Yoqilg‘i tanqisligi sabab Qirg‘iziston AI-92 benzinini ishlab chiqarishni ko‘paytirmoqchi

Qirg‘iziston Rossiyadan importga katta darajada bog‘liq bo‘lgani uchun yoqilg‘i narxlarining oshishi va ta’minotning noaniqligi bilan bog‘liq muammolarga duch kelmoqda. Qirg‘iziston neft kompaniyasi (KPC) AI-80 yoqilg‘isidan AI-92 benzinini ishlab chiqarish uchun zarur bo‘lgan kimyoviy qo‘shimchalarga tender e’lon qildi.

Kompaniya Qirg‘iziston janubidagi Manas, sobiq Jalolobod shahrida neftni qayta ishlash zavodini boshqaradi. Ushbu zavod yiliga 500 ming tonna xom neftni qayta ishlash imkoniyatiga ega. Zavod asosan AI-80 benzinini ishlab chiqaradi. Ushbu markaga ichki talab deyarli yo‘q bo‘lib ketdi va katta miqdordagi zaxiralar qoldi. Shu yil boshida hukumat mahalliy ishlab chiqarilgan AI-80 benzini va dizel yoqilg‘isini Tojikiston va Afg‘onistonga eksport qilishga ruxsat bergandi.

Bu qadam Qirg‘iziston Rossiya yoqilg‘i bozoridagi uzilishlar tufayli tobora ortib borayotgan bosimga duch kelayotgan bir paytda amalga oshirildi. Rossiya Qirg‘iziston import qilayotgan neft mahsulotlarining 90 foizdan ortig‘ini yetkazib beradi. Ukrainaning neftni qayta ishlash zavodlariga dronlar tomonidan uyushtirilgan hujumlari neftni qayta ishlash zavodlarining ishlab chiqarish hajmini kamaytirganidan so‘ng, u benzin eksportiga vaqtinchalik cheklovlar qo‘ydi.

Qirg‘iziston chetdan qancha neft sotib oladi?

Qirg‘iziston yiliga taxminan 1,2 million tonna neft mahsulotlarini import qiladi. Mahalliy neftni qayta ishlash zavodlari hozirda milliy talabning atigi 5 foizini qondiradi, yillik yoqilg‘i sarfi esa 1,6 million tonnaga baholanmoqda. KPC neftni qayta ishlash zavodida mamlakatning import yoqilg‘isiga qaramligini kamaytirishga qaratilgan 410 million dollarlik modernizatsiya loyihasi amalga oshirilmoqda. Ishni Qo‘shma Shtatlarda joylashgan SPEC Engineering kompaniyasi amalga oshirmoqda. Tashqi investorlar 200 million dollar, Qirg‘iziston hukumati esa 110 million dollar mablag‘ ajratmoqda.

KPC’ning bosh kompaniyasi bo‘lgan «Qirg‘izneftgaz» qolgan 100 million dollarni taqdim etmoqda. Loyiha 2027-yil oxirida yakunlangach, neftni qayta ishlash zavodi Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqining K-4 va K-5 ekologik standartlariga javob beradigan AI-92 va AI-95 benzinlarini ishlab chiqarishni boshlashi kutilmoqda.

2024-yilning sentabr oyida loyiha ishga tushirilganda, prezident Sadir Japarov neftni qayta ishlash zavodi Qirg‘izistonning yuqori sifatli benzin va dizel yoqilg‘isiga bo‘lgan talabining atigi 6,5 foizini qondirishini aytgandi. Uning so‘zlariga ko‘ra, modernizatsiyadan so‘ng uning ulushi 32 foizgacha ko‘tariladi.

Neft zavodlarinining modernizatsiyasi

Manas neftni qayta ishlash zavodi Qirg‘izistonning ikkita eng yirik neftni qayta ishlash zavodlaridan biridir. Ikkinchisi Qora-Bolta shahridagi «Junda» neftni qayta ishlash zavodi bo‘lib, u «Zhongda» neftni qayta ishlash zavodi nomi bilan ham tanilgan. U modernizatsiya qilinmoqda va 2026-yil avgust oyida yakunlanishi rejalashtirilgan.

Qirg‘iziston yaqinda yoqilg‘i ta’minotini barqarorlashtirish maqsadida yoqilg‘i narxlarini vaqtincha nazorat qilishni yumshatdi. Hukumat 25-may kuni yoqilg‘i narxlarini favqulodda tartibga solishni joriy etdi. AI-92 benzini uchun standart import narxlari tonnasiga 860 dollar va AI-95 benzini uchun tonnasiga 940 dollar etib belgilandi. Dizel yoqilg‘isi va suyultirilgan neft gazi uchun standart narxlar mos ravishda tonnasiga 950 dollar va 575 dollarni tashkil etdi.

Biroq Vazirlar Mahkamasi raisi Odilbek Qosimaliyev tomonidan 7-iyul kuni imzolangan qaror bilan AI-95 benzini davlat narxlarini tartibga solishga tortiladigan ijtimoiy ahamiyatga ega tovarlar ro‘yxatidan chiqarildi. Shuningdek, u ilgari belgilangan chakana yoqilg‘i narxlariga cheklovlarni ham bekor qildi. Hukumatning ta’kidlashicha, o‘zgarishlar Bishkekdagi yoqilg‘i quyish shoxobchalaridan AI-95 vaqtincha yo‘qolib qolganidan keyin yoqilg‘i ta’minotining uzluksizligini ta’minlashga qaratilgan.

Eslatib o‘tamiz, avvalroq Markaziy Osiyodagi eng qimmat benzin O‘zbekistonda sotilayotgani ma’lum bo‘lgandi. Shuningdek, Qozog‘istonda benzin ishlab chiqarish kamayib, narxlar oshgandi.