Xitoy Qozog‘istonga katta pul tikmoqda

16-iyul kuni Xitoy va Qozog‘iston o‘rtasida 70 dan ortiq tijoriy hujjat imzolandi. Mazkur kelishuvlarga Shanxay shahrida, Jahon sun’iy intellekt konferensiyasi doirasida ikki mamlakat yetakchilari — Si Jinping va Qosim-Jomart To‘qayevning uchrashuvi chog‘ida erishildi.

Qozog‘iston tomonining ma’lum qilishicha, imzolangan hujjatlarning umumiy qiymati 15 milliard dollardan oshadi (garchi «Euronews» va boshqa ayrim xalqaro nashrlar bu ko‘rsatkichni biroz ehtiyotkorlik bilan 13 milliard dollar atrofida baholayotgan bo‘lsa-da).

Har qanday holatda ham, hatto bu raqamlarning eng past ko‘rsatkichi ham loyihalar ko‘lami naqadar kengligini namoyon etadi: birgina amaliy tashrif davomida sanoat, energetika, transport va yuqori texnologiyalarni qamrab oluvchi hamkorlikning asosiy yo‘nalishlari aniq belgilab olindi.

Uchrashuv joyining tanlanishi ham aslo tasodifiy emas. Muzokaralar qandaydir iqtisodiy forumda emas, balki Xitoydagi eng yirik sun’iy intellekt tadbirida bo‘lib o‘tdi. Bu o‘ziga xos muhim signaldir: Pekin va Ostona endilikda o‘zaro sheriklikka faqat xomashyo va tranzit nuqtayi nazaridan emas, balki kelajakka yo‘naltirilgan texnologik hamkorlik sifatida qaramoqda.

Tomonlar aynan nimalar bo‘yicha kelishib oldi?

Asosiy kelishuvlar qatorida — elektromobil akkumulatorlarini ishlab chiqarish bo‘yicha jahon yetakchisi bo‘lgan CATL kompaniyasi ishtirokida Turkiston shahrida yirik batareya zavodini qurish loyihasi bor. To‘qayev mazkur ishlab chiqarishni Qozog‘istonda mahalliylashtirishga bo‘lgan tayyorgarlikni olqishladi. O‘z navbatida, CATL vakillari bu qadam respublikaga 2060 yilgacha belgilangan uglerod neytralligi maqsadiga erishishda ko‘maklashishini ta’kidladi.

Avtomobilsozlik yo‘nalishidagi hamkorlik Qozog‘istonda Li Auto, Omoda va Jaecoo markali mashinalarni yig‘ish bo‘yicha kelishuvlar hamda elektrotransport uchun quvvatlash infratuzilmasini rivojlantirish to‘g‘risidagi memorandum bilan mustahkamlandi.

Shu bilan birga, qayta ishlash sanoatida ham qator loyihalar amalga oshiriladi: Sinopec bilan birgalikda neft-kimyo majmuasi, Fufeng Group bilan jo‘xorini qayta ishlash zavodi va Lihua Group bilan paxta-to‘qimachilik klasterini yaratish shular jumlasidan.

Logistika sohasi ham e’tibordan chetda qolmadi. Xususan, Kaspiy dengizidagi Quriq portida Kazakhstan Guoyou Investment kompaniyasi ko‘p tarmoqli terminalning birinchi bosqichini qurishni rejalashtirmoqda.

Biroq shu o‘rinda bir muhim jihatni ta’kidlash joiz: imzolangan 70 dan ortiq hujjatning salmoqli qismi aniq muddat va majburiyatlar belgilangan shartnomalar emas, balki memorandum va o‘zaro anglashuv kelishuvlaridir. Xitoy investitsiyalarining Qozog‘istonga kirib kelishi bilan bog‘liq avvalgi tajribalar shuni ko‘rsatadiki, amalda ishga tushirilgan loyihalar ulushi odatda dastlab e’lon qilingan raqamlardan kamroq bo‘lib chiqadi. Shu bois, e’lon qilingan 15 milliard dollarni kafolatlangan investitsiya sifatida emas, balki loyihalarning ehtimoliy eng yuqori chegarasi sifatida qabul qilish to‘g‘riroqdir.

Shunga qaramay, o‘zaro hamkorlik poydevori baribir salmoqli ko‘rinmoqda: o‘tgan yil yakunlariga ko‘ra ikki davlat o‘rtasidagi tovar aylanmasi qariyb 49 milliard dollarni tashkil etdi. Xitoy hamon Qozog‘istonning eng yirik savdo hamkori bo‘lib qolmoqda, respublikada faoliyat yuritayotgan Xitoy kompaniyalari soni esa 8,5 mingdan oshgan.

«Mamlakatimiz xitoylik investorlarning biznes yuritishi uchun qulay sharoitlarni ta’minlashga har doim tayyor. Biz investitsiyalarning huquqiy jihatdan himoya qilinishini, zamonaviy infratuzilma va malakali kadrlarni kafolatlaymiz», — dedi To‘qayev.

Aslida, gap faqat Qozog‘iston haqida ketmayapti. Pekin butun Markaziy Osiyo bo‘ylab o‘z ishtirokini izchil kengaytirmoqda: Turkmanistondagi gaz loyihalari, Xitoy–Qirg‘iziston–O‘zbekiston temir yo‘li tarmog‘i, shuningdek, Toshkent bilan sanoat va energetika sohasidagi kelishuvlar bunga dalildir. Biroq investitsiyalar hajmi, loyihalar ko‘lami va eng muhimi, oliy darajadagi aloqalarning faolligi bo‘yicha Qozog‘iston umumiy fonda sezilarli darajada ajralib turadi.

Pekinning bu tanlovi ortida alohida tahlil qilishga arziydigan mantiq yotibdi. Xo‘sh, nega aynan Qozog‘iston?

Tranzit: dengizlarni chetlab o‘tuvchi quruqlik ko‘prigi

Qozog‘iston Xitoy bilan uzun quruqlik chegarasiga ega bo‘lib, XXR va Yevropa o‘rtasidagi tabiiy koridor vazifasini o‘taydi. 2013 yilda aynan Ostonada Si Jinping keyinchalik «Bir makon, bir yo‘l» tashabbusining uzviy qismiga aylangan «Ipak yo‘li iqtisodiy kamari» konsepsiyasini ilk bor taqdim etgani ham bejiz emas. Respublika hududidan shunday temiryo‘l va avtomobil yo‘llari o‘tadiki, ular yuklarni Malakka bo‘g‘izi yoki Suvaysh kanali kabi xavf-xatarga moyil dengiz yo‘llariga qaram bo‘lmasdan, quruqlik orqali to‘g‘ridan-to‘g‘ri Yevropa Ittifoqiga yetkazish imkonini beradi.

Bugungi kunda Xitoy va Yevropa o‘rtasidagi temiryo‘l orqali konteynerda yuk tashishning asosiy qismi hamon shimoliy yo‘nalish — Qozog‘iston, Rossiya va Belarus orqali amalga oshirilmoqda. Tranzitning qariyb 90 foizi aynan shu yo‘nalish hissasiga to‘g‘ri keladi. Biroq mazkur koridorning bevosita Rossiya hududiga bog‘lanib qolgani ma’lum bir zaifliklarni yuzaga keltirmoqda. Bu esa barcha tomonlarning muqobil yo‘nalishga — O‘rta koridor sifatida tanilgan Transkaspiy xalqaro transport yo‘nalishiga bo‘lgan qiziqishini keskin oshirdi.

Mazkur yo‘l Xitoydan Qozog‘iston orqali Kaspiy dengiziga, undan Ozarboyjon va Gruziya orqali Turkiya hamda Yevropa mamlakatlariga — Rossiyani butunlay chetlab o‘tgan holda olib boradi. Hozircha uning Xitoy va Yevropa temiryo‘l tranzitidagi ulushi katta emas: 10 foizdan kamroq. Biroq aynan shu ko‘rsatkich eng tez o‘smoqda va Ostonaning Kaspiy port infratuzilmasiga, jumladan, Quriqdagi terminalga kiritayotgan sarmoyalari ham bevosita shu yo‘nalishni rivojlantirishga xizmat qilmoqda.

Ozarboyjon uchun bu koridor — o‘zining tranzit habi sifatidagi rolini mustahkamlash imkoniyati hisoblanadi. Turkiya uchun esa bu Markaziy Osiyodagi iqtisodiy ta’sirini kuchaytirish vositasi sanaladi: shu tariqa bu mintaqada har uch davlatning manfaatlari o‘zaro mos kelmoqda.

Ostona ham o‘z maqsadlarini ochiq bayon etgan: To‘qayevning so‘zlariga ko‘ra, Qozog‘iston Xitoyni Markaziy Osiyo, Kavkaz, Yaqin Sharq va Yevropa bilan bog‘lovchi «asosiy transport-logistika tuguni»ga aylanishni ko‘zlamoqda.

Resurslar: ta’minotni diversifikatsiya qilish

Ikkinchi omil — xomashyo bazasi. Qozog‘iston neft, gaz, uran va nodir metallarning ulkan zaxirasiga ega. Xususan, uran qazib olish bo‘yicha respublika dunyoda birinchi o‘rinda turadi va global ishlab chiqarishning 40 foizdan ortig‘ini ta’minlaydi. Aniqlangan zaxiralar hajmi bo‘yicha esa faqat Avstraliyadan ortda qoladi, xolos. Xitoyning atom energetikasiga bo‘lgan qiziqishi tobora ortib borayotgan bir sharoitda bu omil alohida ahamiyat kasb etmoqda.

Yetkazib berish yo‘llari esa allaqachon yo‘lga qo‘yilgan. Loyihaviy quvvati yiliga qariyb 20 million tonnaga teng «Atasu – Alashankou» neft quvuri va «Markaziy Osiyo – Xitoy» gaz quvuri Pekinga an’anaviy dengiz yo‘nalishlarini aylanib o‘tib, energiya resurslarini bevosita quruqlik orqali qabul qilish imkonini beradi. Importining salmoqli qismi xorijiy flotlar nazoratidagi bo‘g‘ozlar orqali o‘tadigan Xitoy uchun bunday diversifikatsiya nafaqat tijoriy, balki strategik ahamiyatga ham ega.

Geosiyosat: iqtisodiyot orqali ta’sir o‘tkazish

Uchinchi muhim omil — geosiyosat. Pekin uchun Markaziy Osiyoni Shinjon chegaralari xavfsizligini ta’minlovchi o‘ziga xos «barqarorlik mintaqasi» hisoblanadi. Faol iqtisodiy hamkorlik esa olis sarhadlarda tinchlikni saqlashga xizmat qiladi.

Shu bilan birga, O‘rta koridor o‘z tabiatiga ko‘ra Rossiya hududiga bog‘lanib qolgan shimoliy yo‘nalishga muqobil sifatida maydonga chiqmoqda. Kaspiyga yo‘naltirilayotgan tranzitning har bir foizi oqimlarning Rossiya zarariga qayta taqsimlanishini anglatadi. Xuddi shunday mantiq energetikada ham ishlaydi: «Markaziy Osiyo – Xitoy» gaz quvuri o‘z vaqtida «Gazprom»ni turkman gazini xarid qilish monopoliyasidan mahrum qilgan edi. Shunchaki bu raqobat ochiq siyosiy bayonotlar bilan emas, balki infratuzilma loyihalari vositasida olib borilmoqda.

Qozog‘iston sherik roliga yana shunisi bilan ham mos tushadiki, uning o‘zi ham bunday hamkorlikdan manfaatdor. Ostona Xitoy, Rossiya va G‘arb o‘rtasida muvozanatni saqlagan holda, faqat bitta o‘yinchiga tayanib qolmasdan, izchil ko‘p vektorli siyosat olib bormoqda.