Tramp Venesuela nefti uchun katta rejalar tuzmoqda, ammo ular amalga oshadimi?

AQSH prezidenti Donald Tramp o‘tgan oy Venesueladagi rahbar Nikolas Maduroning hokimiyati ag‘darilishi ustidan nazorat o‘rnatgandan so‘ng, dunyodagi eng yirik neft zaxiralariga ega bo‘lgan mamlakat neftini ishlatishga kirishishini ma’lum qildi. Biroq Tramp Venesuelaga kirib borishni istayotgan AQSH neft kompaniyalari uchun asosiy savol oddiy: bu hisob-kitoblar o‘zini oqlaydimi?

Tramp nazariyasiga ko‘ra, prezident Maduroni ag‘dargan amaliyot AQSH neft sektori uchun ulkan biznes imkoniyati hisoblanadi. Ayniqsa, Venesuela parlamenti sohada xorijiy sarmoyaga kengroq yo‘l ochadigan qonunni qabul qilgan bir paytda.

«Biz neft qazib olish hajmlari bo‘yicha ko‘pchilik hali ko‘rmagan natijalarga erishamiz», – dedi Tramp yanvar oyi o‘rtalarida, Oq uyda energetika kompaniyalari rahbarlari bilan uchrashuvdan so‘ng o‘tkazilgan matbuot anjumanida.

«Capital Economics» tahlil markazining rivojlanayotgan bozorlar bo‘yicha bosh iqtisodchisi Uilyam Jeksonning aytishicha, AQSH prezidentining maqsadi – «Venesuela neft sohasini qayta tiklash, bu energiya hisobiga taklifni oshirish va iste’molchilar uchun xarajatlarni kamaytirish, shu bilan birga, yillar davomida noto‘g‘ri boshqaruvdan so‘ng iqtisodiyotni tiklash uchun Venesueladagi AQSHga do‘stona hukumatga daromad manbai yaratish».

Biroq AQSH energetika kompaniyalari uchun juda katta amaliy qiyinchiliklar mavjud. Venesuelaning davlatga qarashli PDVSA neft kompaniyasi o‘zining ilgarigi qudratidan asar ham qolmagan holatga tushib qolgan. Maduro hukumati va undan oldingi prezident Hugo Chavez davrida kompaniyadan boricha mablag‘ siqib olingan va bu pullar uy-joy, sog‘liqni saqlash hamda transport kabi ijtimoiy xarajatlarni moliyalashtirishga yo‘naltirilgan.

Ammo neft ishlab chiqarishni saqlab qolishga sarmoya kiritilmagan, natijada so‘nggi yillarda ishlab chiqarish hajmlari keskin kamaygan. Bu qisman, ammo to‘liq emas, AQSH sanksiyalari bilan bog‘liq bo‘lib, endi ular qayta ko‘rib chiqilishi mumkin.

«Venesuelada siz ko‘p yillik e’tiborsizlik oqibatida yetarli darajada yangilanmagan uskunalar bilan ishlashga to‘g‘ri keladi. 10–15 yil oldin Venesuela hozirgidan kuniga 1,5 million barrelga ko‘proq neft ishlab chiqarar edi», – deydi Jekson.

Xalqaro iqtisodiy tadqiqotlar bilan shug‘ullanuvchi «Peterson Institute for International Economics» markazining katta ilmiy xodimi Monika de Bolle ham PDVSA juda og‘ir ahvolda ekanini ta’kidlaydi.

«Ko‘p narsalarni to‘liq bekor qilib, noldan qayta qurish kerak. Aslida, agar siyosiy cheklovlar ahamiyatga ega bo‘lmaganida, eng yaxshi qaror PDVSA’ni tugatish bo‘lar edi, ammo bu amalga oshmaydi.

Bu katta milliy ramz, u suverenitet bilan bog‘langan. Venesuelaliklar AQSH nima desa, shunga rozi bo‘lib ketadimi? Menimcha, yo‘q»», – degan u BBCga bergan intervyusida.

Venesuela neftiga sarmoya qanchalik foydali?

Tramp AQSH neft kompaniyalaridan Venesuelaning vayron bo‘lgan infratuzilmasini tiklash uchun kamida 100 milliard dollar sarflashni so‘ragan – bu uning neft savdosini keskin oshirish rejasini amalga oshirishdan oldin mutlaqo zarur shart hisoblanadi.

Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, Venesuelada 300 milliard barrel neft zaxirasi mavjud. Ammo 2023 yilda mamlakat atigi 211,6 million barrel neft eksport qilgan, bu taxminan 4 milliard dollarga teng. Taqqoslash uchun, ikkinchi o‘rindagi Saudiya Arabistoni 267 milliard barrel zaxiraga ega bo‘lsa-da, shu davrda 181 milliard dollarlik neft eksport qilgan.

Qog‘ozda, albatta, o‘sish imkoniyati bor. Biroq Jekson Venesuela neft zaxiralarining haqiqiy hajmiga shubhalar mavjudligini aytadi.

Hugo Chavez prezidentligi davrida Venesuela o‘z neft zaxiralarini qayta tasniflagan. Ilgari qazib olish mumkin bo‘lgan neft hajmi 80 milliard barrel deb hisoblangan bo‘lsa, 2011 yilga kelib rasmiy raqam qariyb to‘rt baravarga oshgan. Bu statistik o‘zgarish o‘sha paytdagi yuqori neft narxlari tufayli amalga oshgan, chunki avval iqtisodiy jihatdan samarasiz bo‘lgan loyihalar amalga oshirish mumkin bo‘lib ko‘ringan.

«Katta sakrash jiddiy o‘sish bo‘lgan, va ko‘pchilik bunga shubha bilan qaragan. Ammo hozir jahon neft bilan to‘lib-toshgan va avvalgi hisob-kitoblar hali ham amal qiladimi-yo‘qmi – bu aniq emas», – deydi Jekson.

Чaвез 1999 yilda prezident bo‘lganida neft narxlari o‘sib borayotgan edi. 2010-yillar boshida bir barrel neft ko‘pincha 100 dollar atrofida sotilardi, bu esa hukumatga ijtimoiy dasturlarga katta mablag‘ yo‘naltirish imkonini bergan. Ammo hozirgi narxlar taxminan 65 dollar atrofida ekan, mamlakat sarmoya uchun unchalik jozibador ko‘rinmaydi.

Venesuela nefti sifat jihatidan ham Saudiya neftidan past. Uning og‘ir va «nordon» (yuqori oltingugurtli) neftini qazib olish va qayta ishlash qiyin, oltingugurt miqdori yuqori bo‘lgani uchun quvurlarga zarar yetkazadi.

Venesuela neft sanoatining qayta tiklanishi Kanada uchun muayyan muammolar tug‘dirishi mumkin, chunki Kanada ham shunga o‘xshash quyuq neft ishlab chiqaradi va uning katta qismini AQSHga eksport qiladi. Biroq tahlilchilar bu xavf katta emas deb hisoblaydi.

«Capital Economics» tadqiqotlariga ko‘ra, hatto Venesuelada ishlab chiqarish hajmi oshgan taqdirda ham, Kanada nefti raqobatbardosh narxlarda qoladi.

Shu ortiqcha vaqtda Venesuelaning iqtisodiy buhroni qariyb sakkiz million odamning mamlakatni tashlab chiqib ketishiga sabab bo‘ldi, ular yaxshi hayot umidi bilan boshqa joylarga qochdi.

Bu odamlar orasida neft nasoslarini ishlashi uchun juda zarur bo‘lgan malakali mutaxassislar ham bor, hatto ilgari PDVSAda ishlagan muhandislar boshqa joylarda faoliyat yuritmoqda, shu sababli tizim tez-tez yo‘qotilgan xodimlar bilan sog‘inab qolmoqda.

Tahlil firmasi «S&P Global Ratings»da neft va gaz bo‘yicha boshqaruv direktori va sektor rahbari Tomas Uotters aytishicha, AQSH kompaniyalarida Venesuela infratuzilmasini ta’mirlash imkoniyati bor, ammo bu iqtisodiy jihatdan mantiqli bo‘lishi kerak.

«Oxirida neft va gaz kompaniyalari aksiyadorlarga qiymat yetkazishi kerak. Ularda juda yaxshi menejerlar bor. Hohlagan narsani qurishingiz mumkin, faqat uning uchun pul to‘lashingiz kerak. Ammo bu uchun neft narxi shunday darajada bo‘lishi kerakki, u mablag‘ni haqli qilib bersin. Agar bu miqdorda pul topish imkoni bo‘lmasa, sanoatning qayta tiklanishini ko‘rish juda qiyin», – deydi u.

Kompaniyalar shoshilmayapti

Bundan tashqari, AQSH neft kompaniyalari Venesuela tomonidan bir marta allaqachon «tirnalgan», ya’ni ularning aktivlari oldin ham tortib olingan. 2007 yilda «ExxonMobil» va «ConocoPhillips» kabi katta AQSH kompaniyalari PDVSAga ko‘pchilik ulushni berishni rad etgan paytda, ularning aktivlari olib qo‘yilgan.  Ular xalqaro sudlarga borgan va katta miqdorda zarar uchun sig‘imlar olgan – «ConocoPhillips» misolida 8,3 milliard dollar – lekin bu pullar hech qachon to‘lanmagan.

Hozirgi Venesuela rejimi asosan o‘z holicha qolavergani, sobiq vitse–prezident Delsi Rodriges vaqtinchalik rahbar sifatida xizmat qilayotgani bois, qayta xo‘jalikka tortib olish xavfidan qo‘rqishni yo‘qotish uchun ko‘p narsa kerak bo‘ladi.

Bundan tashqari, AQSH Energetika kotibi Kris Rayt Tramp ma’muriyati Venesuelada neft kompaniyalariga bexavflik kafolatlari bermoqchi emasligini aytgan – bu esa davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlangan «kolektivos» deb ataladigan paramilitar guruhlar jinoyat guruhlari sifatida harakat qiladigan mamlakatda xavotirli kamchilik.

Katta hukumat rag‘batlarisiz, neft kompaniyalari qimmatga tushishi mumkin bo‘lgan loyihalarga kirishishdan ehtiyot bo‘ladi. Shu tufayli «ExxonMobil» bosh direktori Darren Vuds Venesuelaga hozirgi holatida «sarmoyo киритилмaслиги mumkin» deb atagani tabiiydir.

Qizig‘i, Tramp investorlarni jalb etish uchun rag‘batlar taklif qilmadi. Balki aксинчa, u «ExxonMobil»ni Venesueladagi investitsiyadan bloklash bilan tahdid qilgan.  

Peterson institutidan Monika de Bolle aytishicha, Tramp ma’muriyati Lotin Amerikasiga nisbatan «imperialistik qarash»ga ega bo‘lib, bu mintaqa resurslarini o‘z mulki deb qabul qiladi. Uning aytishicha, xususiy neft kompaniyalarining Venesuelaga sarmoya kiritishdan qochishi aynan shunday resurslarni «egallab olish»ga qarshi ijobiy to‘siq hisoblanadi.

«Shunday paytlar bo‘ladiki, inson «Xudoga shukr, AQSHda davlatga qarashli neft kompaniyasi yo‘q», deb o‘ylaydi. Ularga xususiy sektor kerak, ammo hozircha xususiy sektor qadam tashlayotgani yo‘q. Axir aqli joyida bo‘lgan qaysi kompaniya Venesuelaga pul tikishni istaydi?», – deydi de Bolle.

Biroq agar Venesuelada neft ishlab chiqarish baribir keskin oshadigan bo‘lsa, bu jahon neft narxlarini pasaytirishi mumkinmi? Tahlilchilar bu savolga aniq javob berishdan qochmoqda.

«Bu hammasi qaysi ko‘lamda ro‘y berishiga bog‘liq. Vaziyat juda o‘zgaruvchan, juda noaniq va unda katta geosiyosiy omil bor. Venesuelada neft ishlab chiqarish masalasida hozircha eng dastlabki bosqichdamiz», – deydi «Capital Economics» tahlilchisi Jekson.