«O‘zbekistonning Qo‘shtepa kanalini bahs ostiga qo‘yish uchun asoslari yetarli emas» — Afg‘onistonning sobiq vaziri

Afg‘oniston hududida Qo‘shtepa kanalining qurilishi so‘nggi yillarda Markaziy Osiyoda eng ko‘p muhokama qilinayotgan mavzulardan biriga aylandi. Ayrimlar bu loyihani butun mintaqa uchun suv xavfsizligiga tahdid deb baholasa, boshqalar Afg‘onistonning Amudaryo suv resurslaridan foydalanish bo‘yicha qonuniy huquqini amalga oshirayotganini ta’kidlamoqda.

Qo‘shtepa kanali haqida

Ushbu kanal Amudaryodan suv olib, uni Afg‘onistonning ichki hududlariga yetkazib berish uchun mo‘ljallangan yirik gidrotexnik inshoot. Loyihaga ko‘ra, asosiy kanalning uzunligi 290 kilometr, suv olish qismidagi kengligi 125 metr, chuqurligi esa taxminan 8 metr bo‘ladi. Qurilish tugallangach, Afg‘oniston qariyb 550 ming gektar yangi qishloq xo‘jaligi yerlarini o‘zlashtirishni rejalashtirmoqda.

Loyihaning to‘liq ishlashi uchun yana 500 kilometrdan ortiq taqsimlovchi kanallar qurilishi kerak. Turli baholarga ko‘ra, qurilish qiymati 680 million dollardan 2 milliard dollargacha bo‘lishi mumkin. OAVda Qo‘shtepa ko‘pincha «Tolibon» harakati loyihasi sifatida tilga olinadi. Biroq kanal qurish g‘oyasi «Tolibon» hokimiyatga kelishidan ancha oldin paydo bo‘lgan.

Afg‘onistonning sobiq Favqulodda vaziyatlarni boshqarish vaziri Najib Og‘a Fahimning aytishicha, kanal qurish haqidagi gaplar bir necha o‘n yillardan beri davom etib kelgan. Uning so‘zlariga ko‘ra, birinchi loyiha 1970-yillarda prezident Muhammad Dovud davrida paydo bo‘lgan. G‘arb qo‘llab-quvvatlagan Afg‘oniston hukumati davrida, ya’ni 2001–2021-yillarda esa uni amalga oshirish deyarli boshlangan.

«Respublika hokimiyati ag‘darilgandan keyin loyiha “Tolibon”ga meros bo‘lib qoldi», — deydi Najib Og‘a Fahim.

Nega «Tolibon» qurilishni boshladi?

2018-yilda Afg‘onistonning g‘arbparast hukumati mamlakat shimoliy hududlarini Amudaryo suv resurslaridan foydalanish orqali o‘zlashtirish g‘oyasiga yana qaytdi. Bu mamlakat janubida Hilmand daryosida Kamolxon to‘g‘oni va sug‘orish tizimi loyihasi amalga oshirilayotgan bir paytga to‘g‘ri keldi. O‘sha vaqtda hukumat qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishini kengaytirish va mamlakatning oziq-ovqat importiga qaramligini kamaytirishni rejalashtirgan.

2018-yil dekabr oyida rasmiy Qobul loyihaning texnik-iqtisodiy asoslarini ishlab chiqish uchun AQSHning AECOM muhandislik kompaniyasi bilan shartnoma tuzdi. Ishlar AQSH Xalqaro taraqqiyot agentligi — USAID tomonidan moliyalashtirildi.

2021-yil avgust oyida «Tolibon» Qobul ustidan nazoratni o‘rnatganida, kanal loyihasiga oid hujjatlar to‘liq tayyor edi. AECOM muhandislari Amudaryoda suv olish joyini ham belgilab bo‘lgan edi. Yangi hokimiyatga esa mablag‘ topish va qurilishni boshlash qolgan.

Qo‘shtepa kanali loyihasi rahbari Said Zabihulla Mirining ta’kidlashicha, inshoot Amudaryo suv sathiga sezilarli ta’sir ko‘rsatmaydi. Uning fikricha, daryoda, ayniqsa toshqinlar va muzliklar erishi natijasida suv ko‘paygan davrlarda, suv miqdori katta bo‘ladi.

«Qo‘shtepa kanali Amudaryo suv sathiga sezilarli ta’sir ko‘rsatmasligi kutilmoqda, chunki daryo katta hajmda suv olib keladi», — deydi Miri.

Amudaryo suvi uchun bahs

Qobul kanal qurilishi qo‘shni davlatlar bilan bahslarga sabab bo‘lishi mumkinligini tan olmoqda. «Tolibon» hokimiyatga kelishidan oldin ham Afg‘oniston hukumati Amudaryo suvidan foydalanish huquqini himoya qilishga tayyorgarlik ko‘rgan.

Najib Og‘a Fahimning fikricha, huquqiy nuqtai nazardan O‘zbekiston va Turkmanistonning loyihani bahs ostiga qo‘yish uchun asoslari yetarli emas. Uning aytishicha, Afg‘onistonning suvdan foydalanish huquqi tarixiy kelishuvlar va xalqaro me’yorlar bilan belgilangan. U 1958-yilda Afg‘oniston va Sovet Ittifoqi o‘rtasida tuzilgan kelishuvni misol qilib keltiradi. Unda Amudaryo transchegaraviy daryo sifatida tan olingan. Fahimning so‘zlariga ko‘ra, hujjat tomonlarning suv resurslaridan foydalanish bo‘yicha teng huquqlarini nazarda tutadi.

SSSR parchalanganidan keyin Markaziy Osiyo davlatlari 1992-yildagi Olmaota kelishuvi orqali suv taqsimotining sovet davridagi tizimini saqlab qoldi. Unga ko‘ra, davlatlar sovet davrida belgilangan suv resurslaridan foydalanish limitlarini saqlab qolishga kelishib olgan.

Amudaryodan yillik suv olish kvotalari quyidagicha taqsimlangan:

O‘zbekiston — 48,2 foiz;
Turkmaniston — 35,8 foiz;
Tojikiston — 15,4 foiz;
Qirg‘iziston — 0,6 foiz.

Afg‘oniston ushbu kelishuv ishtirokchisi emas.

Afg‘oniston qancha suv olishi mumkin?

Amudaryo Markaziy Osiyoning eng sersuv daryosi hisoblanadi. Pyanj bilan birgalikda uning uzunligi qariyb 2400 kilometr, yillik suv oqimi esa Nil daryosi oqimiga yaqin — taxminan 75 kub kilometr. Bir kub kilometr bir milliard tonna suvga teng.

Afg‘oniston tomonining ta’kidlashicha, Amudaryo havzasidagi tabiiy suv oqimining taxminan 30 foizi Afg‘oniston hududida shakllanadi. So‘nggi 30 yillik o‘rtacha ko‘rsatkich hisobga olinsa, bu yiliga taxminan 21–23 kub kilometr suv degani.

Qo‘shtepa kanali orqali Afg‘oniston har yili 6–10 kub kilometr suvdan foydalanishni rejalashtirmoqda. Najib Og‘a Fahimning fikricha, Qo‘shtepa loyihasi maksimal quvvatda ishlagan taqdirda ham olinadigan suv miqdori Amudaryoning umumiy oqimining 12 foizidan oshmaydi. Biroq ekspertlar hatto suv resurslarining 10–12 foizga qisqarishi ham Amudaryoning quyi oqimidagi davlatlar uchun jiddiy sinov bo‘lishi mumkinligini ta’kidlamoqda. Chunki O‘zbekiston va Turkmanistonning qishloq xo‘jaligi Amudaryo suviga katta darajada bog‘liq.

O‘zbekiston qarama-qarshilik o‘rniga muzokaralarni tanladi

Ijtimoiy tarmoqlar va OAVdagi xavotirli prognozlarga qaramay, rasmiy Toshkent kanal qurilishiga nisbatan keskin munosabat bildirishdan voz kechdi. 2025-yil bahorida O‘zbekiston va Afg‘oniston Amudaryo havzasining suv resurslarini birgalikda boshqarish bo‘yicha kelishuv imzoladi. O‘zbekiston suv xo‘jaligi vaziri Shavkat Hamroyev Toshkent Afg‘onistonni Amudaryo suvidan foydalanish huquqiga ega bo‘lgan qo‘shni davlat sifatida ko‘rishini aytdi.

«Ochiq aytadigan bo‘lsak, afg‘onlar — bizga qarindosh. Ularning ham Amudaryodan suv olish huquqi bor. Hozir internetda “Qo‘shtepa qurilyapti, nimadir bo‘lyapti...” degan gaplar yozilmoqda. Biz qo‘limizga qurol olib, urushga borishimiz kerakmi? Yo‘q. Biz munosabatlarni yo‘lga qo‘yyapmiz, muloqot olib boryapmiz», — degan Hamroyev.

Uning aytishicha, suv taqsimoti bilan bog‘liq masalalar muzokaralar, hujjatlar va davlatlar o‘rtasidagi ishchi aloqalar orqali hal qilinishi kerak.

Asosiy muammo — suvning yo‘qotilishi

So‘nggi 30 yilda Amudaryoning suv oqimi taxminan 12 foizga kamaygan. Biroq bu pasayish bir necha o‘n yil davomida asta-sekin sodir bo‘lgan. Qo‘shtepa kanali to‘liq quvvatda ishlay boshlasa, suv miqdorining qisqarishi ancha tezlashishi mumkin.

Shu bilan birga, ekspertlar mintaqadagi suv tanqisligi muammosi faqat Afg‘onistonning yangi loyihasi bilan bog‘liq emasligini ta’kidlamoqda. Asosiy xavflardan biri — mavjud sug‘orish tizimidagi suv yo‘qotishlari.

Londonda joylashgan «Central Asia Due Diligence» tahliliy tashkiloti direktori Alisher Ilhomovning ta’kidlashicha, O‘zbekistonda suv resurslarining qariyb 90 foizi qishloq xo‘jaligida ishlatiladi. Biroq infratuzilmaning holati sabab suvning katta qismi yakuniy iste’molchilarga yetib bormaydi.

«Mamlakatimizda va ehtimol, Turkmanistonda ham qishloq xo‘jaligi umumiy suv resurslarining 90 foizini iste’mol qiladi. Ammo bu suvning barchasi fermerlarga yetib bormaydi. Chunki sug‘orish kanallarining 65 foizida beton qoplama yo‘q. Hisob-kitoblarga ko‘ra, suv resurslarining taxminan 36 foizi shunchaki yerga singib ketadi», — deydi Ilhomov.

Uning so‘zlariga ko‘ra, ko‘plab kanallar qoniqarsiz holatda va ularni rekonstruksiya qilish zarur.

Eski sug‘orish tizimlari milliardlab kub metr suvni yo‘qotmoqda

O‘zbekiston va Turkmaniston Amudaryo suvidan magistral kanallar va nasos stansiyalarining keng tarmog‘i orqali foydalanadi. Ikki davlatdagi magistral kanallarning umumiy uzunligi 2500 kilometrdan oshadi. Barcha sug‘orish tarmoqlarining uzunligi esa ancha katta: O‘zbekistonda 182 ming kilometrdan ziyod, Turkmanistonda esa qariyb 39 ming kilometr.

Jahon banki ma’lumotlariga ko‘ra, Amudaryoning quyi oqimida sug‘oriladigan yerlarga yetkazilgan suvning atigi yarmiga yaqini yetib boradi. Qolgan suv tuproq kanallar orqali sizib ketishi va bug‘lanish oqibatida yo‘qoladi. Eng murakkab vaziyat O‘zbekistonning Xorazm va Qoraqalpog‘iston, Turkmanistonning Dashog‘uz hududlarida kuzatilmoqda. Jahon banki suv yo‘qotishlarining sabablaridan biri sifatida sug‘orish infratuzilmasining eskirgani va kanallar sifatining pastligini ko‘rsatadi. O‘zbekistonda kanallarning taxminan 30 foizi, Turkmanistonda esa 20 foizga yaqini qattiq qoplamaga ega.

Jahon banki bahosida Turkmanistondagi Qoraqum magistral kanali misol sifatida keltiriladi. 1967-yilda qurilib, foydalanishga topshirilgan ushbu kanal bugun Amudaryodan olinayotgan suvning atigi yarmini yetkazib bermoqda. Qoraqum kanali orqali har yili 12 kub kilometrgacha suv o‘tkaziladi. Bu Amudaryo oqimining taxminan beshdan bir qismiga teng. Ekologlar bunday inshootlarni modernizatsiya qilish mintaqadagi asosiy vazifalardan biri bo‘lib qolmoqda, deb hisoblaydi.

Turkmanistonlik ekolog va huquq himoyachisi Farid Tuxbatullinning aytishicha, butun suv yetkazib berish tizimi yangilanmasa, faqat bitta yirik kanalni rekonstruksiya qilish muammoni hal qilmaydi.

«Bu kanalga ko‘proq suv yetkazilishi va unda suvning ko‘proq saqlanishi suvning dalalarga ham to‘liq yetib borishini anglatmaydi. Birinchi va ikkinchi darajali kanallarni ham shunday tarzda ta’mirlash kerak. Ularning ko‘pchiligi anchadan beri rekonstruksiya qilinmagan va tozalanmagan», — deydi Tuxbatullin.

O‘zbekiston suv iste’molini qanday kamaytirmoqda?

Suv resurslari tanqisligi kuchayishi fonida O‘zbekiston qishloq xo‘jaligini isloh qilish va suv sarfini kamaytirishga qaratilgan texnologiyalarni joriy etishni boshladi. Asosiy yo‘nalishlardan biri qishloq xo‘jaligida klaster tizimini joriy etish bo‘ldi. Bu tizim xomashyo ishlab chiqaruvchilar, qayta ishlovchilar va yetkazib beruvchilarni yagona ishlab chiqarish zanjiriga birlashtirishni nazarda tutadi. Hukumat bunday model investitsiyalarni jalb qilish, zamonaviy sug‘orish usullari va suv tejovchi texnologiyalarni jadal joriy etish imkonini beradi, deb hisoblagan.

Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, bugungi kunda bunday tizimlar 2,6 million gektar sug‘oriladigan yerda, ya’ni umumiy maydonning qariyb 60 foizida qo‘llanmoqda. Hukumatning ma’lum qilishicha, 2025-yilda ushbu texnologiyalar yordamida taxminan 2 kub kilometr suv tejalgan. Biroq ekspertlar faqat texnik choralarning o‘zi yetarli emas, deb hisoblaydi.

Alisher Ilhomovning fikricha, muammo nafaqat suvni yetkazib berish usullarida, balki qishloq xo‘jaligining o‘zidagi tizimda ham. Uning aytishicha, fermerlar, ayniqsa paxtachilikda ishlovchilar, ekin turlarini tanlash va yerdan foydalanish bo‘yicha mustaqil qaror qabul qilish imkoniyati cheklangan.

«Ayniqsa paxtachilik sohasida fermerlar hozir ham qaram holatda. Markazlashgan ma’muriy-buyruqbozlik iqtisodiyoti bosimi ostida. Ular o‘z yerini mustaqil tasarruf etish, qaysi ekinlarni ekishni hal qilish huquqiga ega emas», — deydi Ilhomov.

Uning fikricha, ma’muriy usullar o‘rniga fermerlar suv iste’molini kamaytirish va zamonaviy texnologiyalarni joriy etishdan o‘zlari manfaatdor bo‘ladigan iqtisodiy sharoitlarni yaratish zarur. Ekspertning aytishicha, hukumat tomonidan ko‘rilayotgan choralar yaqin 2–3 yil ichida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan inqirozning oldini olish uchun yetarli emas.

Asosiy ko‘rsatkich o‘zgarishsiz qolmoqda

Suv tejovchi texnologiyalarni joriy etish bo‘yicha loyihalar ko‘payishiga qaramay, Amudaryodan olinayotgan suv miqdori sezilarli darajada kamaymagan. Daryo oqimining katta qismi hanuz qishloq xo‘jaligida ishlatiladi, Orol dengiziga esa suvning juda kichik qismi yetib boradi.

Ekspertlar Qo‘shtepa kanali mintaqaning mavjud suv tizimiga tushayotgan bosimni kuchaytirishi mumkin, ammo kelajakdagi muammolarning yagona sababi aynan shu loyiha emasligini ta’kidlamoqda. Ularning fikricha, suvdan qanchalik samarali foydalanish Qo‘shtepa kanali ishga tushganidan keyingi oqibatlarni belgilab beradigan asosiy omil bo‘ladi.

Qo‘shtepa loyihasining o‘zi ham to‘liq quvvatda ishlashidan oldin texnik muammolarga duch kelgan. 2023-yil oxirida sun’iy yo‘ldosh tasvirlarida qurilayotgan kanalning bir qismida suv sizib chiqqani aniqlangan. Oqibatda suv qariyb 30 kvadrat kilometr maydonga tarqalgan. Bu hodisa qurilish sifati va Afg‘oniston tomonidan murakkab gidrotexnik inshootni ishonchli boshqarish imkoniyati haqida qo‘shimcha savollarni yuzaga keltirgan.

Eslatib o‘tamiz, avvalroq Markaziy Osiyo davlatlari sug‘orish mavsumida Amudaryo va Sirdaryodan qancha suv ishlatishi mumkinligi haqida yozgan edik.