Олтин Қирғизистон захираларининг 80 фоизини ташкил қилади — Fitch

Қирғизистоннинг халқаро захираларининг қарийб 80 фоизи олтинга тўғри келади. Бу минтақадаги энг юқори кўрсаткичлардан бири. «Fitch Ratings» бундай юқори концентрация жаҳон бозорида олтин нархи кескин тушиб кетган тақдирда мамлакат захираларини хавф остида қолдиришини таъкидламоқда. Шу билан бирга, ҳозирча олтин қимматлаётган экан, вазият аксинча: унинг қайта баҳоланиши республиканинг ташқи молиявий ҳолатини сезиларли даражада мустаҳкамламоқда.

Агентлик олтин захиралари ва унинг нархи ошиши Кавказ ва Марказий Осиё мамлакатларининг молиявий барқарорлигига қандай таъсир қилаётганини таҳлил қилган. Fitch баҳосига кўра, 2026-йилнинг биринчи ярми якунида Қирғизистон халқаро захираларининг 80 фоизини олтин ташкил қилган.

Ўзбекистонда эса бу кўрсаткич 87 фоизга етган — бу дунёдаги энг юқори улуш. Fitch олтин улушининг ошиши ташқи иқтисодий зарбаларга қарши қўшимча молиявий ҳимоя яратиш сиёсатининг бир қисми бўлиши мумкинлигини қайд этади. Бироқ захираларнинг битта активга юқори даражада боғланиб қолиши уларнинг қийматини жаҳон бозоридаги ўзгаришларга янада сезгир қилади.

Жаҳон бозорида олтин нархининг кескин тушиши, айниқса, Қирғизистон ва Ўзбекистонга таъсир қилиши мумкин. Чунки бу мамлакатларда халқаро захираларнинг катта қисми олтинда сақланади. Шу билан бирга, агентлик олтин қийматининг пасайиши ўз-ўзидан бу икки мамлакатнинг кредит рейтингини салбий томонга ўзгартириш учун етарли сабаб бўлмаслигини таъкидламоқда.

Қирғизистон Миллий банкининг монетар олтини қиймати бир йилда 54 фоизга ошди

Олтиннинг Қирғизистон молиявий активларидаги ўрни Миллий банкнинг сўнгги ҳисоботида ҳам яққол кўринади. Қирғизистон Миллий банкининг 2026-йил иккинчи чорак якунлари бўйича ҳисоботига кўра, 30-июн ҳолатида монетар олтиннинг қиймати 551,23 млрд сомга етган. Бир йил аввал бу кўрсаткич 358,04 млрд сом эди.

Шундай қилиб, бир йил ичида олтиннинг балансдаги қиймати қарийб 193,19 млрд сомга ёки 54 фоизга ошган.
Шу даврда Миллий банкнинг жами активлари анча секин ўсган — 713,12 млрд сомдан 830,35 млрд сомгача, яъни тахминан 16,4 фоизга.

Демак, монетар олтин қиймати регуляторнинг жами активларига қараганда уч баравардан кўпроқ тез ўсган. Муҳими, бундай ўсиш олтин захираларининг физик ҳажми ҳам худди шунча кўпайганини англатмайди. Балансдаги олтин қиймати жаҳон бозоридаги нархларга ҳам боғлиқ. Сўнгги йилларда айнан олтин нархининг қайта баҳоланиши минтақа мамлакатлари захиралари ўсишининг асосий омилларидан бирига айланди.

Олтин нархининг ошиши ҳозирча Қирғизистонга фойда келтирмоқда

Олтиннинг юқори улуши икки хил таъсирга эга. Металл қимматлаганда, мамлакатда аллақачон мавжуд бўлган олтин захираларининг доллар қиймати ошади. Бунинг учун олтин ҳажмини тонналарда сезиларли даражада кўпайтириш шарт эмас. Натижада мамлакатнинг ташқи молиявий барқарорлиги кўрсаткичлари яхшиланади ва ташқи иқтисодий зарбалардан ҳимояланиш учун фойдаланиш мумкин бўлган маблағлар ҳажми ортади.

Fitch ҳисоб-китобларига кўра, Кавказ ва Марказий Осиё мамлакатларида халқаро захираларнинг жорий ташқи тўловларни қоплаш даражаси икки йилдан сал кўпроқ вақт ичида ўртача 50 фоизга ошган. Олтин нархининг кўтарилиши олтин қазиб чиқарувчи давлатларнинг экспорт даромадларини ҳам қўллаб-қувватлайди. Масалан, Fitch маълумотларига кўра, Қирғизистонда олтин экспорти 2024-йилда икки баравар ошган, бироқ 2025-йилда сезиларли даражада камайган.

Fitch айнан шунинг учун захираларнинг қарийб 80 фоизи битта активга — олтинга жамланганини алоҳида хавф омили сифатида кўрсатмоқда.

Фақат Қирғизистон эмас: Қозоғистонда олтиннинг улуши 78 фоизга етди

Қимматбаҳо металлнинг юқори улуши Марказий Осиёнинг бошқа йирик олтин ишлаб чиқарувчи мамлакатларига ҳам хос.
Fitch маълумотларига кўра, Қозоғистоннинг халқаро захиралари 2026-йил майига келиб, 2024-йил бошига нисбатан қарийб 90 фоизга ошиб, 67,6 млрд долларга етган.

Шу даврда захиралардаги олтиннинг қиймати 169 фоизга ошган. Натижада Қозоғистон захираларида олтиннинг улуши 2023-йил охиридаги 54,3 фоиздан 78 фоизгача кўтарилган. Бироқ Қозоғистоннинг ташқи активлари таркиби Қирғизистондан сезиларли даражада фарқ қилади. Халқаро захиралардан ташқари, мамлакатда катта миқдордаги Миллий жамғарма ҳам мавжуд. Май ойида унинг активлари яна 66,4 млрд долларни ташкил қилган. Бунда жамғармадаги олтиннинг улуши анча паст — тахминан 6,5 фоиз. Шунинг учун марказий банклар захираларида олтиннинг улуши бир хил даражада юқори бўлиши бутун давлат ташқи активларининг олтин нархига бир хил даражада боғлиқ эканини англатмайди.

Марказий Осиёда олтин қазиб олиш дунёнинг бошқа ҳудудларига қараганда тезроқ ўсмоқда

Олтиннинг аҳамияти ошишига фақат унинг нархи эмас, балки ишлаб чиқариш ҳажмининг ўсиши ҳам сабаб бўлмоқда. Fitch ҳисоб-китобларига кўра, 2011–2025-йилларда дунёда олтин қазиб олишнинг ўртача йиллик ўсиши тахминан 2 фоизни ташкил қилган. Марказий Осиёда эса бу кўрсаткич 4,7 фоиз бўлган.

Агентлик энг катта ўсишни Ўзбекистон, Қозоғистон ва Қирғизистон таъминлаганини қайд этади. Айниқса Ўзбекистонда ишлаб чиқариш кескин ошган. 2024-йилда олтин қазиб олиш 8 фоизга ўсиб, рекорд даражадаги 129 тоннага етган. Бу 2010-йилдаги кўрсаткичдан қарийб 2,9 баравар кўп. 2025-йилда эса ишлаб чиқариш 3 фоизга камайган.

Бироқ бу ерда ҳам захиралар қийматининг ошиши, аввало, олтин нархининг кўтарилиши билан изоҳланади, металл ҳажмининг кўпайиши билан эмас. Fitch ҳисоб-китобларига кўра, Ўзбекистон олтин захираларининг қиймати 2024–2026-йилларда икки баравар ошган. Ушбу ўсишнинг қарийб 91 фоизи олтин нархининг кўтарилиши ҳисобига юз берган, захираларнинг физик ҳажми эса деярли ўзгармаган. Ўзбекистон учун бу боғлиқлик айниқса сезиларли: агентлик баҳосига кўра, олтин қазиб олиш мамлакат ЯИМининг қарийб 7 фоизини ва экспортининг 40 фоиздан ортиғини ташкил қилади.

Fitch огоҳлантириши Қирғизистон учун нимани англатади?

Ҳозирги вазият Қирғизистон учун кўпроқ ижобий ишламоқда: олтин нархининг юқорилиги захиралар қийматини ошириб, мамлакатнинг ташқи молиявий ҳимоя буферини мустаҳкамламоқда. Аммо захиралар таркиби шуни англатадики, уларнинг доллардаги қиймати нафақат Миллий банк қанча олтин тўплаганига, балки унинг бозордаги жорий нархига ҳам боғлиқ. Олтиннинг улуши қарийб 80 фоиз бўлган шароитда жаҳон бозоридаги нархларнинг сезиларли пасайиши Миллий банк бир грамм ҳам олтин сотмаган тақдирда ҳам захиралар қийматини тезда камайтириши мумкин.

Fitch кўрсатаётган асосий хавф ҳам шунда: Қирғизистон катта ташқи молиявий захира шакллантирган, аммо унинг асосий қисми нархи сезиларли даражада ўзгариши мумкин бўлган битта активга — олтинга жамланган. Шу билан бирга, агентлик захираларнинг бундай таркибини суверен кредит рейтинги учун мустақил хавф деб ҳисобламайди. Аксинча, сўнгги йилларда олтин активлари қийматининг ошиши минтақа мамлакатларининг ташқи молиявий ҳолатини сезиларли даражада мустаҳкамлаган.

Марказий Осиёнинг яна бир афзаллиги — мамлакатларнинг ўзида олтин қазиб олиниши. Fitch қайд этишича, минтақа давлатлари марказий банклари мамлакат ичида ишлаб чиқарилган олтинни сотиб олишда устувор ҳуқуққа эга. Бу эса ички қазиб чиқарилган олтиннинг бир қисмини бевосита расмий захираларга йўналтириш имконини беради.