«Ўзидан чиққан бало» – Орбанни мағлуб этган Мадярнинг сиёсий йўли

Венгрия мухолифатининг етакчиси «Фидес»нинг 16 йиллик ҳукмронлигига нуқта қўйди

«Tavaszi szél» («Баҳор шамоли») эҳтимол, венгер халқ қўшиқларининг энг машҳури ҳисобланади. Табиат уйғониши, муҳаббат ва қайғу ҳақидаги содда куйни мактаб байрамларида, тўкин дастурхон устида ва расмий тадбирларда ҳам эшитиш мумкин. 40 йил олдин Будапештдаги тўлиб-тошган стадионда уни Фредди Меркюри ҳам куйлаб берган ва ушбу ёзув Венгрия тарихидаги энг иконик лаҳзалардан бири сифатида эътироф этилади.

Кўринишидан, бу қўшиқнинг рамзий мақомини янада мустаҳкамлашнинг иложи йўқдек эди. Бироқ ҳозир у Венгрия сиёсий майдонидаги сейсмик ўзгаришларнинг ҳам рамзига айланиш эҳтимолига эга. Айнан «Tavaszi szél» сўнгги икки йил давомида мамлакат бўйлаб Петер Мадярнинг юзлаб сайловолди митингларида иштирок этган одамлар томонидан куйлаб келинмоқда, деб ёзади «BBC».

Мадяр тарафдорлари кўпинча ўз кумирини баҳор шамолига қиёслайдилар – у Виктор Орбан ва унинг «Фидес» партиясининг 16 йиллик ҳукмронлиги давомида Венгрия сиёсатини ботқоққа айлантирган чиркин туманни тарқатиб юборади, деб ҳисоблашади. Шубҳа билан қарайдиганлар эса уни кўр-кўрона фанатизмга берилган «Мадяр сектаси» деб аташади ҳамда уни манман ва кибрли шахс, «slim fit Jesus», энг яхши ҳолатда эса ҳозирги Венгрия етакчисининг ёшроқ ва такомиллашган версияси деб таърифлашади.

Венгриядаги парламент сайловларида овоз бериш участкалари ёпилганидан кўп ўтмай, Мадярнинг «Тиса» партияси Орбаннинг «Фидес»идан сезиларли даражада олдинда экани маълум бўлди. Виктор Орбаннинг ўзи эса мағлубиятни тан олиб, овоз бериш якунланганидан фақат икки соат ўтгач рақибини табриклади.

Элита оиладаги болалик

Петер Мадяр 1981-йил 16-март куни Будапештда Венгрия жамиятининг элита қатламига кирувчи оилада туғилган. Мадярнинг бобоси Эреш Пал Венгрия Олий суди судяси ва 1970–80-йилларда мамлакатнинг машҳур медиа шахсларидан бири эди. Пал телевидение юлдузи бўлиб, давлат телевидениесида йиллар давомида намойиш этилган машҳур «Юридик ишлар» кўрсатувини олиб борган. У ҳақиқий суд ишларини таҳлил қилгани билан омма маданиятига кириб қолган, кўчада танилиб, мамлакатнинг энг таъсирли ҳуқуқшуносларидан бири ҳисобланган.

Петер Мадярнинг чўқинтирган отаси бувисининг акаси – Будапешт университетларидан бирининг ҳуқуқ профессори Ференц Мадл бўлган. Кейинчалик у «Фидес» партиясига қўшилади ва 2000–2005-йилларда Венгрия президенти лавозимини эгаллайди.

Мадярнинг ота-онаси ҳам ҳуқуқшунослар бўлган. Шунинг учун унинг ўзи ҳам университетда ҳуқуқшунослик йўналишини танлагани ажабланарли эмас.

Бироқ бундан олдин Мадяр Будапешт марказидаги элита Пиарист католик мактабини тамомлаган. Айнан шу ерда, Мадяр кейинчалик «BBC» журналисти Ник Торпга берган интервюсида айтиб ўтганидек, у Виктор Орбан билан биринчи марта учрашган.

1996 ёки 1997-йилда «Фидес» партиясидаги таъсири ортиб бораётган лидер мактабга келиб, Мадяр ўқиган ўқув юртида талабалар олдида чиқиш қилган. Петер ҳам Орбанга савол беришга улгурган: нега у яқин вақтгача либерал сиёсатчи сифатида танилган бўлса-да, вақт ўтиши билан тобора «ўнглашиб» бормоқда? Орбан ўшанда Уинстон Черчилл сўзларини келтириб жавоб берган: ёшликда чап қанот қарашларга эга бўлиш, катта ёшда эса консерватив бўлиш одатий ҳол. Бу жавоб ёш Мадярни ишонтирган.

Петер Пазман католик университетида ўқиб юрган даврда Мадяр ва унинг ўша пайтдаги дўсти Гергей Гуляш 2002-йил парламент сайловларида Орбаннинг мағлубиятини шу қадар оғир қабул қилишганки, ҳамдардлик сифатида «Фидес» партиясига аъзо бўлишган. Бугунги кунда Гергей Гуляш Виктор Орбан маъмурияти раҳбари лавозимида ишлайди ва мамлакатдаги энг таъсирли шахслардан бири ҳисобланади. Мадяр билан эса улар алоқа қилмай қўйишган.

2005-йилда эса айнан Гуляш ташкил қилган бир кечада Петер Мадяр 25 ёшли Юдит Варга билан танишган. У Мишколц университети ҳуқуқ факултетини тамомлаган бўлиб, Будапештдаги бир фирмада амалиёт ўтаётган эди. Кейинги йил улар никоҳдан ўтишади, 2009-йилда эса Брюсселга кўчиб ўтишади: Варга Венгриянинг Евроиттифоқ парламенти депутати Янош Адернинг ёрдамчиси бўлиб ишлайди. 2012-йилда Адер Венгрия президенти этиб сайланади, аммо Варга Брюсселда қолиб, ўз мамлакатидан бўлган бошқа евродепутатлар офисларида ишлашда давом этади. Шу вақтда Мадяр аввал бола парвариши таътилида бўлади, кейин эса Венгрия ТИВ тизимида ва ЕИдаги ваколатхонасида кичик лавозимларда ишлайди.

Петер ва Юдит

Венгрия сиёсатидаги ҳайратланарли ўзгаришлар – 2010-йилда Виктор Орбаннинг яна ҳокимиятга қайтиши, 2011-йилда Конституцияни ўзгартириши ва демократиянинг босқичма-босқич чекланиши – Мадяр томонидан Брюсселдан кузатиб борилган. Кейинчалик у Орбан амалга оширган марказлашув ва ҳокимиятни кучайтиришни анча ижобий қабул қилганини айтиб берган: 8 йиллик марказ-чаноқ либерал коалиция ҳукмронлиги ва 2008-йилги оғир иқтисодий инқироздан кейин мамлакатга қаттиқ қўлли бошқарув керак эди, деб ҳисоблаган. Орбан аста-секин мамлакатни шахсий назорат остига олаётганини англаш эса унга анча кеч етган.

Петер Мадяр оиласи билан – ўша пайтда у ва Юдит Варганинг уч ўғли бор эди – 2018-йилда Будапештга қайтиб келган. Бу вақтда Варга Виктор Орбан маъмуриятида Европа Иттифоқи масалалари бўйича давлат котиби лавозимига тайинланган. Кейинги йили эса унинг карераси яна юқорилади: у адлия вазири этиб тайинланди ва унинг ваколат доирасида Венгриянинг ЕИ билан муносабатлари ҳам сақланиб қолди. Айрим кузатувчилар Варгани «Фидес» юқори раҳбариятида Орбаннинг эҳтимолий ворислари қаторида кўриш мумкин бўлган кам сонли шахслардан бири деб ҳисоблашарди.

Петер Мадяр эса шу даврда давлатга тегишли турли муассасаларда муҳим лавозимларда ишлаган: бир давлат банкида ЕИ ҳуқуқи бўйича дирекцияни бошқарган, шунингдек, талабалар кредитлари марказининг бош директори бўлган.

Мадяр юқори лавозимларга кўтарилишга бир неча марта уринган, аммо муваффақиятсиз бўлгани ҳақида «Politico» нашри ёзади.

«Унга доим рад жавоб берилган, чунки у жуда амбицияли ва мустақил эди. Унинг амбициялари босиб қўйилган ва бу номутаносиблик фрустрацияга олиб келган» , – деб иқтибос келтиради нашр Мадяр феноменини ўрганган сиёсатшунос Миклош Шюкешдан.

2023-йил март ойида Петер Мадяр ва Юдит Варга ажрашганини эълон қилишди.

«Бизнинг никоҳимиз ҳар икки томондан ҳам зўриққан эди», – деб у кейинчалик «Guardian» нашрига берган интервюсида айтади.

Заҳарли интервю

Айнан шу даврда, яъни 2023-йил апрел ойларида, мамлакат президенти Каталин Новак Бичке шаҳридаги болалар уйи директор ўринбосари бўлган Эндре Конини афв этиш ҳақидаги фармонни имзолади. У ўз раҳбари билан бирга икки йил аввал қамоққа ҳукм қилинган эди: болалар уйи директори педофилияда, Кони эса жиноятни яшириш ва жабрланувчиларга босим ўтказишда айбланган.

Афв этиш ҳақидаги маълумот 2024-йил феврал ойи бошида оммага маълум бўлиб, нафақат Орбан мухолифлари, балки унинг «Фидес» партияси тарафдорларининг ҳам кўпини шокка солди – бу партия анъанавий қадриятларни ҳимоя қиладиган ўнг қанот консерватив куч ҳисобланади. Дастлаб ҳукумат бу низони яширишга ҳаракат қилди, аммо оммавий ахборот воситаларида бир қатор танқидий мақолалар чиққач ва президент саройи олдида норозилик намойиши бўлиб ўтгач, Каталин Новак тўғридан тўғри эфирда истеъфосини эълон қилди. Шу заҳоти Юдит Варга ҳам сиёсатдан кетишини маълум қилди: у 2023-йилда Конини афв этиш ҳақидаги президент фармонини ўз имзоси билан тасдиқлагани учун формал жиҳатдан бу қарорга алоқадор ҳисобланарди.

Новак истеъфо эълон қилганидан қирқ беш дақиқадан кам вақт ўтиб, одатда кам янгиланадиган Петер Мадярнинг Facebook саҳифасида пост пайдо бўлди. Унда Мадяр давлат компанияларидаги лавозимларидан «касбий сабабларга кўра эмас» тарзда кетишини маълум қилган эди.

«Мен шундай тизимнинг бир қисми бўлишни бир дақиқа ҳам хоҳламайман, унда ҳақиқий раҳбарлар аёллар юбкаси ортига яширинади… Мен узоқ вақт давомида миллий, суверен, фуқаролик Венгрияси ғоясига ишондим [...], аммо бугун мен ниҳоят англадимки, буларнинг барчаси аслида фақат чиройли ташқи қоплама экан, у икки мақсадга хизмат қилади: ҳокимият машинасининг ишини яшириш ва улкан бойликлар тўпланишини таъминлаш», – дейилган ушбу постда.

Эртаси куни Петер Мадяр мустақил «Partizan» YouTube-канали студиясига келди. Қарийб икки соат давом этган интервю уни «Фидес» партияси иерархиясида ҳатто иккинчи ёки учинчи даражадаги сиёсатчидан умуммиллий қаҳрамонга айлантирди – бу Венгрия жамиятининг чуқур ғоявий инқирозда турган «эски мухолифатчилар»дан фарқ қиладиган янги лидерларни излаш жараёнининг тимсолига айланди.

«Мамлакат учун хизмат қилиш»

Бу видео кўришлар сони тез орада икки миллионга етди – 10 миллион аҳолиси бор Венгрия учун бу фавқулодда катта натижа эди.

Ушбу интервюда аниқ айбловлар айтилмади: Мадяр кўпроқ Венгрия ҳокимият тизимининг ўзидаги бузуқлик ва коррупция ҳақида гапирди. Бироқ бунинг ўзи ҳам мамлакат учун сенсация эди, чунки тизимдаги камчиликлар ҳақида одатда фақат расмий мухолифатчилар ёки энг яхши ҳолатда мустақил ОАВ гапирарди. Мадяр эса инқилобчи сифатида эмас, балки тизим ичида бўлган ва унинг қандай ишлашини яхши биладиган, сиёсатнинг махсус хизматлар ва бизнес билан қандай чамбарчас боғланганини тушунадиган ва энди бу нотўғри координаталар тизимида яшай олмайдиган умидсиз инсайдер сифатида туюлди.

«[Бу интервюдан кейинги] биринчи икки ҳафта жуда оғир ўтди, чунки мен ҳаммасини йўқотдим, ҳаётимда ҳамма нарсани тўхтатдим… Бу жуда салбий давр эди. Лекин бу фақат икки ҳафта давом этди. Кейин бошқа бир тарих бошланди», – деб эслайди Мадяр кейинчалик.

Мадяр учун ўзига хос «синов» 15-март куни бўлди – ўша куни Венгрия Озодлик кунини нишонларди. У ватандошларини Будапешт марказий кўчаларидан бирига митингга чиқишга чақирди.

«Тахминларга кўра, йиғилганлар сони 30 минг кишига етган – бу сўнгги йилларда ҳеч бир мухолифат партияси бир жойда йиға олмаган рақамдан кўпроқ эди», – деб «Telex» мустақил нашри Мадьярнинг ўзи учун ҳам кутилмаган бу тадбир кўламини таърифлаган.

Шу митингда Мадяр ўзининг сиёсий партиясини тузиш нияти борлигини эълон қилди. Унинг сўзларига кўра, ушбу партияга «ўз мамлакатининг фаровонлиги учун ишлашни хоҳлайдиган барча яхши ниятли венгерлар» қўшилиши мумкин эди.

Зўравонликдаги айбловлар

Аммо ўз ваъдасини амалга оширишдан олдин, 2024-йил март охирида Петер Мадяр 2023-йил январда – Юдит Варга билан ажрашишдан икки ой олдин – унинг ошхонада бўлган суҳбатини ёзиб олган аудиоёзувни эълон қилди. Бу суҳбатда Варга, уни яширинча ёзиб олишганидан хабари бўлмаган ҳолда, эрига прокуратура томонидан муҳим коррупция иши билан боғлиқ айрим ҳассос ҳужжатлар «тозалангани» ҳақида гапиради. Ўша пайтда адлия вазири бўлган Варга Венгрия ҳокимияти «мафия тизими»га айланиб қолгани ва ундан оддий йўл билан чиқиб бўлмаслигини очиқ тан олади.

Кейинроқ суратга олинган ҳужжатли филмда Мадяр 2023-йилда бу ёзувни эҳтиёт чораси сифатида қилганини, агар у ва Варга режимнинг норозилигига учраса, ўзини ҳимоя қилиш учун сақлаб қўйганини айтган, деб ёзади «Politico».

Бу аудиоёзув Орбан мухолифларига унинг қурган давлат тизимидаги фундаментал бузуқлик ҳақида қўшимча далиллар берди: жиддий суиистеъмолчиликлар ҳақида ҳокимиятнинг энг юқори қатламларида билишган, аммо унга қарши ҳеч нарса қилинмаган ёки қилиш имкони бўлмаган.

Ёзув эълон қилинганидан сўнг дарҳол Юдит Варга собиқ эри унинг суҳбатини бир йил давомида ошкор қилиш билан шантаж қилиб келганини билдирди.

«Ҳозир у бу [ёзув]дан сиёсий мақсадлари учун фойдаланди. Бундай одамга ишониб бўлмайди… Бу ишни менга уч ўғил ҳадя қилган инсон қилди… у билан оғир муносабатлардаги йиллар давомида мен унга қайта-қайта янги бошлаш учун кўплаб имкониятлар берганман», – деб у «Facebook»да ёзган эди.

Варганинг унга нисбатан жисмоний зўравонликдаги айбловларини ҳукуматга яқин матбуот ҳам дарҳол ёритди. Орбаннинг асосий пропаганда қуроли ҳисобланган «Magyar Nemzet» газетаси Мадяр ҳақида кенг мақола эълон қилиб, уни «Сопляк» деб атади, шунингдек, уни ҳаётда «нуқта ҳам эмас», ҳамма нарсага хотини орқали эришган, охири эса ташлаб кетилган шахс сифатида тасвирлади.

Низо бошланганидан уч кун ўтиб, Петер Мадяр Варганинг айбловларига жавоб қайтарди. У «Facebook» постида 18 йиллик муносабатлар давомида ҳамма нарса бўлганини рад этмади, аммо «мен ҳеч қачон фарзандларимнинг онасига қўл кўтармаганман, аксинча у менга бир неча марта мушт билан ҳам, оёқ билан ҳам баъзан гувоҳлар олдида, баъзан ёпиқ эшиклар ортида зўравонлик қилган», деб ёзди. Шунингдек, у ўзига қарши ҳокимият томонидан дискредитация кампанияси бошланганини таъкидлади.

Ҳар қандай ҳолатда ҳам, бу вазият ҳукумат вакилларига Мадяр атрофидаги информацион шов-шувни «сариқ матбуот мавзуси» даражасига тушириш имконини берди. Ўша пайтда Виктор Орбанга Мадяр ҳақида берилган саволга у шундай жавоб берган эди: «Мен давлатни бошқариш билан шуғулланаман, сериаллар билан эмас».

Умуман олганда, 2024-йил баҳорида Венгрия ҳокимияти бу «келганидан кўп ўтмай йўқоладиган шов-шувли шахс»ни эътиборсиз қолдириш стратегиясини танлагандай кўринарди, умид қилинишича, унинг машҳурлиги ҳам худди кутилмаганда пайдо бўлганидек тез сўнади.

«Фидес»га яқин бўлган узоқ йиллик бир шахс Мадярнинг жамоатчилик марказида бўлишини «уч кунлик иш» деб таърифлаган», – деб ёзган ўша пайтда «Guardian».

«Тиса»нинг келиб чиқиши

Шу орада Петер Мадяр ваъда қилганидек ўзининг сиёсий партиясига эга бўлди. Будапештдаги кузатувчиларнинг эслашича, у дастлаб сиёсий кучни нолдан яратиш ҳақида ўйлаган. Аммо бундай сценарийга вақт масаласи тўсқинлик қилган: 2024-йил июн ойи бошида Европа парламенти сайловлари ўтказилиши керак эди. Тез суръатларда оммалашаётган Мадяр унда қатнашишни режалаштирган, лекин шу вақтгача тўлиқ партия тузиб улгуриш жисмонан имконсиз эди.

Шунинг учун 2024-йил апрель ойида Петер Мадяр ва унинг тарафдорлари «Ҳурмат ва эркинлик» партияси (венгерча қисқартмаси — TISZA) номидан сайловларда иштирок этишини эълон қилди. Бу партия сайловга қадар тўрт йил олдин рўйхатдан ўтган, маргинал сиёсий куч бўлиб, венгер оммавий ахборот воситалари томонидан «икки кишидан иборат партия» деб аталган. Унга ҳақиқатан ҳам Эгер курорт шаҳрида яшовчи икки ёши катта дўст асос солган бўлиб, «Тиса»нинг барча фаолияти Мадяр унинг сафларига қўшилгунга қадар мамлакат бўйлаб венгер байроқлари билан безатилган фургонда юриб, «YouTube»га ўз саёҳатлари ҳақида ҳаваскор видеолар жойлаштиришдан иборат эди.

Мадяр журналистларга бир неча партиялар билан музокаралар олиб борганини айтган ва «Тиса»ни танлашдаги муҳим омиллардан бири унинг номи эканини таъкидлаган. Унинг сўзларига кўра, бу ном венгер маданияти ва тарихида «ижобий ва қувончли маъно» англатади.

Тиса венгрлар учун шунчаки дарё эмас – бу давлатнинг тизимни шакллантирувчи асосий сув артерияси, украинлар учун Днепр ёки поляклар учун Висла каби миллий бирлик элементи ҳисобланади. 1920-йилдан кейин бир вақтлар Венгрияга тегишли бўлган ва Тиса оқиб ўтадиган ерларнинг бир қисми ҳозирги давлат чегараларидан ташқарида қолгани сабабли, бу дарё муайян маънода йўқотилган ўтмиш ҳақидаги хотира ва носталгия рамзига ҳам айланган.

Ҳар қандай ҳолатда ҳам, «Тиса» раҳбариятига қўшилганидан бир неча кун ўтиб, Мадяр жамоа йиғишни бошлагани ва мамлакат бўйлаб катта сайловолди турини эълон қилган.

Биринчи сайловлар

Будапештдаги кузатувчилар Мадяр муваффақиятининг асосий омили ҳақида гап кетганда, албатта, Венгрия жамиятининг Виктор Орбаннинг узоқ йиллик ҳукмронлигидан чарчаганини тилга олишади. Бироқ бир неча йил аввал ҳам Орбан Европа стандартларига кўра анча тажрибали раҳбар эди, аммо ўша пайтда мухолифат унга жиддий рақобат қила олмаган.

Венгриялик экспертларнинг айтишича, Мадярни ажратиб турадиган жиҳат – унинг меҳнаткашлиги ва қатъияти. Унинг сайлов кампаниясининг асосий «фишкаси» – ҳозирги парламент сайловлари ҳам, 2024-йилги Европа парламенти сайловлари ҳам бўйлаб у мамлакатнинг турли шаҳар ва қишлоқларида узоқ саёҳат қилиб, бир кунда тўрт-беш, баъзан олтигача сайловчилар билан учрашувлар ўтказиши бўлган.

Мадяр ҳолатида гап фақат оддий халққа яқинликни намойиш қилиш ҳақида эмас эди. Масала шунда эдики, сиёсий маънода Венгрия қишлоқлари ва кичик шаҳарлар аҳолисининг мутлақ кўпчилиги «руҳий ҳокими» Виктор Орбан деб ҳисобланарди, шунинг учун Мадяр ва унинг ҳамкорлари дастлаб одамлар ҳокимиятдаги бош вазирга қарши чиқаман деган шахс билан учрашувларга келадими-йўқми, бу ҳақда ҳам аниқ ишончга эга эмас эди.

«Биз Дюла шаҳрига йўл олдик (тахминан 30 минг аҳолига эга шаҳар). Бу тур доирасидаги биринчи чиқишимиз бўлиши керак эди ва шу пайтда менга дўстим қўнғироқ қилди: ишонмайсан, бу ерда қаср ёнида тахминан мингта одам йиғилган. Бу жуда яхши ҳис эди, ростини айтсам», – деб эслаган Мадяр кейинчалик «BBC» журналисти Ник Торпга берган интервюсида.

Бу митингларнинг доимий атрибутлари Мадярнинг нутқи, аудиториянинг кутилмаган саволларига жавоблар ва хоҳловчилар билан мажбурий суратга тушиш бўлган.

«Менимча, мен Венгрия тарихида энг кўп селфи тушилган инсонман», – деган эди у ўша интервюда.

Ҳар бир митингда унинг тарафдорлари билан бирга куйланадиган «Баҳор шамоли» қўшиғи ҳам бу кампаниянинг ажралмас қисми эди.

Маргинал деб ҳисобланган, бир неча ой олдин деярли ҳеч ким танимаган сиёсатчи томонидан деярли якка ўзи олиб борган бу партия кампанияси кутилмаган катта муваффақият билан якунланди. Июн ойидаги сайловларда «Тиса» сайловчиларнинг қарийб 30 фоиз овозини олиб, Петер Мадяр бошчилигида Европарламентга етти нафар вакил киритди.

Ўша пайтдаёқ «Тиса»нинг кейинги босқичи 2026-йилги парламент сайловлари экани, Мадяр эса мамлакат бош вазири лавозимига интилишини мақсад қилгани аниқ бўлди.

Янги кампания

«Тиса» етакчиси янги сайловолди турини ўтган йилиёқ бошлаган. У яна худди аввалгидек бир кунда бир неча учрашув ўтказган, баъзан шундай чекка қишлоқ ва қўни-қўшнилар йўқ жойларга ҳам борганки, у ерларга нафақат европарламент депутатлари, балки маҳаллий кенгаш аъзолари ҳам доимий равишда етиб бормайди.

Яна Мадярнинг асосий устунлиги аниқ тузилган нутқлар бўлган: эътиборни иқтисодий, ижтимоий ва инфратузилма муаммоларига қаратиш, уларни ҳал этишда Виктор Орбан ҳукумати сезиларли ютуқлар билан мақтана олмаслиги таъкидланади. Айниқса, коррупцияга қарши кураш масаласига катта урғу берилади – сўнгги пайтлардаги журналистик суриштирувлар Мадярга амалдаги бош вазирга қарши кенг майдон очиб берган. Ташқи сиёсат мавзуси эса Орбан ўз кампаниясини қурган йирик йўналишлардан бири сифатида кенг умумлаштирилган ҳолда кўтарилади.

«Тиса»нинг мамлакат келажаги ҳақидаги қарашлари 240 саҳифадан иборат сайловолди дастурда – «Функционал ва инсоний Венгрия асослари» деб номланган ҳужжатда жамланган. Мадяр тарафдорлари уни деярли ҳар қандай саволга жавоб бера оладиган комплекс стратегия деб аташади, мухолифлар эса бу қадар ҳажмли ва сувли (чўзиқ) ҳужжат фақат сунъий интеллект «қўлидан» чиққан бўлиши мумкин, деб ҳазил қилишади.

Шунингдек, маълум маънода парадоксал ҳолат шуки, Виктор Орбанни – консерватор, миллатчи ва Доналд Трампнинг ғоявий ҳамкори сифатида кўриладиган сиёсатчини – мағлуб этиш учун энг катта имкониятлар унинг идеологик рақиби эмас, балки ўзи мансуб бўлган партиядан чиққан, ўнг қанотга яқин қарашларга эга бўлган шахсда пайдо бўлди. Мадяр миграция сиёсатида қатъий позицияни қўллаб-қувватлайди ёки ЛГБТ жамоасининг ҳуқуқлари ҳақида жуда эҳтиёткор тарзда фикр билдиради; умумий қилиб айтганда, у идеологик жиҳатдан 2002-йилда ўзи қўшилган «Фидес»нинг дастлабки қадриятларини, яъни Виктор Орбан кейинчалик шакллантирган партия эмас, балки аввалги «Фидес» руҳини ифода этувчи шахс сифатида намоён бўлади.

Жорий сайловлар учун Мадяр асосан йирик бизнесдан чиққан шахслардан иборат жамоани таништирди – улар келажакдаги Венгрия технократик ҳукуматининг асосини ташкил этиши керак.

Анъанавий оммавий ахборот воситалари майдонида ҳукумат пропагандасининг устунлиги шароитида Мадяр ва унинг тарафдорлари асосий курашни ижтимоий тармоқларга кўчирди ва, Будапештдаги кузатувчилар фикрича, бу рақобатда Орбан жамоасини ортда қолдирди.

Албатта, Мадяр муваффақиятининг энг асосий омили бу юз минглаб ватандошлари қалбидаги ўзгаришларга бўлган умиддир. Шу сабабли унинг атрофида турли идеология ва қарашларга эга одамлар бирлашмоқда; уларни кўпинча фақат битта фикр жипслаштиради – Венгриянинг келажак ривожи учун етакчини алмаштириш ҳаётий зарур, қолган масалаларни кейин ҳал қиламиз деган қараш.

Шундан келиб чиққан ҳолда, мамлакат сиёсий тарихида мисли кўрилмаган тарзда «Тиса ороллари» деб аталувчи маҳаллий волонтёрлар ячейкалари тармоғи шаклланди – айнан шу тузилма Мадярнинг регионлардаги кампаниясини кўтариб турибди.

Албатта, Мадяр ваъда қилган Венгрия ҳаётининг барча соҳаларидаги фундаментал ўзгаришларни амалга ошириш қанчалик реал экани алоҳида савол бўлиб қолмоқда. Виктор Орбан 16 йиллик ҳукмронлиги давомида Венгрия сиёсий тизимини деярли «музлатиб қўйган» даражада мустаҳкамлаб қўйган, шунинг учун уни бузиб қайта қуриш учун парламентда депутатларнинг учдан икки қисми – конституцион кўпчиликка эга бўлиш ҳаётий зарур ҳисобланади.

Худди шу каби, Киевнинг Петер Мадяр ҳокимиятга келганидан кейин Украина–Венгрия муносабатлари ҳозирги чуқур инқироздан чиқади, деган умидлари қанчалик асосли экани ҳам очиқ савол бўлиб қолмоқда. Бир томондан, Будапештдаги экспертлар фикрича, ташқи сиёсат соҳасида Мадяр бош вазир сифатида Венгриянинг Брюссел билан анча ёмонлашган муносабатларини яхшилашга ва мамлакатни ҳозирги кунда Украинани максимал қўллаб-қувватлаш позициясида турган Европа сиёсий асосий оқимига қайтаришга эътибор қаратади. Бу ерда яна бир муҳим омил шундаки, Мадяр 2024-йилда Украинага бориб, Россия зарбасидан кейин «Охматдит» болалар шифохонасида бўлган, унинг директори билан учрашган, шунингдек, Бучага ва Украина ҳимоячилари хотираси мемориалига ташриф буюрган.

Иккинчи томондан эса, ҳозирги кунда Венгрия жамияти Виктор Орбан кампанияси марказига айлантирган антиукраин пропаганда таъсирида жуда кескин қарашларга эга бўлиб қолган ва бу омилни Петер Мадяр, албатта, ҳисобга олиши керак бўлади.

«Мадяр раҳбарлигида Венгрия Украина учун ЕИнинг 90 миллиард евролик кредитига қўйилган ветосидан воз кечадими, деган саволга «Тиса» позицияси билан таниш манба шундай жавоб берган: бу охир-оқибат жамоатчилик фикрига боғлиқ бўлади», – деб ёзган яқин кунларда «Politico».

«Унга уйланмаймиз»

Ниҳоят, Будапештдаги ва Венгрия ташқарисидаги кузатувчилар Петер Мадярнинг яна бир хусусиятига эътибор қаратишади: унинг «тефлонлилиги». Ҳукумат томонидан катта миқдорда ишлаб чиқарилаётган айбловларнинг ҳеч бири, уни турли скандалларга тортишга уринишлар ёки у ўз хоҳиши билан тушиб қоладиган вазиятлар ҳам унинг рейтингларига таъсир қилмайди ва сиёсий жиҳатдан зарар етказмайди.

«Ҳокимият уни оиласига, партиясига, ватанига хиёнат қилган деб айблайди, лекин бу унга таъсир қилмайди», – дейди кузатувчилардан бири.

Ҳукумат ҳатто унинг устидан жиноий иш очишга ҳам уринган. 2024-йил июн ойида, Европарламент сайловларидаги катта ғалабадан кўп ўтмай, Будапештдаги бир тунги клубда Мадяр эҳтимол, маст ҳолатда уни рақсга тушаётганини суратга олишга уринган шахсдан телефонни тортиб олиб, уни Дунайга ташлаб юборган.

Ўша пайтда Венгрия Бош прокуратураси унга нисбатан жавобгарликка тортиш жараёнини бошлаган. Мадярнинг ўзи эса ҳуқуқ-тартибот органлари ҳокимият вакилларининг коррупция ишларини ҳам худди шундай тез ва қатъият билан тергов қилса яхши бўларди, деб баёнот берган. Охир-оқибат Европа парламенти унинг депутатлик иммунитетини бекор қилишдан бош тортди ва эҳтимолий жиноий иш натижасиз якунланди.

Кўринишидан, шундан кейин ҳам ҳокимиятнинг Мадярга қарши «ҳужум қилиш» уринишлари тўхтамаган. У жорий йил феврал ойида ўз тарафдорларини огоҳлантириб, ҳокимият унга қарши «рус услубидаги обрўсизлантириш операцияси» тайёрлаётганини, яъни Мадярнинг собиқ қиз дўсти билан бўлган «интим лаҳза»ни эълон қилиш режаси борлигини айтган.

«Ҳа, мен 45 ёшли эркакман, менинг жинсий ҳаётим бор», – деб ёзган у ўша пайтда «Х» ижтимоий тармоғида.

Бироқ Мадяр «олдиндан эълон қилган» бу видео охиригача жамоатчиликка чиқарилмаган.

Шу билан бирга, Мадярга нисбатан танқидлар фақат Орбан лагери томонидан эмас, бошқа томондан ҳам мавжуд. Унинг собиқ ходимларидан бири Мадярни қаттиққўл деб таърифлайди. 2022-йил парламент сайловларида бирлашган мухолифатга бошчилик қилиб муваффақиятсизликка учраган Ходмезёвашархей шаҳри мэри Петер Марки-Зай эса уни манман ва худбин инсон сифатида тасвирлайди.

Мадяр билан бирга дастлаб «Тиса» партиясини шакллантиришни бошлаган, кейинроқ эса бу жараёндан чекиниб кетган собиқ ҳамкор, тадбиркор Дежё Фаркаш «Politico» нашрига берган интервюсида уларнинг жамоасида бошида мавжуд бўлган стартап маданияти аста-секин токсик муҳитга айланиб бораётганидан шикоят қилган ва бу муҳит тобора Мадяр чиққан «Фидес» партиясини эслатаётганини айтган.

Ниҳоят, кузатувчилар ҳозирнинг ўзидаёқ Мадяр оммавий ахборот воситалари билан жуда танлаб мулоқот қилаётганини, ўз жамоасининг барча аъзоларига интервю беришни тақиқлаганини, фақат айримларигагина журналистларга қисқа изоҳлар беришга рухсат этилганини таъкидлашмоқда.

Иккинчи томондан эса, «Politico» нашрига Петер Марки-Зай шундай дейди: «Биз унга уйланмаймиз». Унинг сўзларига кўра, «Бизга фақат Орбанни ортда қолдирадиган кимдир керак».