Maktab hojatxonalari uchun 100 milliard: muammo nega saqlanib qolmoqda?

O‘zbekistondagi maktab hojatxonalari muammosi o‘nlab yillar davomida kun tartibining chekkasida qolib keldi. Biroq bugun bir haqiqat tobora aniqlashmoqda: fundamental sanitariya sharoitlarisiz na sifatli ta’lim, na inson taraqqiyoti indeksi, na mamlakatning turli hududlaridagi bolalar uchun teng imkoniyatlar haqida to‘liq gapirish mumkin.

Quvurlar hamma joyga yetib bormaydi

Uzoq vaqt davomida mamlakatda magistral quvurlar har bir qishloqqacha yetib borishiga asoslangan yondashuv ustuvor bo‘lib keldi. Ammo raqamlar boshqa holatni ko‘rsatmoqda. Hozirda hududlarda markazlashgan kanalizatsiya qamrovi bor-yo‘g‘i 20 foizni tashkil etadi.

Bu esa har bir qishloq maktabiga quvur tortish astronomik miqdordagi sarmoya va o‘nlab yillik mehnat talab qilishini anglatadi. Buni kutish esa yana ikki avlod bolalarini munosib sanitariya sharoitlarisiz qoldirish xavfini yuzaga keltiradi.

Masala endi maishiy noqulaylik darajasidan chiqib ketgan. Jahon banki tadqiqotlariga ko‘ra, yomon sanitariya sog‘liqni saqlash xarajatlari, dars qoldirish holatlari va mehnat unumdorligi pasayishi orqali YAIMning 7 foizigacha yo‘qotishlarga sabab bo‘lishi mumkin.

Nega «aqlli» tizimlar ishlamaydi?

So‘nggi yillarda maktab sanitariya tizimlarida aeratsiya tizimiga asoslangan mahalliy tozalash inshootlari, jumladan SBR-reaktorlar ko‘proq o‘rnatila boshlandi. O‘z-o‘zidan bu texnologiyalar samarali hisoblanadi. Ammo asosiy muammo ularning ishlash sharoitida paydo bo‘lmoqda.

Bunday tizimlar muntazam texnik xizmat ko‘rsatishni, ehtiyot qismlarni o‘z vaqtida almashtirishni va mutaxassislar nazoratini talab qiladi. Qishloq maktablarida esa bu resurslar har doim ham mavjud emas. Shuningdek, ularning ishlashi elektr ta’minotiga ham bog‘liq.

Natijada paradoks yuzaga keladi: infratuzilma rasman yaratiladi, ammo amalda ishlamaydi. Davlat investitsiyalari barqaror yechimlarga emas, balki samarasiz sarflangan mablag‘larga aylanish xavfini yuzaga keltiradi.

Masala faqat hojatxona haqida emas

Materialda keltirilishicha, muqobil yechim sifatida «Soakaway» texnologiyasi Toshkent, Sirdaryo va Jizzax viloyatidagi uchta maktabda sinovdan o‘tkazilgan. U nasoslar, filtrlar va doimiy elektr ta’minotisiz ishlash tamoyiliga asoslanadi.

Sanitariya muammosining ijtimoiy ta’siri ayniqsa qizlar ta’limida ko‘rinadi. Statistikaga ko‘ra, har to‘rtinchi o‘smir qiz ma’lum davrlarda darslarni qoldirishga majbur bo‘ladi. Sabab sifatida esa maktablarda munosib sanitariya sharoitlarining yo‘qligi ko‘rsatiladi.

Hozirda «Toza qo‘llar» dasturi doirasida maktab ichki hojatxona bloklarini qurish uchun har yili 100 milliard so‘m mablag‘ ajratilmoqda. Birgina 2025 yilning o‘zida 139 ta maktabda hojatxonalar modernizatsiya qilingan.

Bu yerdagi asosiy masala qancha mablag‘ ajratilayotganida emas, balki tanlanayotgan yechimlar haqiqatda uzoq yillar ishlay oladimi, degan savolda qolmoqda.

Manba: Strategik rivojlanish va islohotlar agentligi Delivery Unit loyiha ofisi.