Эрон билан уруш Ғарбга қандай зарар етказади ва Россияга қандай ёрдам беради?

Етказиб беришдаги узилишлар Европа, Америка ва шахсан Доналд Трампга муаммолар туғдиришни ваъда қилмоқда, бироқ бу Россиянинг фойдасига ишлайди, чунки Кремлга нефт сотувини ошириш ва Украинага қарши уруш учун миллиардлаб маблағ ишлаб олиш имконини беради, деб ёзмоқда BBC.

Эрон тор бўғознинг шимолий соҳилини назорат қилади. У АҚШ ва Исроил томонидан бўладиган тажовузга жавобан Ҳўрмузни ёпиб қўйиш билан бир неча бор таҳдид қилган, аммо раҳбарият элитасининг ўлдирилиши ва бир неча кунлик бомбардимонлардан кейин ҳам бу ишни амалга оширмади. Шунга қарамай, кемалар қатнови амалда тўхтаган, чунки ташувчилар таваккал қилишни истамаяпти, суғурта нархи эса кескин кўтарилиб кетди.

«Ҳўрмуз техник жиҳатдан очиқ, аммо амалда кемалар қатнови учун ёпиқ. Энди гап хавф учун мавҳум геосиёсий мукофот ҳақида эмас. Гап жисмоний етказиб беришдаги реал узилишлар ҳақида кетмоқда», — деб таъкидлайди танкерлар ҳаракатини кузатувчи «Kpler» компанияси экспертлари.

Уруш Кремлга қандай ёрдам беради?

«Можаро Россиянинг жаҳон нефт бозоридаги позициясини сезиларли даражада яхшилайди, — деб ҳисоблайди «Kpler» экспертлари. — Яқин Шарқ нефти етказишдаги узилишлар Ҳиндистон ва Хитойга Россия етказиб беришига бўлган боғлиқликни кучайтириш учун асос бўлади».

Сўнгги ойларда Россия нефтининг ушбу икки асосий харидори Ғарб босими остида импортни қисқартираётган эди, бу эса Россияни нархларни янада пасайтиришга ва экспортни камайтиришга мажбур қилди. Бироқ, ҳатто ушбу чоралар ҳам санкция остидаги барча нефтни сотишга ёрдам бермади ва миллионлаб барреллар «хуфиёна флот» танкерларида харидорларни кутиб денгизда қолмоқда.

Агар Ҳўрмуз ёпиб қўйилса, дунё нафақат Саудия Арабистони, БАА, Кувайт ва Ироқдан келадиган қонуний Яқин Шарқ нефтидан, балки Эроннинг контрабанда йўли билан етказиладиган санкция остидаги нефтидан ҳам маҳрум бўлади. АҚШ томонидан Венесуэланинг блокада қилинишини ҳисобга олсак, Россия амалда арзон «хуфиёна» нефтнинг ягона сотувчиси бўлиб қолади. Жаҳон нархларининг муқаррар ўсиши шароитида унга денгизда қолиб кетган ҳажмларни сотиш осонроқ бўлади.

«Владимир Путин нефт нархининг ошиши ва Россиянинг санкция остидаги хом ашёсига бўлган талаб туфайли урушдан ютади, — деб ишонч билдиради «Bloomberg» агентлигининг энергетика бўйича эксперти Хавиэр Блас. — Агар Оқ уй бунга кўз юмса, Ҳиндистон харидорга айланиши мумкин».

Трамп Ҳиндистондан Россия нефти импортини тўхтатишни талаб қилган эди. Бироқ, ноябр ойида Конгрессга бўладиган сайловлар арафасида АҚШдаги бензиннинг арзон нархлари у учун муҳимроқ бўлиб чиқиши мумкин.

«Бу Путиннинг агрессив сиёсатига қарши туришга уринаётганлар учун идеал вариант эмасдир, аммо у Ҳўрмуз бўғозидаги муаммолар туфайли юзага келган нефт тақчиллигини юмшатади», — деб ёзади Блас.

Ҳаттоки Трамп ғазабланишда давом этса ҳам, Ҳиндистон катта эҳтимол билан Россия нефти харидига қайтади, деб ҳисоблайди таҳлилчилар. «S&P Global» таъкидлашича, Ҳиндистоннинг стратегик нефт захиралари ҳозирда Халқаро энергетика агентлиги (IEA) томонидан белгиланган даражадан пастроқ.

Хитой эса, аксинча, сўнгги пайтларда захираларини фаол равишда ошириб бормоқда, бироқ у ҳам Ҳўрмуз ёпиб қўйилган тақдирда Россиядан денгиз орқали импортни кўпайтиришга тайёр бўлади, деб ишонч билдирмоқда «Kpler» экспертлари.

«Етказиб беришдаги узилишлар қисқа муддатли истиқболда бошқаларга қараганда кўпроқ Ҳиндистонга таҳдид солади ва у, мавжудлик ҳамда йўлга қўйилган логистикани ҳисобга олган ҳолда, катта эҳтимол билан дарҳол Россия нефтига ўтади, — деб ёзади улар. — Сўнгги вақтларда Россия нефти импортини қисқартираётган Хитой эса, агар можаро ҳафталаб давом этса, эҳтиёткорликни четга суриб қўйиши мумкин».

Россия учун фойдалар бу билан тугамайди.

Денгиз орқали етказиб беришдаги узилишлар Кремлга Европага қувурлар орқали етказиб беришни сақлаб қолиш умидини беради. Бу ерда иккита муаммо бор.

Биринчидан, Европа Иттифоқи Россияга қарши тўлиқ нефт эмбаргосини тайёрламоқда ва апрел ойининг ўрталарида тафсилотларни эълон қилишни режалаштирган эди. Нефт инқирози бундай эълонлар учун энг яхши вақт эмас.

Иккинчидан, Россия нефтининг асосий европалик харидорлари ва Кремль иттифоқчилари бўлган Венгрия ва Словакия бир ойдан ортиқ вақтдан бери Россия бомбардимонларидан зарар кўрган Украина орқали ўтувчи «Дружба» нефт қувуридан хом ашё олмаяпти. Шу сабабли улар Кремлга қарши янги санкцияларни ва Украинага Европа кредити ажратилишини блоклаб келмоқда.

Европа Иттифоқи уларга Россия нефтидан Хорватиядаги денгиз терминалидан келувчи қувур орқали етказиб бериладиган нефтга ўтишни таклиф қилмоқда. Бироқ, агар Ҳўрмуз муаммолари туфайли денгизда нефт камайса, бу далил ўз кучини йўқотади ва Европа Иттифоқи Украинага қувурни тезроқ таъмирлаши учун босимни кучайтиришига тўғри келади.

Ғарб қандай зарар кўради?

Трамп америкаликларга паст нархлар ва арзон бензин ваъда қилган эди. Жаҳон нефт инқирози унинг режаларига кирмайди.

АҚШ — дунёдаги энг йирик нефт ва газ ишлаб чиқарувчиси бўлиб, Америкага етказиб беришда жисмоний тақчиллик хавф солмайди. Бундан ташқари, у нархларнинг кескин кўтарилиши олдини олиш учун сотилиши мумкин бўлган стратегик нефт захирасига эга.

Европанинг аҳволи эса бошқача. Узоқ муддатли шартномалар асосида қувур орқали газ етказиб берган Россия билан «энергетик ажрашиш»дан сўнг, Европа Иттифоқи нефт ва газни очиқ бозордан сотиб олмоқда ва бозор нархларига боғлиқ бўлиб қолган. Американикидан фарқли ўлароқ, Европа иқтисодиёти зўрға ўсмоқда ва ҳар қандай янги энергетик инқироз иқтисодий ва сиёсий силкинишларга олиб келиши мумкин.

Уруш шанба куни бошланди ва душанба куни Европа бозорлари очилганда, газ нархи жума кундагига нисбатан 20 фоизга кўтарилиб кетди.

«Сакраш катта, аммо бундан ҳам ёмонроқлари бўлган», — дейди «Wood Mackenzie» компаниясининг Европа газ бозори бўйича бош таҳлилчиси Том Марзек-Мансер хотиржамлик билан. У 2025 йил июнь ойидаги Эрон билан бўлган аввалги урушда нархлар янада юқори кўтарилганини эслайди ва огоҳлантиради:

«Бу ҳолат қанча узоқ давом этса, нархлар шунчалик юқори кўтарилади».

Қанчалик юқори? Американинг «Goldman Sachs» банки таҳлилчилари 130 фоизлик ўсишни прогноз қилмоқдалар. Агар Ҳўрмуз блокадаси икки ойдан кўпроқ давом этса, Европада газ нархи уч баробарга ошиши мумкин, дейилади банкнинг «Bloomberg» иқтибос келтирган таҳлилий маълумотномасида.

Қатарнинг суюлтирилган газини тезкорлик билан алмаштиришнинг иложи йўқ. Энг йирик ишлаб чиқарувчи бўлган Америка экспортни кўпайтира олмайди, чунки терминаллар шундоқ ҳам имконият даражасининг чегарасида ишламоқда. Россиянинг суюлтирилган гази эса — санкциялар остида.

Агар блокада содир бўлса, Америка уни ёриб ўтишга ҳам қодир бўлмайди. Трамп анча олдин анча кичикроқ муаммони — ҳусийчилар томонидан Қизил денгизнинг блокада қилинишини ҳал этишга ваъда берган эди, бироқ Европа ва Осиё ўртасидаги асосий денгиз йўли ҳамон ёпиқлигича қолмоқда.