Россиянинг 2029-йилгача бўлган янги бюджети: иқтисодиёт учун қандай икки сценарий бор?

Асосий устувор йўналишлар

30-сентябр куни кечқурун ҳукумат Давлат Думасига 2027–2029-йилларга мўлжалланган федерал бюджет лойиҳаси ва унга тегишли ҳужжатлар пакетини киритди. Унга солиқ, бюджет ва божхона-тариф сиёсатининг асосий йўналишлари, шунингдек, аввал эълон қилинган солиқ ўзгаришлари ҳам киритилган.

Бюджет лойиҳасига берилган изоҳдан кўринишича, 2026-йилда бюджет тақчиллиги ўтган йилги лойиҳада режалаштирилганидан анча юқори бўлади. Бу сафар тақчиллик қарийб икки баробар ошиб, 7,3 триллион рублни ёки ЯИМнинг 3,2 фоизини ташкил этади. Аввал эса салкам 3,8 триллион рубл ёки ЯИМнинг 1,6 фоизи режалаштирилган эди. Пул миқдори бўйича бу камида 2006-йилдан бери рекорд кўрсаткич: аввалги рекорд 2025-йилда қайд этилган ва 5,65 триллион рублни ташкил қилган. ЯИМга нисбатан эса бу 2020-йилдаги пандемия давридан бери энг юқори кўрсаткич бўлади. Ўша пайтда бюджет тақчиллиги ЯИМнинг 3,8 фоизига тенг бўлган.

Бюджет тақчиллигини молиялаштиришнинг асосий манбаси давлатнинг қарз олиши бўлиб қолади. Бироқ 2026-йилнинг якунида Миллий фаровонлик жамғармасидан ҳам катта миқдорда маблағ — 459 миллиард рубл ишлатилади. Сентябр бошида жамғарманинг фойдаланиш мумкин бўлган қисми тахминан 4 триллион рубл эди. Шу билан бирга, давлат қарзлари ҳам бюджет қонунида дастлаб режалаштирилганидан анча кўп бўлади — 3,98 триллион рубл ўрнига 5 триллион рубл.

Келгуси уч йил давомида бюджетнинг энг катта харажат йўналиши мудофаа бўлиб қолади. Ҳозирги бюджет лойиҳасига киритилган рақамлар аввалги уч йиллик бюджетдаги кўрсаткичлардан анча юқори. Масалан, 2027-йилда «Миллий мудофаа» йўналишига 17,1 триллион рубл сарфлаш режалаштирилмоқда. Бу жами 48,7 триллион рубл харажатларнинг учдан биридан кўпроғини ташкил қилади. Ўтган йилги режада эса 2027-йил учун 13,5 триллион рубл кўзда тутилган эди. 2028-йилда мудофаага 16,6 триллион рубл ажратилади, аввалги режада эса бу кўрсаткич 13 триллион рубл эди. 2029-йилда эса ушбу мақсадлар учун 16,3 триллион рубл сарфлаш режалаштирилган.

Бундан ташқари, 2027-йилда «Миллий хавфсизлик ва ҳуқуқни муҳофаза қилиш фаолияти» учун яна 4,2 триллион рублдан ортиқ маблағ ажратилади. Бу маблағлар Ички ишлар вазирлиги, Росгвардия ва махсус хизматларни молиялаштиришга сарфланади.

Бундай вазиятда «фуқаролик» соҳаларига қилинадиган харажатларнинг ўсиши анча суст кўринади. Масалан, 2027-йилда «Ижтимоий сиёсат» учун 6,65 триллион рубл ажратиш режалаштирилган. Бир йил аввал эса 7 триллион рубл ажратилиши режалаштирилган эди. Таълим учун келаси йил 1,7 триллион рубл ажратилади. Аввал бу кўрсаткич 1,8 триллион рубл эди. Соғлиқни сақлаш учун 1,8 триллион рубл, аввал эса 1,9 триллион рубл режалаштирилган. Миллий иқтисодиётга, яъни кичик ва ўрта бизнесни қўллаб-қувватлаш, қишлоқ хўжалиги, йўллар қурилиши ва бошқа йўналишларга 4,6 триллион рубл ажратилади. Аввал бу сумма 4,9 триллион рубл бўлиши кўзда тутилган эди.

Иқтисодиётнинг ривожланиш имкониятларига таъсири

Янги бюджет асосан мудофаа ва куч ишлатар тузилмаларга йўналтирилган. Миллий мудофаа ва хавфсизликка ажратилаётган маблағларнинг катта улуши ҳам буни тасдиқлайди. Бироқ мудофаа харажатларининг ўсиши автоматик равишда иқтисодиёт учун салбий таъсир дегани эмас. Сўнгги йилларда Россияда бундай харажатлар умумий талабни сақлаб туриш, саноат корхоналарининг ишлаши, инвестициялар ва бандликни таъминлашнинг муҳим омилларидан бири бўлган.

Асосий масала — мудофаа харажатлари ҳисобига яратилаётган саноат ва технологик имкониятлар фуқаролик иқтисодиётига қанчалик ўтиши. Мудофаа буюртмалари машинасозлик, электроника, материаллар, дастурий таъминот, илмий-тадқиқот ишлари ва малакали ишчи кучига талабни ошириши мумкин. Мудофаа соҳасида яратилаётган янги технологиялар кейинчалик фуқаролик соҳаларида ҳам ишлатилиши мумкин.

Экспертларнинг айтишича, агар бу жараён фуқаролик иқтисодиётига ҳам таъсир қилишда давом этса, мудофаа харажатларининг юқори даражаси нафақат ҳозирги ишлаб чиқаришни, балки келажакдаги ишлаб чиқариш имкониятларини ҳам қўллаб-қувватлаши мумкин. Аҳоли даромадларининг ошиши ҳам муҳим. Мудофаа саноати ва у билан боғлиқ соҳалардаги юқори маошлар, айниқса ишлаб чиқариш корхоналари кўп жойлашган ҳудудларда, аҳолининг харид қилиш имкониятини оширади.

Келгуси бир йил ичида бюджет катта тақчилликка қарамай, иқтисодиётни барқарорлаштириш вазифасини бажариши мумкин. Масалан, пенсия ва нафақаларни индексация қилиш, болалар учун ажратиладиган маблағларни таъминлаш, иқтисодий барқарорликни сақлаш ҳамда мудофаа саноати ва унга боғлиқ соҳаларда ишлаб чиқариш ва бандликни таъминлаш имконияти сақланиб қолади. Инфратузилма, таълим ва соғлиқни сақлашни ривожлантиришга камроқ маблағ ажратилмоқда. Аммо ҳозирча бу жиддий оқибатларга олиб келмайди.

Давлат қарзи ўсишда давом этмоқда

2027–2029-йилларда ҳам бюджет тақчиллиги сезиларли даражада юқори бўлиши режалаштирилмоқда. Шунга қарамай, у 2026-йил даражасидан пасаяди. 2027-йил учун бюджет тақчиллиги аввалги прогнозга нисбатан 70 фоизга оширилиб, 3,18 триллион рубл ўрнига 5,4 триллион рубл этиб белгиланди.

2028-йилда эса тақчиллик 45,7 фоизга оширилиб, 3,5 триллион рублдан 5,1 триллион рублга етказилди. 2029-йил учун эса 5,2 триллион рубл тақчиллик режалаштирилган. Бюджет тақчиллигини молиялаштириш учун давлат қарз олиш ҳажмини ҳам оширмоқчи. Ўтган йилги режага нисбатан 2027-йилда қарз олиш ҳажми 62 фоизга ошиб, 6,1 триллион рубл бўлади. Аввал 3,8 триллион рубл режалаштирилган эди. 2028-йилда эса қарз олиш ҳажми 27,7 фоизга ошиб, 5,8 триллион рубл бўлиши кутилмоқда. Аввал 4,57 триллион рубл режалаштирилган эди. 2029-йил учун эса бу кўрсаткич 5,7 триллион рубл этиб белгиланган.

2027-йил учун Россиянинг давлат қарзи прогнози ҳам оширилди. Энди давлат қарзи қарийб 54 триллион рубл, яъни ЯИМнинг 21,7 фоизи бўлиши кутилмоқда. Аввал 48,4 триллион рубл ёки ЯИМнинг 19 фоизи бўлиши режалаштирилган эди.

Бундан ташқари, Россия Молия вазирлиги илгари ЯИМнинг 20 фоизини давлат қарзи учун «хавфсиз» даража деб баҳолаган ва ҳатто энг ёмон сценарийда ҳам бу чегарадан ошмаслигини айтган эди. Молия вазири Антон Силуанов ҳам давлат қарзининг ЯИМга нисбатан 20 фоиздан паст бўлишини Россия иқтисодиётининг устунлиги деб атаган.

Ҳозирча давлат қарзи жаҳон миқёсида жуда паст даражада қолмоқда. Масалан, Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилотига (OECD) кирувчи давлатларда, жумладан Ғарбий Европа мамлакатларида давлат қарзи ўртача ЯИМнинг 100 фоизидан ошади. Давлат қарзининг ЯИМнинг 20 фоизидан ошиши ўз-ўзидан қарзни тўлаш билан боғлиқ муаммо пайдо бўлади дегани эмас. Қарзнинг барқарорлиги, аввало, қарз олиш қийматига, келажакдаги бюджет тақчиллиги ҳажмига ва бюджетнинг фоизларни доимий равишда янги қарз олмасдан тўлай олиш қобилиятига боғлиқ.

Мутахассисларнинг фикрича, яқин келажакдаги асосий муаммо — давлат қарзига хизмат кўрсатиш харажатларининг ошиши ва ички молия бозорида қарзларнинг кўпайиб кетишидир. Россияда пул-кредит сиёсати қаттиқ бўлгани сабабли йирик иқтисодиётлар орасида давлат қарзи энг қиммат қарзлардан бири ҳисобланади. Фоиз харажатларининг ошиши иқтисодиёт имкониятларини чеклайди. 2027-йилда давлат қарзига хизмат кўрсатиш учун 4,57 триллион рубл ажратилиши режалаштирилган. Бу федерал бюджет жами харажатларининг қарийб 9 фоизи. Оқибатда бошқа йўналишларни молиялаштириш учун имконият камаяди.

Қарз олишни кўпайтиришдан ташқари, ҳукумат солиқларни ҳам яна оширишга мажбур бўлди. Асосий ўзгаришлар қаторига фуқароларнинг пассив даромадларига 13–22 фоизлик прогрессив даромад солиғи жорий этиш, хориждан маркетплейслар орқали харид қилинадиган товарларга 22 фоизлик ҚҚС жорий этиш, шунингдек, айрим қазиб чиқарувчи компанияларнинг ортиқча фойдасига солиқ солиш киради. Аввал ҚҚС ставкасини босқичма-босқич ошириш режалаштирилган эди. Молия вазирлиги ҳисоб-китобига кўра, пассив даромадларга прогрессив солиқ жорий этилиши натижасида федерал бюджет ҳар йили қўшимча 450 миллиард рубл олади. Ортиқча даромадларга солиқдан яна 200 миллиард рубл, рақамли платформалар орқали хориждан сотиб олинган товарларга ҚҚСдан эса 75 миллиард рубл тушиши кутилмоқда.

Келгуси уч йилда нефт ва газдан ташқари бюджет даромадлари 2026-йилдаги 33,6 триллион рублдан 2027-йилда 36,3 триллион рублгача ошиши кутилмоқда. Бу 2026-йилга нисбатан 8 фоиз кўп. 2028-йилда бу кўрсаткич 38,2 триллион рубл (+5,3 фоиз), 2029-йилда эса 40,9 триллион рубл бўлиши режалаштирилган. Даромадларнинг ошиши солиқ қонунчилигидаги ўзгаришлар, шунингдек, солиқ йиғимларини яхшилаш ва назоратни кучайтириш ҳисобига тушумларнинг кўпайиши билан изоҳланмоқда.

Режа бажариладими?

Сўнгги икки йил ичида бюджет сиёсати режалаштирилганидан кўра кўпроқ иқтисодиётни қўллаб-қувватловчи бўлди. Масалан, ҳозир Молия вазирлиги келаси йилдаги харажатлар миқдори номинал кўринишда 2026-йил даражасига яқин бўлишини кутмоқда. Бироқ 2027-йилда ҳам бюджетнинг амалдаги харажатлари ҳозирги режадан юқорига чиқиши мумкин. Бу, аввало, бюджет ижроси давомида юзага келиши мумкин бўлган «иқтисодий бўлмаган вазифалар»га боғлиқ бўлади.

Экспертларнинг урғулашича, сўнгги йиллардаги тажриба федерал бюджет, айниқса мудофаа харажатлари бўйича прогнозларга эҳтиёткорлик билан қарашга мажбур қилмоқда. Шунга қарамай, 2027-йилда харажатлар режасидан оғиш камроқ бўлиши мумкинлигига камида иккита сабаб бор. Биринчидан, Молия вазирлиги яқин йилларда бюджетнинг бирламчи таркибий мувозанатига эришиш ҳақидаги тахминдан воз кечди. Бу умумий вазиятни бироз реалроқ кўрсатади. Иккинчидан, 2026-йилда Молия вазирлиги бюджет тақчиллигини молиялаштириш учун ҳисобларда қолган маблағлардан фаол фойдаланмоқда. Шу сабабли келаси йилда бу маблағлардан фойдаланиб қўшимча харажатларни қоплаш имконияти камаяди.

Бу Марказий банк сиёсатига қандай таъсир қилади?

Бюджет лойиҳасига оид ҳужжатларда айтилишича, бирламчи таркибий тақчиллик, яъни давлат қарзига хизмат кўрсатиш харажатлари ҳисобга олинмаган ҳолда, нефт-газ ва нефт-газдан ташқари асосий даромадлардан ортиқча харажатлар 2026-йилда салкам 4,3 триллион рубл, ёки ЯИМнинг 1,8 фоизи бўлади. 2027-йилда бу кўрсаткич 1,5 триллион рублгача, яъни ЯИМнинг 0,6 фоизигача камаяди. 2028-йилда эса 500 миллиард рубл, яъни ЯИМнинг 0,2 фоизигача тушади. Бироқ Россия Марказий банки ўзининг асосий прогнозида бундан юқорироқ кўрсаткичларни ҳисобга олган: 2026-йилда ЯИМнинг 2 фоизи, 2027-йилда 1 фоизи, 2028-йилда 0,5 фоизи ва 2029-йилда нол даража.

Экспертларнинг айтишича, бу ҳолатнинг ўзи, бошқа шартлар ўзгармаса, Марказий банк асосий ставкани пасайтириш йўлини бироз тезлаштиришига сабаб бўлиши мумкин. Аммо ҳозир инфляция яна тезлашмоқда. Бунга ёқилғи нархлари ҳам таъсир қилмоқда. Бундан ташқари, 2027–2029-йилларда коммунал хизматлар тарифлари ҳам аввал режалаштирилганидан тезроқ оширилади. Шу сабабли Марказий банк ўзининг асосий ставка бўйича аввалги прогнозини сақлаб қолиши ёки ҳатто бироз ошириши мумкин. Бунинг учун 2027–2029-йиллар учун инфляция прогнози Марказий банкнинг октябрдаги йиғилишига қадар янгиланган ҳисоб-китобларда оширилиши керак.

Бошқа шартлар ўзгармаса, бюджет харажатларининг нисбатан эҳтиёткор бўлиши Марказий банкка 2027-йилда асосий ставкани аввалги прогноздан тахминан 0,5 фоиз бандга пастроқ даражада ушлаб туриш имконини беради. Бироқ ставка учун бюджетнинг амалда қандай бажарилиши ва инфляциянинг қанчалик барқарор пасайиши муҳим бўлади.

Молия вазирлиги лойиҳасига кўра, бюджет импулси, яъни бюджет сиёсатининг умумий талаб ва иқтисодий фаолликка таъсири, 2026-йилдаги ЯИМнинг 2,4 фоизидан 2027-йилда 0,4 фоизигача камаяди. Бу 2 фоизлик пасайиш демакдир. Бу бюджет томонидан иқтисодиётдаги талабни қўллаб-қувватлаш камайишини англатади. Прогнозларга кўра, бюджет лойиҳаси 2026-йилнинг IV чорагидаёқ асосий ставкани пасайтириш жараёнини қайта бошлаш ва бу жараённи 2027-йилда ҳам давом эттириш учун имконият яратади.