«Claude» ва «ChatGPT» уруши: СИ бозоридаги янги геосиёсий ва технологик кураш

2024-йил ноябрида сунъий интеллект яратувчиси «Anthropic» «Palantir» ва «Amazon Web Services» билан келишувга эришиб, ўзининг «Claude» чат-ботини АҚШнинг махфий ҳарбий ва разведка тармоқларида жорий қилди. Ўша пайтда бу катта воқеадек кўринган: сунъий интеллект модели махфий ишлар учун иккинчи энг юқори хавфсизлик даражасида тасдиқланиши – бу бошқа ҳеч бир СИ компанияси эриша олмаган натижа эди. 2025-йил июлида эса АҚШ мудофаа вазирлиги «Anthropic»га АҚШ миллий хавфсизлигини кучайтиришга қаратилган «илғор сунъий интеллект имкониятларини синовдан ўтказиш» учун 200 миллион долларлик шартнома берди.

Бироқ ўша пайтда деярли ҳеч ким эътибор бермаган жиҳат шу эдики, «Anthropic» ўз технологиясидан «ҳар қандай қонуний мақсадларда» фойдаланиш мумкинлигини белгилаган, лекин икки ҳолатни истисно қилган: АҚШ фуқароларини оммавий кузатиш ва инсон назоратисиз тўлиқ автоном қуролларни жорий этиш.

Бир пайт келиб, айнан шу икки «қизил чизиқ» ҳарбий бюрократлар асабига тегди ва бу мудофаа вазири Пит Ҳегсет томонидан кескин реакцияга сабаб бўлди. Мудофаа вазири дастлаб оддий бир компаниянинг қудратли АҚШ армиясига нима қилиш мумкин ёки мумкин эмаслигини айтганидан жаҳли чиқди, кейин эса бутунлай ғазабга миниб, «Anthropic»ни «Huawei» каби таъминот занжири хавфи деб эълон қилди.

Шунда майдонга «OpenAI» раҳбари Сэм Алтман чиқди. Унинг позицияси шундай эди: у Пентагон «оммавий кузатиш» ва «автоном қуроллар» нимани англатишини ўзи белгилашига қарши эмас. Унинг айтишича, «OpenAI» «моделларимиз керакли тарзда ишлашини таъминлаш учун техник ҳимоя чораларини яратади, буни мудофаа вазирлиги ҳам хоҳлаган эди». Шу билан бирга, эҳтимол, у барча жозибали махфий маълумотларга ҳам кириш имконига эга бўлар эди.

Табиийки, бундай аралашув ва унга ҳамроҳ бўлган оппортунистик баёнотлар катта шов-шувга сабаб бўлди. АҚШда «ChatGPT» иловасини ўчиришлар сони кескин ошди. «Apple App Store»да ўтган ой бошида 42-ўринда бўлган «Claude» илк бор «ChatGPT»ни ортда қолдириб, 1-ўринга чиқди. Феврал охирига келиб, «Claude»га кунлик рўйхатдан ўтишлар рекорд даражага етди: бепул фойдаланувчилар 60 фоиз дан ортиққа ошди, тўловли обуначилар эса икки баробарга кўпайди.

«QuitGPT» номли фаол кампания гуруҳи веб-сайт очиб, унда 4 миллиондан ортиқ тарафдор борлигини даъво қилди.

«ChatGPT» Трампнинг қотил роботлар бўйича келишувини қабул қилди. Энди уни тарк этиш вақти келди», – дейилади у ерда.

Бу можаро Сэм Алтманга ҳам таъсир қилди. Масалан, 3-март куни у мудофаа вазирлиги билан тузилган келишув «оппортунистик ва эътиборсиз» кўринганини тан олди ва уни шошилиб амалга оширмаслиги керак эди, деди. Шунингдек, «OpenAI» Пентагон билан шартномага АҚШ фуқароларига нисбатан ички кузатувни тақиқловчи ва миллий хавфсизлик агентлиги томонидан фойдаланишни ман этувчи аниқ қоидаларни киритишини билдирди. Яъни, айнан «Anthropic» жазоланган масалаларнинг ўзи. Бундай таклифларни Пиг Ҳегсет қабул қилишини тасаввур қилиш қийин.

Бойкот барибир катта таъсирга эга эмас

Айтишга ноқулай, аммо фойдаланувчилар бойкоти технологик корпорацияларни тартибга солишнинг самарали усули бўлиши мумкин деган қараш ҳали ҳам «сеҳрли фикрлаш»га ўхшайди, яъни рамзий ҳаракатлар реал натижаларни ўзгартира олади деган ишонч. Бу қисман шунданки, корпорациялар улкан, ижтимоий жиҳатдан бефарқ механизмлар бўлиб, уларни ягона асосий мақсад бошқаради, бу эса акциядорлар қийматини максимал даражада ошириш. Ва уларни одатда фақат шу мақсадга ҳақиқатан таҳдид солиши мумкин бўлган хавфларгина ҳаракатга келтиради.

Албатта, мижозлар ёки фойдаланувчиларнинг оммавий кетиши шундай зарба бўлиши мумкин. Лекин технологик компаниялар шунчалик катта миқёсда ишлайдики, кутилган таъсирга эришиш учун жуда улкан миқдорда фойдаланувчилар кетиши талаб қилинади. «QuitGPT»нинг 4 миллиондан ортиқ тарафдори борлиги таъсирли, аммо «ChatGPT»нинг ҳафталик фаол фойдаланувчилари тахминан 800 миллионни ташкил қилади.

Рақамли технологиялар фойдаланувчиларининг аксарияти учун «томонни алмаштириш»даги энг катта тўсиқ – бу тармоқ эффектларининг кучидир. Ижтимоий платформа ёки ҳатто СИ воситасини тарк этиш фойдаланувчи учун маълум харажатларни келтириб чиқаради (масалан, алоқаларни йўқотиш ёки иш жараёни бузилиши), платформа эса алоҳида бир фойдаланувчининг кетишини деярли сезмайди.

Мисол сифатида, қанчадан-қанча ташкилотлар (ва, ҳатто, обрўли одамлар) ҳали ҳам «X» (собиқ «Twitter»)да қолмоқда, гарчи у заҳарли муҳитга айланган бўлса ҳам. Нега ҳали ҳам фойдаланишади деб сўрасангиз, уларнинг чарчаган ёки хижолатли елка қисиши тармоқ эффектларининг қанчалик кучли эканини яққол кўрсатади. Худди шу ҳолат «Instagram» ёки «TikTok»га ҳам тегишли. Шунингдек, «ChatGPT»ни ҳиссий таянч, «терапевт», виртуал ҳамроҳ ёки қидирув тизими сифатида ишлатадиган юз минглаб одамларга ҳам. Улар учун платформани тарк этиш жуда оғир қарор бўлади.

Реклама уруши

Сунъий интеллект соҳасидаги рақиблар «Anthropic» ва «OpenAI» корпоратив Америка эътиборини жалб қилиш учун реклама «урушини» ҳам бошлади.

«Super Bowl» олдидан «Anthropic» ўз рақибига қарши кескин реклама роликлари сериясини ишга туширди. Масалан, бир рекламада прессга эга бўлишни истаган озғин 23 ёшли йигитга чат-бот сифатида тасвирланган мушакдор катта ёшли эркак «бўйи паст эркакларга баландроқ кўринишга ёрдам берадиган» пойабзал қўшимчаларини тавсия қилади ва «ўзига ишонч фақат спортзалдагина қурилмайди», дейди.

Яна бир рекламада эса онаси билан мулоқотини яхшиламоқчи бўлган эркакка «терапевт» «ҳиссиётли ёш эркакларни тажрибали катта ёшли аёллар билан боғлайдиган етук танишув сайти»дан фойдаланишни тавсия қилади.

Барча реклама бир хил шиор билан якунланади: «Рекламалар СИга келяпти. Лекин «Claude»га эмас». Бу ерда «ChatGPT» ҳақида очиқ айтилмаган, аммо ишора аниқ.

Ҳатто Сэм Алтман ҳам бу рекламаларга бироз кулди. Бироқ у шу билан бирга рекламаларни «очиқ-ойдин ноҳаққоний» деб атади ва «X»да узун танқидий изоҳ қолдирди.

«Рекламалар бўйича энг муҳим тамойилимиз шундаки, биз айнан бундай иш қилмаймиз; «Anthropic» тасвирлаганидек реклама форматини ҳеч қачон қўлламаймиз. Биз аҳмоқ эмасмиз ва фойдаланувчиларимиз бундай нарсани қабул қилмаслигини яхши биламиз», – деб ёзди у.

Сэм Алтманнинг таъкидлашича, «OpenAI» томонидан эълон қилинган рекламаларни жорий этиш қарори маҳсулотни янада оммабоп қилади.

«Биз ҳар ким сунъий интеллектдан фойдаланиш ҳуқуқига эга, деб ҳисоблаймиз ва бепул киришни таъминлашга содиқмиз», – деб ёзди у.

Алтман шу билан бирга рақибига ҳам танқидий фикр билдирди:

«Anthropic қиммат маҳсулотни бой одамларга таклиф қилади. Биз буни ёмон демаймиз, ўзимиз ҳам шундай қиляпмиз, лекин обунага пул тўлай олмайдиган миллиардлаб одамларга ҳам СИни етказишимиз керак, деб ҳисоблаймиз», – деди у. (Айтиш жоизки, «Claude»да ҳам бепул версия мавжуд.)

Ҳозирча «ChatGPT»да реклама сиёсати тўлиқ ишга тушмаган, аммо «OpenAI» ўз сайтида рекламалар «алоҳида ва аниқ белгиланган» бўлишини ва фойдаланувчилар кўрадиган жавобларга таъсир қилмаслигини таъкидлайди. Компания, шунингдек, «ChatGPT» орқали бўлган суҳбатлар реклама берувчилар билан бўлишилмаслигини ва ишончни устувор деб билишини маълум қилган. Фойдаланувчиларга персоналлаштиришни ўчириш ёки рекламасиз тўловли тарифни танлаш имкони берилиши айтилган. Дастлаб, реклама жавоблар пастида «жорий суҳбатингизга мос келадиган ҳомийлик қилинган маҳсулот ёки хизмат бўлганда» ёзуви кўрсатилади.

Алтман авваллари «ChatGPT» бизнес моделига реклама қўшиш ғоясини қўллаб-қувватламаган. 2024-йил октябрида у буни «энг охирги чора» деб атаган эди. Бироқ сўнгги йилларда «OpenAI» сунъий интеллект инфратузилмасига катта сармоя киритаётгани фонида, янги обуначилар сони ўсиши секинлашган.

«Anthropic»нинг «OpenAI»ни танқид қилиши бекордан-бекор эмас: «Anthropic» айнан «OpenAI»нинг СИ хавфсизлиги бўйича йўналишидан хавотир олган собиқ тадқиқотчилар томонидан ташкил этилган. Компания 4-февралдаги блог ёзувида «Claude» рекламасиз қолишини маълум қилди, чунки акс ҳолда чат-бот «иш ва чуқур фикрлаш учун ҳақиқатан фойдали ёрдамчи» бўла олмайди.

Компания СИ ассистентлари билан бўладиган очиқ мулоқотлар, кўпинча шахсий ёки мураккаб бўлган суҳбатлар, ишончли маслаҳатчи билан гаплашишга ўхшашини таъкидлади.

«Бундай ҳолатларда реклама пайдо бўлиши номутаносиб ва кўп ҳолларда ноўрин бўлиб туюлади», – деб ёзди у.

«OpenAI» фойдаланувчи маълумотларини реклама берувчилар билан тўғридан тўғри бўлишмаслигини айтган бўлса-да, мақсадли реклама умуман олганда фойдаланувчиларнинг заиф томонларидан фойдаланиши мумкинлиги учун танқид қилиб келинади. Бу ҳолатда, хавотир «ChatGPT»га руҳий ёки жисмоний саломатлик ҳақида савол бераётган фойдаланувчиларга ҳам тегишли бўлиши мумкин, бу «Anthropic» рекламаларида кўрсатилган муаммоларга ўхшайди.

Бироқ бошқа томондан, мақсадли реклама СИнинг энг зарарли жиҳатларини чеклашга ҳам ёрдам бериши мумкин. Катта корпорациялар, агар нафратли ёки қабул қилиб бўлмайдиган контент пайдо бўлса, ҳамкорликни тўхтатиши мумкин. «Google» ёки «Instagram» каби кўплаб сайт ва иловаларда аллақачон реклама мавжуд, шунинг учун бу фойдаланувчилар учун катта ўзгариш бўлмаслиги ҳам мумкин.

Сэм Алтманнинг рекламалар орқали даромадни оширишга қаратилган ҳаракатлари фойдаланувчиларни рекламасиз рақибларга ўтишига сабаб бўладими — бу ҳали аниқ эмас. Лекин «Anthropic» айнан шунга умид қилмоқда.

«Claude» ва «ChatGPT»нинг фарқи нимада ўзи?

Иккала сунъий интеллект модели кўп жиҳатдан ўхшаш бўлса-да, улар ўртасида сезиларли фарқлар мавжуд. Моделнинг қарор қабул қилиш усули «Claude» ва «ChatGPT» ўртасидаги асосий фарқлардан биридир.

«ChatGPT» асосида «generative pre-trained transformer» (GPT) технологияси ётади. У матндаги қонуниятларни аниқлаб, энг мос жавобни башорат қилади. «OpenAI» моделни яхшилаш учун чоралар кўрган бўлса-да, «GPT» технологиясида табиий ахлоқий масъулият ҳисси мавжуд эмас. Шу сабабли, ўтмишда «ChatGPT» баъзан зарарли жавоблар ҳам берган.

«Claude» ҳам баъзан хато жавоблар бериши мумкин, лекин унинг «constitutional» СИ-ёндашуви зарарни камайтиришга қаратилган ахлоқий қоидалар тўпламига амал қилади.

«ChatGPT» интернетга реал вақтда кириши мумкин, «Claude» эса бундай имкониятга эга эмас. Бу дегани, «ChatGPT» орқали сўнгги янгиликлар ва ҳозирги воқеалар ҳақида гаплашиш мумкин. «Claude»нинг билим базаси эса бир неча ҳафтадан бир неча ойгача кечикиб туриши мумкин. Шунингдек, «ChatGPT» интернетдаги ҳаволаларга мурожаат қилиш имкониятига ҳам эга.

Контекст ойнасида ҳам фарқ бор. СИ алгоритмида контекст ойнаси, бу қисқа муддатли хотирага ўхшаш тушунча бўлиб, у орқали сиз муҳокама қилинаётган мавзуга оид маълумотларни СИга тақдим эта оласиз. «Claude»нинг контекст ойнаси «ChatGPT»га нисбатан каттароқ. Яъни у тахминан 200,000 та сўзни ҳисобга олиши мумкин, «ChatGPT» эса тахминан 64,000 та сўзни.

Ҳар бир модел контекст ойнасини «токенлар» орқали ўлчайди. «ChatGPT 4.0» тахминан 128,000 токенни тушуна олади, «Claude» эса 200,000 дан ортиқ токенни қамраб олади.

«ChatGPT» ва «Claude» Ўзбекистон бозорида?

Ўзбекистонликларга 2023-йилнинг ноябр ойидан бошлаб «ChatGPT»дан рўйхатдан ўтиб, фойдаланиш ҳуқуқи берилди, яъни «Open AI» «ChatGPT»да ўзбек рақамидан рўйхатдан ўтиш имкониятини қўшди. Компания сайтида Ўзбекистон нейрон тармоғини қўллаб-қувватловчи давлатлар ва ҳудудлар рўйхатида пайдо бўлди. 2025-йил 8-апрел куни «Open AI» компанияси Ўзбекистон Солиқ қўмитасининг электрон хизмат етказиб берувчиларнинг махсус платформасида рўйхатга олинди. Бу «ChatGPT» ишлаб чиқувчиси Ўзбекистонда ҚҚС тўловчиси сифатида рўйхатдан ўтганини англатади.

Ўзбекистонда талабалар, ўқитувчилар, журналистлар, SMM мутахассислар ва дастурчилар орасида «ChatGPT» жуда тез оммалашяпти. Бироқ «OpenAI» одатда «ChatGPT» фойдаланувчиларини давлатлар кесимида очиқ эълон қилмайди. Шунинг учун «Ўзбекистон» учун алоҳида статистика расман берилмаган. Шунга қарамай, Ўзбекистон СИ-чатботлари бозорида «ChatGPT»нинг улуши 84,46 фоизни ташкил этади.

«Anthropic»нинг «Claude»ига келадиган бўлсак, унинг улуши 1,14 фоиз. «Anthropic» 2026-йил 2-февралда Ўзбекистонда ҚҚС тўловчиси сифатида рўйхатдан ўтди.

«Anthropic» томонидан тақдим этилган, 116 та мамлакат бўйлаб тўпланган янги маълумотлар унинг «Claude» чат-боти дунё бўйлаб энг кўп қайси ҳудудларда фаол фойдаланилаётганини кўрсатади. Ҳар бир балл мамлакатнинг ишга лаёқатли аҳолисига нисбатан кутилаётган фойдаланиш даражасига таққосланган ҳолда ҳисобланган. Исроил умумий рейтингда биринчи ўринни эгаллаган бўлса-да, камида 10 000 та «Claude» суҳбати қайд этилган мамлакатлар орасида АҚШ етакчилик қилади ва индекс бўйича 3,69x кўрсаткичга эга. Ўзбекистон эса 0,13x кўрсаткич билан 116 мамлакат орасида 108-ўринда кўрсатилган.

«Claude»дан фойдаланиш мамлакатларнинг иқтисодий шароитига қараб ҳам фарқ қилади. Даромади паст бўлган мамлакатларда чат-бот кўпроқ уй вазифалари ва дастурлаш ишлари учун қўлланилади, бойроқ мамлакатларда эса профессионал фойдаланиш турлари анча кенг. Бу динамика турли мамлакатларда чат-ботлардан фойдаланувчилар ёши билан ҳам боғлиқ бўлиши мумкин. Даромади паст ҳудудларда кўпроқ талабалар томонидан фойдаланиш юқори бўлиши эҳтимолдан холи эмас.