур ёқилғи билан таъминлаб келаётган эди.

Хўш, Кубадаги вазият аслида қанчалик оғир? АҚШ президенти Доналд Трамп Гаванадан нима хоҳлайди? Ва Куба бу босимларга яна қанча вақт бардош бера олади?

Куба фавқулодда чоралар кўряпти

Ушбу инқирозда АҚШни айблаган Куба бош вазири ўринбосари Оскар Перес-Олива Фрага давлат телеканали орқали чиқиш қилиб, аҳолига «ёқилғи ресурслари чекланган шароитда мамлакатнинг ҳаётий муҳим функциялари ва асосий хизматларини сақлаб қолиш»га қаратилган фавқулодда чоралар ҳақида маълумот берди.

Энди Куба давлат корхоналари тўрт кунлик иш ҳафтасига ўтади, вилоятлараро транспорт қатнови чекланади, асосий туризм обьектлари ёпилади, мактабларда дарс соатлари қисқартирилади ва университетларда дарсларга бевосита қатнашиш талаблари юмшатилади.

«Ёқилғи аҳоли учун зарур бўлган хизматларни ва ўта муҳим иқтисодий фаолият турларини ҳимоя қилишга йўналтирилади. Бу биз учун ҳам имконият, ҳам синовдир ва биз буни, шубҳасиз, енгиб ўтамиз. Биз асло таслим бўлмаймиз», — деди Перес-Олива.

Ҳукуматнинг билдиришича, мавжуд ёқилғи биринчи навбатда энг муҳим соҳаларга — соғлиқни сақлаш, озиқ-овқат ишлаб чиқариш ва мудофаага ажратилади. Шунингдек, қуёш энергиясига асосланган қайта тикланувчи энергия тармоғини ривожлантириш ва бу борада имтиёзлар бериш чоралари кучайтирилади. Энергияни айрим озиқ-овқат ишлаб чиқариш ҳудудларинига йўналтириш ва муқобил энергия манбаларидан фойдаланишни жадаллаштириш билан бирга, маданий ва спорт тадбирлари қисқартирилиб, ресурслар мамлакатнинг эрта огоҳлантириш тизимларига сарфланади.

АҚШ нима сабабдан Кубага нефт етказиб беришни тўсиб қўйди?

Кариб ҳавзасидаги энг йирик орол-давлат бўлмиш Кубага қарши ўн йиллар давомида қўлланиб келаётган АҚШнинг қатъий иқтисодий санкциялари мамлакат иқтисодиётини яксон қилди ва уни халқаро савдодан узиб қўйди. Куба нефт етказиб беришда Мексика, Россия ва Венесуэла каби хорижий иттифоқчиларига таяниб келаётган эди.

Бироқ, АҚШ кучлари Венесуэла президенти Мадурони ўғирлаб кетганидан сўнг, Вашингтон Венесуэла нефтининг Кубага борадиган йўлларини тўсиб қўйди. Трамп ҳозирда Куба ҳукумати қулаш арафасида эканини айтмоқда.

Трамп даврида Вашингтон ўзи ҳукмронлик қилмоқчи бўлган Ғарбий ярим шарга эъборини қаратди. Венесуэладаги ҳарбий ҳаракатлар, Гренландияни эгаллаб олиш ваъдаси ва Кубадаги ҳукуматни ўзгартиришга уринишлар ушбу янги сиёсатнинг бир қисмидир.

Ўтган ойда Трамп Кубани миллий хавфсизликка таҳдид деб эълон қилувчи ижроия фармонини имзолади. Унга кўра, ушбу орол-давлатга нефт сотган ёки етказиб берган ҳар қандай давлатга нисбатан божлар жорий этилади. Мексика ҳукуматига ўтказилган қўшимча босимлар натижасида Кубадаги нефт захиралари рекорд даражадаги энг паст кўрсаткичга тушгани айтилмоқда.

«Афтидан, у (Куба) шунчаки яшаб қолишга қодир эмас. Бу муваффақиятсизликка учраган миллатдир», — деди Трамп январ ойида мухбирларнинг Куба иқтисодиёти ҳақидаги саволларига жавоб берар экан.

Ўз навбатида Гавана АҚШ хавфсизлигига таҳдид солаётгани ҳақидаги айбловларни рад этди. Ўтган ҳафтада Куба Ташқи ишлар вазирлиги мулоқотга чақирувчи баёнот билан чиқди.

«Куба ва Америка халқлари конструктив мулоқот, қонуний ҳамкорлик ва тинч-тотув яшашдан манфаатдор. Куба АҚШ ҳукумати билан ўзаро манфаатлар ва халқаро ҳуқуқ нормалари асосида, аниқ натижаларга йўналтирилган ҳурмат ва тенг ҳуқуқлиликка асосланган мулоқотни давом эттиришга тайёрлигини яна бир бор тасдиқлайди», — дейилади вазирликнинг 2 февралдаги баёнотида.

Трампнинг Кубадаги мақсадлари ноаниқлигича қолмоқда; шунга қарамай, АҚШ расмийлари бир неча бор у ерда ҳукумат ўзгаришини кўришни исташларини таъкидлаган.

«Биз у ердаги тузум ўзгаришини хоҳлаймиз. Бу биз ўзгариш қиламиз дегани эмас, лекин ўзгариш кўришдан мамнун бўлар эдик», — деган АҚШ давлат котиби Марко Рубио. Келиб чиқиши кубалик бўлган Рубио Трамп маъмуриятидаги энг нуфузли шахслардан бири ҳисобланади.

«Рубио вакиллик қилаётган Америка-Куба лоббиси бугунги кунда АҚШдаги энг қудратли ташқи сиёсат лобби гуруҳларидан биридир», — деди Гаванадаги мустақил журналист Эд Августин Al Jazeera’га берган интервюсида. «Трампнинг янги маъмуриятида келиб чиқиши кубалик бўлган америкаликларнинг мисли кўрилмаган даражада кўплиги сабабли, лоббичиларнинг ўзи сиёсатни белгиловчи шахсларга айланди», — дея қўшимча қилди у Рубионинг ушбу лобби устидан мустаҳкам назорат ўрнатганини таъкидлаб.

«Бу гуманитар инқирозга айланиши шарт эмас. Менимча, улар бизнинг олдимизга келиб, келишув тузишни хоҳлашади. Шунда Куба яна озод бўлади», — деди Трамп 31 январ куни журналистларга. У Вашингтон Куба билан келишувга тайёрлигини айтди, бироқ бу келишув нималардан иборат эканига ойдинлик киритмади.

АҚШ ва Куба муносабатлари тарихи

1959 йилги Куба инқилоби натижасида Фидель Кастро АҚШ тарафдори бўлган режимни ағдарганидан буён, мамлакат АҚШ эмбаргоси остида қолмоқда. Ўн йиллаб давом этган санкциялар Кубанинг жаҳон бозорларига чиқиш имкониятини бўғиб қўйди, бу эса ҳатто дори-дармон таъминотини ҳам қийинлаштирди.

Кастро АҚШга тегишли мулкларни, хусусан, нефт секторини давлат тасарруфига ўтказди. Бунга Вашингтон савдо чекловлари билан жавоб берди ва кўп ўтмай бу чекловлар бугунги кунгача Куба иқтисодиётига путур етказаётган тўлақонли иқтисодий қамалга айланди. Шунингдек, АҚШ Гавана билан дипломатик алоқаларни узди. Орадан уч йил ўтиб юз берган ракета инқирози Вашингтон ва Кубанинг ўша пайтдаги иттифоқчиси бўлган СССРни ядро уруши ёқасига олиб келди.

2014 йилда, орадан 50 йил ўтиб, Вашингтон ва Гавана ўртасидаги алоқалар қайта тикланди. Икки йил ўтгач, АҚШ президенти Барак Обама Раул Кастро билан учрашиш учун Гаванага ташриф буюрди.

Бироқ 2017 йилда, ўзининг биринчи президентлик муддати давомида Трамп ушбу тарихий қадамни йўққа чиқарди. Ўшандан бери АҚШ Кубага қарши қатор санкцияларни, айниқса иқтисодий чекловларни қайта жорий этди, бу эса орол-давлат тарихидаги энг оғир иқтисодий инқирозлардан бирига олиб келди. 2025 йил январидаги инаугурациясидан бир неча соат ўтар-ўтмас, Трамп аввалги маъмуриятнинг Гавана билан ҳамкорлик қилиш сиёсатини буткул тўхтатди.

Куба яна қанча вақт дош бера олади?

Маълумотларга кўра, январ ойига қадар Мексика Кубанинг асосий нефт етказиб берувчиси бўлиб келган — у жами нефт импортининг қарийб 44 фоизини таъминлаган. Ундан кейинги ўринларни Венесуэла (33 фоиз), Россия (тахминан 10 фоиз) ва оз миқдорда Жазоир эгаллаган.

Kpler компанияси маълумотларига кўра, 30 январ ҳолатига кўра, Кубада жорий истеъмол даражасидан келиб чиқилса, атиги 15-20 кунга етадиган нефт захираси қолган. Ҳозирда Кубанинг хом нефтга бўлган кунлик эҳтиёжи ўртача 100 000 баррелни ташкил этади.

БМТ Куба инқирози ҳақида нима деди?

«Бош котиб Кубадаги гуманитар вазиятдан ниҳоятда хавотирда. Агар мамлакатнинг нефтга бўлган эҳтиёжи қондирилмаса, вазият янада ёмонлашади, ҳатто бутунлай ҳалокатга юз тутиши мумкин», — деди Бирлашган Миллатлар Ташкилоти матбуот котиби Стефан Дюжаррик журналистларга берган баёнотида.

Дюжаррикнинг таъкидлашича, БМТ Бош Ассамблеяси 30 йилдан ортиқ вақт давомида АҚШ томонидан Кубага қўйилган эмбаргони тўхтатишга изчил чақириб келмоқда. Шунингдек, у БМТ барча томонларни мулоқотга киришишга ва халқаро ҳуқуқ нормаларини ҳурмат қилишни ундашини қўшимча қилди.

БМТнинг Гаванадаги ваколатхонаси хабарига кўра, кубаликларнинг мутлақ кўпчилиги мунтазам электр узилишларидан азият чекмоқда, аҳолининг ижтимоий ҳимояга муҳтож қатлами эса кескин ортиб бормоқда.