Хитой Эрон урушидан кўрган фойдаларини ҳисоб-китоб қилмоқда — CNN

АҚШ ва Исроил бомбалари Эронга ёғила бошлаганида, Хитой раҳбарияти яна бир иттифоқчи ҳукуматнинг ағдарилиш хавфига дуч келган эди. Ундан бор-йўғи бир неча ҳафта муқаддам Венесуэлада ҳам худди шундай ҳолат кузатилганди.

Орадан қарийб тўрт ой ўтиб, вазият бутунлай ўзгарди: АҚШ ва Эрон бир неча ҳафталик тинчлик музокараларидан сўнг оралиқ келишувга эришди, аммо Теҳрондаги тузум ўз ўрнида қолди. Қолаверса, кўпчиликнинг фикрича, бу уруш Америка қудратининг чекланганини кўрсатиб қўйди.

Айни пайтда Пекиннинг дипломатик нуфузи ҳам ортиб бораётгандек таассурот уйғотмоқда. У кўплаб хорижий давлат раҳбарларини қабул қилди ва ўзини тинчлик тарафдори сифатида намоён этди. Ҳатто АҚШ президенти Доналд Трамп ҳам Хитойни урушга нисбатан тутган позицияси учун бир неча бор мақташга улгурди.

Дунёнинг иккинчи йирик иқтисодиёти бўлган ушбу давлат низо ортидан келиб чиққан тарихий энергетика инқирозини кўплаб қўшниларига қараганда осонроқ енгиб ўтди. Бунга, хусусан, унинг улкан стратегик нефт захиралари, шунингдек, яшил технологиялар ва электромобилларнинг кенг жорий этилгани сабаб бўлди.

Хитой Ташқи ишлар вазирлиги шу ҳафта берган баёнотида АҚШ ва Эрон ўртасидаги келишувни олқишлади. Вазирлик расмий вакилининг сўзларига кўра, Пекин Яқин Шарқда «тинчлик ва барқарорликни тиклашда» фаол иштирок этишга «тайёр».

Ушбу битимга эришишда Пекиннинг ҳам ҳиссаси бор-йўқлиги ҳақидаги саволга вазирлик вакили Лин Жиан аниқ жавоб бермади. Бироқ у Хитойнинг урушни тўхтатиш йўлидаги «тинимсиз» саъй-ҳаракатларини, жумладан, апрел ойида Хитой раҳбари Си Жинпинг томонидан тўрт банддан иборат тинчлик таклифи илгари сурилганини эслатиб ўтишни унутмади.

Қолаверса, бундай эътирофлар фақат Пекиннинг ўзидан янграётгани йўқ.

«Мен Хитойга, президент Сига миннатдорлик билдирмоқчиман... У мутлақо бетараф қолди. Мен буни юксак даражада қадрлайман», — деди Трамп Францияда бўлиб ўтган «Катта еттилик» саммитидаги матбуот анжуманида.

Шунингдек, у Хитой раҳбари АҚШнинг Эрон портларига қўйган қамалини бузиш учун ўз мамлакатининг ҳарбий-денгиз қудратидан фойдаланмаганига алоҳида эътибор қаратди.

«Улар бундай қилишмади. Президент Си менга ёрдам берди. У кўмаклашишга ҳаракат қилди ва менимча, масаланинг ҳал этилишида унинг ҳам ҳиссаси бор», — дея қўшимча қилди Трамп.

Хитой низо давомида жуда эҳтиёткор дипломатик сиёсат олиб борди. У АҚШ ва Исроилнинг Эронга ҳужумини қоралади ва Америка санкцияларига қарамай, Эрон нефтини сотиб олишда давом этди. Шу билан бирга, у низолашаётган ҳар икки томон билан ҳам алоқаларни узгани йўқ.

Низо давом этаётган бир пайтда кўплаб хорижий давлатлар раҳбарлари Пекинга ташриф буюрди. Жумладан, ўтган ойда Трамп, ундан бир неча кун аввал Эрон Ташқи ишлар вазири Аббос Арақчи ва можарода асосий воситачи бўлган Покистон раҳбарлари Хитой пойтахтида бўлишди. Музокараларнинг дастлабки босқичида Теҳрон тинчлик келишувида Хитойнинг кафил сифатидаги қўлловига эришишга уринган эди, бироқ Пекин муаммо туғдириши мумкин бўлган бундай расмий ролни бажаришга унчалик қизиқиш билдирмади.

Чоршанба куни Хитойнинг бош дипломати Ван И Арақчи билан телефон орқали мулоқот қилди ва Ҳўрмуз бўғозидаги кема қатнови масаласини «тўғри ҳал қилишга» чақирди.

«Тинчлик тонги отди. Навбатдаги қадамнинг асосий шарти шуки, барча томонлар ўз мажбуриятларини амалда бажариши ва ташқи аралашувларнинг олдини олиши лозим», — деди Ван И.

Чоршанба куни расман имзоланган ва якуний битим шартларини ишлаб чиқиш учун 60 кунлик музокаралар даврини бошлаб берган ўзаро англашув меморандумига эришишда Пекин яширин каналлар орқали ўзининг дипломатик таъсиридан қанчалик фойдалангани (ёки умуман фойдаланмагани) номаълумлигича қолмоқда. Аммо Пекин учун бундай ошкора ташрифлар, бошқалар уруш оловини ёқаётган бир пайтда, унинг масъулиятли глобал қудрат ва нуфузли воситачи экани ҳақидаги тасаввурни янада мустаҳкамлашга хизмат қилди.

«Сувайш лаҳзаси» атрофидаги баҳслар

Икки томон музокараларнинг кейинги босқичига қадам қўяр экан, кузатувчилар глобал иқтисодиётга оғир зарар етказган ушбу низодан АҚШ айнан нима ютганини диққат билан кузатмоқда. АҚШ ҳукмронлигидаги жаҳон тартиботига қарши туриш ташқи сиёсатининг асосий тамойилларидан бири ҳисобланган Хитойда, сиёсатшунослар бу можаро АҚШнинг дунё саҳнасидаги ўрнига қандай таъсир қилганини муҳокама қилмоқда.

Айрим экспертлар ушбу низо АҚШ учун ўзига хос «Сувайш лаҳзаси» бўлдими, деган саволни ўртага ташламоқда. Бу ўринда 1950 йилларда Британиянинг Сувайш канали устидан назоратни йўқотгани назарда тутилмоқда. Бу воқеа Британиянинг халқаро майдондаги таназзули ва унинг ўрнини глобал куч сифатида АҚШ эгаллаганининг яққол белгиси сифатида қабул қилинади.

«Сувайш инқирози даврида Британия империясига соя солган манзара энди Америка Қўшма Штатлари учун Ҳўрмуз бўғозида такрорланмоқдами?» — дея савол қўяди Шанхайдаги Фудан университети Яқин Шарқни ўрганиш маркази директори Сун Деганг «Global Times» нашрида чоп этилган мақоласида.

Суннинг ёзишича, Совуқ уруш тугаганидан бери Қўшма Штатлар дунёнинг ягона ўта қудратли давлатига айланган. Бироқ бу гал АҚШнинг ҳарбий қудрати Вашингтон тасаввур қилганидек мутлақ устун эмаслиги маълум бўлди. Шунингдек, у бошлаган урушни қўллаб-қувватловчи асосий иттифоқчиларнинг йўқлиги АҚШ бошчилигидаги глобал иттифоқ тизимида бўлиниш белгилари кучайиб бораётганидан далолат беради.

Бу савол Ғарбда ҳам муҳокама қилинмоқда, аммо Хитойда айримлар Пекин Вашингтон бошлаган урушдан фойда кўрди, деган фикрни очиқ билдирмоқда.

Сиёсий шарҳловчи Ху Сизин шу ҳафта бошида «Weibo» ижтимоий тармоғида шундай ёзди: «Хитой узоқ Яқин Шарқдаги урушнинг «ғолиблик тожи»ни кийишдан манфаатдор эмас». Бироқ можаро дунёнинг Хитойга бўлган муносабатига таъсир қилди — у энергия инқирозларини енгиб ўтишдаги «стратегик режалаштириш» муваффақиятини ва ўзининг тинч «тараққиёт йўли» жозибадор эканини кўрсатиб қўйди, деб таъкидлади у.

Хунинг ёзишича, уруш Тайван масаласида ҳам АҚШнинг умумий тийиб туриш қудратини «сезиларли даражада заифлаштирди». Унинг таъкидлашича, бу ҳолат АҚШнинг ўқ-дори захиралари чекланганини ва ҳатто Эрон каби яккаланиб қолган душманга қарши ҳам Ғарб коалициясини туза олмаганини кўрсатиб қўйди.

Хитой ўзини ўзи бошқарувчи Тайванни ўз ҳудуди деб ҳисоблайди ва оролни назоратга олиш учун куч ишлатиш эҳтимолини ҳам инкор этмайди.

Хитойнинг мувозанатни сақлаш сиёсати

АҚШ мавқеининг заифлашганини кўраётган Хитой бундан кейин қандай йўл тутиши ҳамон очиқ савол бўлиб қолмоқда. Пекин анчадан бери ўзини «кўп қутбли дунё» ҳимоячиси сифатида кўрсатиб келади. Шу боис, у ушбу низодан дунёда ўзи истаган яна бир ўзгаришни амалга ошириш — АҚШ ҳамда унинг иттифоқчилари ҳукмронлик қилаётган хавфсизлик тизимига чек қўйиш йўлида фойдаланиши эҳтимоли юқори.

Бироқ уруш давомида Пекин можарони ҳал қилишда ташаббусни қўлга олиш ёки қайсидир томонни очиқдан-очиқ ёқлаш ўрнига, ўз манфаатларини кўзлаган ҳолда жуда эҳтиёткорлик билан ҳаракат қилди.

Хитой ўзининг кўп йиллик шериги Эронни сиёсий баёнотларда қўллаб-қувватлаган бўлса-да, можарони келтириб чиқаргани учун АҚШни танқид қилишда меъёрни сақлай билди. Шунингдек, у Эрон ҳужумига учраган Кўрфаз давлатлари билан ҳам бир неча бор телефон орқали мулоқотлар ва учрашувлар ўтказди.

АҚШ ҳукуматига кўра, Хитой компаниялари Теҳроннинг қурол-яроғ сотиб олишига кўмаклашган. Бироқ, шу билан бирга, жорий йилнинг баҳорида Пекин Теҳронни Вашингтон билан музокаралар олиб боришга ундагани ҳақида ҳам қарашлар кенг тарқалган. Пекин эса можаро бўлаётган мамлакатларга қурол етказиб бераётганини қатъиян рад этиб келади.

Бундай тахминларга ва Хитой Эрон нефтини сотиб олувчи энг йирик давлат эканига қарамай, Си Жинпингнинг ўтган ойда Трампни дўстона руҳда қабул қила олгани Пекиннинг нуфузи ва унинг пухта ўйланган мувозанатни сақлаш сиёсатидан далолат беради.

Аммо хитойлик кузатувчиларнинг фикрича, АҚШ учун эҳтимолий «Сувайш лаҳзаси»нинг юзага келиши Хитой дунё тартиботининг чўққисидан ўз-ўзидан жой олади, дегани эмас. Хитой расмийлари ва таҳлилчилари Пекин АҚШ каби ўта қудратли гегемон давлат бўлишни истамаслигини азалдан таъкидлаб келади.

«АҚШ ҳамон Яқин Шарқдаги энг қудратли ташқи куч бўлиб қолмоқда. Ўзгарган ягона жиҳат шундаки, унинг гегемонлиги энди анча катта сиёсий, ҳарбий, иқтисодий ресурсларни ва обрў-эътибор билан боғлиқ бадалларни талаб қилмоқда», — деди Пекиндаги «Tsinghua University» илмий ходими Сун Чэнгҳао «CNN» телеканалига.

Унинг сўзларига кўра, ушбу можаро Хитойнинг суверенитет, ички ишларга аралашмаслик, сиёсий мулоқот ва тараққиётга йўналтирилган хавфсизликни устувор билувчи дунёқарашини кўплаб мамлакатлар учун янада жозибадор қилиши мумкин.

«Бироқ бундай ишонч нафақат АҚШ ҳаракатларини танқид қилиш орқали қозонилади, балки Хитойнинг амалий дипломатик ечимлар таклиф қила олиши, энергетика барқарорлигини ҳимоя қилиши ва кескинликни юмшатиш учун шароит яратишга қанчалик ёрдам беришига ҳам боғлиқдир», — деди у.