Kreditni yopishga ketayotgan maoshlar, tejamkorlikni oshirgan tariflar va Toshkentda ayriboshlanayotgan yuan — 2 iyun dayjesti

Maosh qarzga ketmoqda — xavf kuchaymoqda O‘zbekistonda aholining qarz yuki keskin ortib, bu moliyaviy barqarorlikka jiddiy tahdid solmoqda. Markaziy bank ma’lumotlariga ko‘ra, bank qarzdorlarining katta qismi maoshining yarmini qarz to‘lashga sarflayapti. Bu holat umumiy kreditlarning 40 foizini tashkil etadi va xavfli daraja deb baholanmoqda. 2024 yilgi «Moliyaviy barqarorlik sharhi»da keltirilishicha, aholining kredit yuki o‘rtacha 34 foizga yetgan. Inflyatsiya, ishsizlik yoki ish haqining pasayishi kabi omillar banklar barqarorligiga ta’sir qilishi mumkin. 2027 yilgacha to‘rtta yirik bank belgilangan kapital talabidan pastga tushish xavfi bor. Shu bilan birga, hozircha banklar likvidlik bo‘yicha barqaror. Ammo yirik mijozlarga bog‘liqlik kelajakda muammolar keltirib chiqarishi mumkin. Uy-joy bozorida uylar narxi aslidan 17 foizga yuqori baholangan. Ipoteka shartlarining qat’iylashuvi savdolarni kamaytirgan. Mikroqarzlar to‘lovining kechikishi, ayrim banklardagi muammoli portfel va tashqi geosiyosiy xavflar ham tahlikali deb baholanmoqda. Barcha xavflarga qaramay, so‘rov qatnashchilarining 67 foizi moliya tizimiga ishonchini bildirgan.   Elektr va gaz tariflari tejamkorlikni oshirdi O‘zbekistonda elektr va gaz narxlari oshirilganidan so‘ng aholi tomonidan foydalanish sezilarli kamaydi. Iqtisodiy tadqiqotlar markazi ma’lumotlariga ko‘ra, oyiga 10 ming kWh dan ortiq energiya ishlatuvchi oilalar soni 5,3 barobarga qisqargan. Elektr iste’moli umumiy hisobda 10,6 foizga kamaygan. Gaz iste’molida ham shunday o‘zgarish kuzatilgan — 2024 yilda abonentlarning 58 foizi 500 metr kubdan kam gaz ishlatgan. Bu tarif oshishi asosan yuqori iste’molchilarni qamrab olganini ko‘rsatmoqda. Shu bilan birga, energiya ta’minoti sifati yaxshilanganini ayniqsa Surxondaryo, Sirdaryo va Namanganda ko‘pchilik tasdiqlagan. Aholining 90 foizidan ortig‘i energiya tejash chorasini ko‘rgan — ularning ko‘pchiligi LED yoritish, plastik deraza va maishiy texnika orqali tejamkorlikka o‘tgan. Quyosh energiyasidan foydalanish ham kengaymoqda — 64 ming xonadonda panellar o‘rnatilgan, 313 mln kWh elektr ishlab chiqarilgan. Shu bilan birga, samarasiz qurilmalardan foydalanish hali ham saqlanib qolmoqda. Bu esa infratuzilmani yangilash zarurligini yana bir bor ko‘rsatmoqda.   Inflyatsiya xavfi ikkinchi darajali tahdidga aylandi O‘zbekistonda inflyatsiya xavfi moliya tizimi uchun eng yirik xatarlardan biri sifatida qayd etilmoqda. Markaziy bank so‘rovnomasiga ko‘ra, geosiyosiy xatarlardan keyingi ikkinchi o‘rinda aynan yuqori inflyatsiya turgani ma’lum qilindi. Olti oy avval bu ko‘rsatkich to‘rtinchi o‘rinda edi. So‘rovda qatnashgan mutaxassislarning 37 foizi inflyatsiyani asosiy xavotir deb baholagan. Bu Markaziy bank siyosatida o‘zgarishlar bo‘lishi mumkinligini anglatadi. Oziq-ovqat narxlari o‘sishi, import xarajatlari ko‘payishi va ichki talab keskin ortishi inflyatsiyani qo‘zg‘aydigan asosiy omillar sifatida ko‘rsatilgan. Boshqa xavflar qatorida valyuta kursining o‘zgarishi (35 foiz), aholi qarz yuki (29 foiz), kreditlar sifatining yomonlashishi (27 foiz) va kiber xavfsizlik muammolari (24 foiz) tilga olingan. Markaziy bank ushbu xavflarni kuzatib borish va moliyaviy barqarorlikni ta’minlash uchun tegishli choralar ko‘rilishini ma’lum qilgan.   Toshkentda yuan ayirboshlash boshlandi 2025 yil 2 iyundan Toshkentda Xitoy yuani bilan valyuta ayirboshlash xizmati rasman yo‘lga qo‘yildi. Milliy bank shoxobchalarida amalga oshirilayotgan ushbu xizmat O‘zbekiston va Xitoy o‘rtasidagi vizasiz rejim kuchga kirganidan so‘ng joriy etildi. 1 iyundan boshlab ikki davlat fuqarolari 30 kungacha vizasiz sayohat qilish huquqiga ega bo‘ldi. Shu munosabat bilan yuanni sotish va xarid qilish imkoniyati yaratildi. Ayirboshlash shoxobchalari Toshkent xalqaro aeroporti uchish va kelish zallarida joylashgan bo‘lib, kunu tun faoliyat yuritadi. Safarga ketuvchilar yuan sotib olishi, qaytganlar esa ortiqcha yuanni so‘mga ayirboshlashlari mumkin. Milliy bank xizmatlarni qulay va hamyonbop qilish maqsadida ushbu yangilikni amalga oshirganini ma’lum qildi. Bu choralar turizm, savdo va moliyaviy infratuzilmani rivojlantirish, shuningdek, tashqi iqtisodiy aloqalarni mustahkamlashga qaratilgan.   Angrenda sintetik metan ishlab chiqarildi Toshkent viloyatining Angren shahrida O‘zbekistonda ilk bor sintetik metan ishlab chiqaruvchi qurilma ishga tushirildi. Loyiha «Hududgazta’minot» AJ va Yaponiyaning «ITO Corporation» hamkorligida amalga oshirildi. «Yangiobod» mahallasidagi pilot hududda o‘rnatilgan zamonaviy uskunalar propan va havo aralashmasidan sintetik metan olishga qodir. Sinov tariqasida foydalanilgan texnologiya mahalladagi ko‘p qavatli uylarni gaz bilan ta’minlashda samarali bo‘lgani qayd etildi. Loyihaning asosiy maqsadi — energiya samaradorligini oshirish va ekologik toza texnologiyalarni joriy etishdir. Tashabbus Yaponiya Iqtisodiyot, savdo va sanoat vazirligi ko‘magida qo‘llab-quvvatlanmoqda. Hozirda texnologiyani respublika miqyosida keng joriy etish bo‘yicha ishlar olib borilmoqda. Kelgusida yana bir qator hududlarda shunday qurilmalar o‘rnatilishi rejalashtirilgan. Bu kabi loyihalar O‘zbekistonda qayta tiklanadigan energiya manbalarini kengaytirish va atrof-muhitga salbiy ta’sirni kamaytirishga xizmat qiladi.