Олтин ва биткоин эмас: Дунёда қаҳва нархи кескин кўтарилмоқда
Жаҳон бозорида қаҳва нархи жадал ўсиб, сўнгги уч ойдаги энг юқори кўрсаткични қайд этди. Бунга Индонезиядаги қурғоқчилик ҳамда Бразилиядаги кучли жала сабаб бўлди. Бозорда маҳсулот танқислиги ва нархларнинг янада кўтарилиши хавфи бор.
Кетма-кет бешинчи ҳафта инвесторларнинг бор эътибори биткоин ёки олтинга эмас, балки инсонлар учун тонгини бошлаб берувчи ичимлик — қаҳвага қаратилди.
Хусусан, сентябр ойидаги фючерсларда «Арабика» навининг максимал нархи 5 фоизга ошиб, 25 мартдан буён илк бор бир тоннаси 7 минг доллардан ошди.
Қаҳванинг энг харидоргир нави бўлган «Робуста» нархи ҳам 5,76 фоизга ўсиб, тоннаси 3891 долларга етди.
Бунинг асосий сабаби — йирик экспортёр мамлакатлардаги ноқулай об-ҳаво шароитидир. Масалан, Бразилиянинг марказий минтақаларида кузатилаётган кучли ёмғирлар ҳосил йиғим-теримини кечиктирмоқда. Бу қаҳва донларини қуритиш жараёнини қийинлаштириб, маҳсулот сифатига путур етказиши мумкин.
«Safras & Mercado» консалтинг компаниясининг ҳисоб-китобларига кўра, 1 июлга қадар экин майдонларининг бор-йўғи 52 фоизидан ҳосил йиғиб олинган. Таққослаш учун: ўтган йили айни шу даврда ҳосилнинг 60 фоизи йиғиштириб олинган эди. Сўнгги беш йилдаги ўртача кўрсаткич эса 55 фоизни ташкил этади.
Бундан ташқари, бразилиялик фермерлар хомашёни сотишга шошилмаяпти. Ишлаб чиқарувчиларнинг аксарияти маҳсулотни фақатгина қисқа муддатли шартномалар асосида етказиб бермоқда. Ҳозирча улар вазиятни кузатиш позициясини танлаб, кўрилган зарар кўламини чамаламоқда.
Қолаверса, миллий валюта — Бразилия реалининг мустаҳкамланиши ҳам экспортдан тушадиган фойдани камайтирмоқда.
Қаҳва етиштириш бўйича дунёда тўртинчи ўринда турадиган Индонезияда ҳам ҳосил хавф остида қолган. Бунга Тинч океанининг экваториал қисмида сув ҳароратининг аномал даражада кўтарилишига олиб келувчи «Эл-Нино» табиий ҳодисаси сабаб бўлмоқда.
Иқлимнинг кескин ўзгариши оқибатида айрим ҳудудлар қурғоқчиликдан азият чекса, бошқаларида сув тошқинлари кузатилмоқда.
«Эл-Нино Индонезиядаги қаҳва, какао ва бошқа экинлар ҳосилига жиддий таъсир кўрсатиши мумкин. Агар қурғоқчилик узоқ вақт давом этса, бу ишлаб чиқариш ҳажмининг қисқаришига ва, ўз навбатида, жаҳон бозорида нархларнинг ошишига олиб келади», — дейди индонезиялик иқлимшунос Адри Рамдани.
Ҳосил танқислиги ва чайқовчилар
ICE биржасида сертификатланган қаҳва захираларининг тугаб бораётгани ҳам нархлар ошишига таъсир кўрсатаётган яна бир омилдир. Апрел ойида «Арабика» захираси 58,2 минг қопдан кўпроққа қисқарган. Май ойида бу кўрсаткич қарийб 64 мингтага, июн ойида эса 57 минг қопга камайди. Ҳозирги вақтда захиралар тахминан 375,5 минг қопни ташкил этмоқда (ўтган йили бу кўрсаткич 843,7 минг қоп эди).
«Lavazza» компанияси бошқаруви раиси Жузеппе Лаваццанинг сўзларига кўра, захираларни қайта тиклаш учун камида икки йил керак бўлади.
Логистикадаги муаммолар вазиятни янада мураккаблаштирмоқда. Қаҳва ташишга мўлжалланган кемалар сони тобора камайиб бормоқда. Гап шундаки, сув йўлларидаги нотинч вазият сабабли суғурта компаниялари кўпинча хизмат кўрсатишдан бош тортмоқда. Бунинг устига, ҳосил етиштирувчи мамлакатларнинг ҳаммаси ҳам йиғиб олинган маҳсулотни тезкорлик билан экспорт қилишнинг уддасидан чиқа олаётгани йўқ.
Ҳўрмуз бўғозининг ёпилиши фонида ёнилғи нархининг кўтарилиши ҳам қаҳва бозорига ўз таъсирини ўтказмай қолмади. Оқибатда хомашё ташиш харажатлари кескин ошиб кетди. Қолаверса, юзага келган вазиятдан фойдаланиб, мўмай даромад олишни кўзлаган чайқовчиларнинг хатти-ҳаракатлари ҳам нархларнинг ўсишига хизмат қилмоқда.
Мутахассисларнинг огоҳлантиришича, бу омилларнинг барчаси тайёр қаҳва нархига ўз таъсирини кўрсатади — хоҳ у донли, хоҳ туйилган ёки қаҳвахоналарда тайёрланадиган ичимлик бўлсин. Шу боис тетиклаштирувчи бу ичимлик ихлосмандлари энди кўпроқ харажат қилишига тўғри келади. Йил охирига бориб қаҳва 20-30 фоизгача қимматлашиши мумкин.
«Нархларни пасайтириш ҳақида ўйлашдан аввал бозор барқарорлашиши керак», — дейди Жузеппе Лавацца. Унинг таъкидлашича, «беқарорлик одатий ҳолга айланган».
Қаҳва нефтдан кейинги ўринда
Қаҳва дунёдаги энг харидоргир ичимликлардан бири саналади. Савдо ҳажми бўйича у нефтдан кейинги иккинчи ўринда туради.
Бугунги кунда қаҳвага бўлган талаб таклифдан ошиб кетган. Масалан, қаҳва энг кўп Финляндияда истеъмол қилинади. Бу мамлакатда аҳоли жон бошига йилига ўртача 9,6–12 килограмм қаҳва тўғри келади. Бу ичимликнинг ушбу ўлкада бунчалик оммалашишини қисман шафқатсиз иқлим ва узоқ давом этадиган совуқ қиш билан изоҳлаш мумкин.
Қаҳва ичиш бўйича иккинчи ўринни Норвегия эгаллайди. Бу ерда бир норвегиялик йилига ўртача 7,2 килограмм қаҳва истеъмол қилади. Тетиклаштирувчи ичимлик ихлосмандлари учлигини Нидерландия якунлайди — бу давлатда жон бошига йилига ўртача 6,7 килограммдан тўғри келади.
Мутлақ кўрсаткичларга кўра эса қаҳва донларининг энг йирик импортчиси ва харидори АҚШ ҳисобланади.
Қолаверса, дунё бўйлаб қаҳва истеъмоли ўсиб бормоқда. Бунга анъанавий равишда чойни афзал кўрувчи Ҳиндистон ва Хитой каби мамлакатлар ҳам ўз ҳиссасини қўшяпти.
Қаҳвага бўлган талабнинг ортиши, шубҳасиз, нархларнинг янада кўтарилишига олиб келади. Мутахассисларнинг таъкидлашича, қаҳва ихлосмандлари нарх ошганини ўз чўнтакларида дарҳол сезишмайди.
«Одатда, чакана нархларга таъсир бир зумда сезилмайди. Биржа котировкаларининг ўсиши билан дўкон пештахтасидаги нарх ўртасида вақтинчалик фарқ бўлади: аввал трейдерлар ва қовурувчилар учун харид нархлари, сўнгра дистрибьюторлар ва савдо тармоқлари учун етказиб бериш шартлари ўзгаради. Қолаверса, дўкондаги нархга фақатгина биржа кўрсаткичлари эмас, балки валюта курслари, логистика, шартномалар тузилмаси, таъминотчилардаги захиралар, қадоқлаш ҳамда чакана савдонинг нарх сиёсати ҳам таъсир кўрсатади», — деди «НПФ ГАЗФОНД ПН» инвестиция бошқармаси директори Юрий Мишуков «TRT» нашрига берган интервюсида.
Унинг сўзларига кўра, қаҳва танқислиги кутилмаяпти, бироқ маҳсулотнинг қимматлашиши муқаррар.
«Агар ёз охирига бориб Бразилиядаги кучли ёмғирлар ҳосил ҳажми ёки сифатини сезиларли даражада пасайтиргани маълум бўлса, якуний истеъмолчи нархларнинг ошишини бир неча ой ичида янада кучлироқ ҳис қилиши мумкин», — дея огоҳлантиради у.
Бундан ташқари, кейинги мавсум учун ҳам хавф-хатарлар сақланиб қолмоқда. Хусусан, «Эл-Нино» ҳодисаси сентябр ва октябр ойларида қаҳва дарахтларининг гуллашига салбий таъсир кўрсатиши мумкин. Бу эса ўз-ўзидан 2026–2027 йиллардаги ҳосил тақдирини ҳал қилади.
