Uy-joylardan bank va zavodlargacha: O‘zbekiston xususiylashtirishining 35 yili

O‘zbekiston mustaqilligining 35 yilligiga kelib xususiylashtirish xaritasi butunlay o‘zgardi. 1990 yillarda uning ramzi xususiy mulkka aylangan xonadon, do‘kon yoki maishiy xizmat shoxobchasi edi. Bugun esa gap yuzlab million dollarlik bank, kimyo zavodi, sement korxonasi, avtomobil ishlab chiqaruvchisi va mobil aloqa operatori haqida ketmoqda.

Sur’at ham o‘zgargan. Fitch Ratings’ning dastlabki hisobiga ko‘ra, 2021—2025 yillarda qariyb 5,1 mlrd dollarlik davlat aktivlari xususiylashtirilgan, shundan 1,6 mlrd dollari 2025 yilga to‘g‘ri keladi. 2026 yil mayida esa O‘zbekiston Milliy investitsiya jamg‘armasi — UzNIF’ning London va Toshkentdagi IPOsining o‘zi 690 mln dollardan ortiq mablag‘ jalb qildi. IPOda qatnashgan har bir o‘zbekistonlik o‘rtacha 31,5 mln so‘mlik aksiyalar sotib oldi.

Birinchi xususiylashtirish: mulkdorlar qatlamini yaratish

Jarayonning huquqiy poydevori mustaqillikning dastlabki oylaridayoq qo‘yildi. 1991 yil 19-noyabrda “Davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish to‘g‘risida”gi qonun qabul qilindi. 1992—1993 yillardagi “kichik xususiylashtirish” uy-joy fondi, savdo va umumiy ovqatlanish, maishiy xizmat hamda mahalliy sanoat obyektlarini qamrab oldi.

O‘sha davrning asosiy vazifasi samaradorlik ko‘rsatkichini birdan oshirish emas, rejali iqtisodiyotdan qolgan davlat mulki yonida xususiy mulkdorlar qatlamini yaratish edi. Natija ko‘lami katta bo‘ldi.

Bir akademik tadqiqotga ko‘ra, 1992 yil oxiridan 1994 yil o‘rtalarigacha 53 mingta biznes sotilgan yoki asosan ularning xodimlariga ijaraga berilgan; 1996 yil oxiriga kelib kichik xususiylashtirish deyarli tugallangan.

Ammo keyingi qadam — yirik sanoat korxonalarida nazoratni xususiy egaga o‘tkazish — ancha sekin kechdi. 1990 yillar o‘rtasidagi ommaviy xususiylashtirish dasturlarida investitsiya fondlariga ko‘pincha 30 foizdan oshmaydigan minoritar paketlar taklif qilindi.

Hatto 1994 yilgi davlat dasturida yoqilg‘i-energetika, konchilik va paxtani qayta ishlash kabi tarmoqlarda nazorat paketini davlatda qoldirish ko‘zda tutilgan edi.

UzBAT bundan qisman mustasno bo‘ldi. 1994 yilda tamaki sanoati British American Tobacco ishtirokidagi qo‘shma korxonaga o‘tdi va mamlakatga o‘sha davr uchun juda yirik xorijiy sarmoya kirdi.

Biroq ushbu tajriba boshqa saboqni ham berdi: London gigiyena va tropik tibbiyot maktabi tadqiqotchilari bitim natijasida ishlab chiqarish monopoliyasi shakllanganini qayd etgan.

2025 yilda davlat UzBAT’da qolgan 2,6 foiz ulushini ham 269,7 mlrd so‘mga BAT’ga sotdi.

Demak, birinchi bosqichning tarixiy yutug‘i xususiy mulk institutini kundalik hayotga olib kirgani bo‘ldi. Ammo iqtisodiyotning “katta ustunlari” — banklar, energetika, transport, konchilik, metallurgiya va yirik sanoat asosan davlat nazoratida qoldi.

2017 yildan keyingi burilish: obyekt emas, biznes sotish

Yangi davr valuta bozorining erkinlashtirilishi, narx va savdo cheklovlarining yumshatilishi bilan boshlandi. 2020 yilda davlat korxonalarini isloh qilish va aktivlarni xususiylashtirish bo‘yicha yangi dastur qabul qilindi.

2021—2025 yillar strategiyasi davlat korxonalari sonini 75 foizga qisqartirishni maqsad qildi. 2024 yilda esa 1991 yildagi huquqiy baza o‘rnini “Davlat mulkini xususiylashtirish to‘g‘risida”gi yangi qonun egalladi. Unda ochiqlik, hisobdorlik, teng raqobat va korrupsiyaga yo‘l qo‘ymaslik alohida prinsip sifatida belgilandi.

Yondashuv ham professionallashdi. Yirik bitimlarda xalqaro investitsiya banklari, “katta to‘rtlik” auditorlari va yuridik maslahatchilar jalb qilina boshladi.

Investorlar virtual ma’lumotlar xonasiga kiradi, korxona moliyaviy va huquqiy tekshiruvdan o‘tadi, majburiy narx takliflari yig‘iladi. Bu eski ma’muriy savdolardan ancha farq qiladi.

Rasmiy ma’lumotga ko‘ra, 2021—2024 yillarda 47 trln so‘mlik davlat aktivlari sotilgan — bu avvalgi o‘n yillikdagidan 30 baravar ko‘p. Bu davrda korxonalar soni ikki baravar kamaygan va davlatning iqtisodiyotdagi ulushi 13 foizga qisqargan.

So‘nggi yillardagi yirik bitimlar

Quyidagi jadval bitim qiymati bilan keyingi investitsiya majburiyatini ajratib ko‘rsatadi. Bu muhim: korxonani sotib olish uchun to‘langan pul budjetga tushadi, investitsiya majburiyati esa keyinchalik biznesning o‘ziga yo‘naltiriladi.

Ro‘yxat bundan kengroq. 2024 yilda “Lotte City Hotel Tashkent Palace” uchun 20 mln dollar, “International” mehmonxonasi uchun 26 mln dollar taklif qilgan talabgorlar savdo g‘olibi deb topildi; ikkinchi xaridor korxonaning 14,7 mln yevrolik kreditini ham zimmasiga oldi.

“Foton”, “Temiryo‘lkonteyner”, Qo‘ng‘irot soda zavodi va boshqa korxonalar ham yangi to‘lqinning bir qismi bo‘lgandi.

Fond bozoridagi sakrash: “Kvars”dan UzNIF’gacha

Xususiylashtirishning yana bir yo‘li — aksiyalarni keng ommaga taklif qilish. O‘zbekistonning ilk IPOsi 2018 yilda “Kvars” bilan o‘tkazildi. Taklif qilingan aksiyalarning 54 foizi sotilib, 7,5 mlrd so‘mdan ortiq mablag‘ jalb qilindi va 3 305 kishi aksiyadorga aylandi.

2023 yilgi UzAuto Motors IPOsi hajm jihatidan kattaroq, talab nuqtai nazaridan esa ogohlantiruvchi bo‘ldi: 56,9 mlrd so‘mlik buyurtma tushdi, lekin bu taklifning atigi 29,1 foizini qopladi. 2024 yildagi O‘zRTXB “xalq IPO”sida 3 mln donadan ortiq aksiya sotilib, 11 ming kishi yangi aksiyadorga aylandi.

UzNIF bu tajribalardan boshqa miqyosga chiqdi. Fond energetika, transport, telekommunikatsiya va bank sohasidagi 13 ta davlat kompaniyasining minoritar ulushlarini bir portfelga jamladi; boshqaruvga Franklin Templeton jalb qilindi.

IPOda global institutsional investorlar tomonidan 2,8 mlrd dollardan ortiq buyurtma berildi. Bu davlat aktiviga xalqaro bozor narxi shakllanishi, oshkoralik va korporativ boshqaruv talablarining kuchayishi nuqtai nazaridan tarixiy voqea.

Lekin UzNIF davlat kompaniyalarini to‘liq xususiylashtirmadi. Sotilgan narsa — ularga egalik qiluvchi fondning kichik qismidir. Nazorat hozircha davlatda qoldi.

Shunga qaramasdan, Xalqaro valuta jamg‘armasi ham fondning tashkil etilishi korxonalarni isloh qilish o‘rnini bosa olmasligini ta’kidlaydi. Endi asosiy mezon IPO kuni yig‘ilgan summa emas, portfeldagi kompaniyalarning boshqaruvi, rentabelligi va axborot ochiqligi qanday o‘zgarishidir.

“Sotildi” degan xabar hali bitim yopildi degani emas

2026 yil iyunida MobiUz’ning 100 foiz davlat ulushi bo‘yicha AQSHning McKim and Company kompaniyasi boshchiligidagi konsorsium g‘olib deb topildi. Taklifda operator 351 mln dollarga baholangan va infratuzilmaga 500 mln dollargacha investitsiya rejalashtirilgan.

Ammo rasmiy xabarning o‘zida bitimni yopish uchun regulyator ruxsatlari, korporativ va huquqiy tartiblar bajarilishi kerakligi yozilgan. Shuning uchun ochiq rasmiy ma’lumotlar asosida, 2026 yil 23-avgust holatiga MobiUz’ni “sotuvi to‘liq yakunlangan aktiv” emas, g‘olibi tanlangan va yopilish bosqichidagi bitim deb ko‘rsatish aniqroq.

Farg‘ona neftni qayta ishlash zavodi buning nega muhimligini ko‘rsatadi. 2022 yilda Saneg’ga sotilishi va katta modernizatsiya dasturi e’lon qilingan zavodda keyinchalik davlat 58,5 foiz ulushni saqlab qolgani ma’lum bo‘ldi.

2026 yil iyunida esa korxona yana 100 foiz davlat egaligiga qaytdi. Demak, xususiylashtirish natijasini e’lon sanasi bilan emas, to‘lov, ulushning o‘tishi va investitsiya majburiyatlarining bajarilishi bilan o‘lchash kerak.

Navbatdagi katta sinovlar

2025 yilgi dasturda UzAuto Motors, Uzbekistan GTL, Navoiyazot, O‘zmetkombinat va qator issiqlik elektr stansiyalaridagi davlat ulushlarini xalqaro savdoga chiqarish belgilangan edi. 2026 yil aprelida UzAuto Motors, Navoiyazot va issiqlik elektr stansiyalarini tayyorlash ishlari davom etayotgani aytildi.

Iyulda esa 66 ta korxonadagi davlat ulushi, 1 300 ta ko‘chmas mulk va 8 ming gektar yerni qamrab oladigan, umumiy qiymati 100 trln so‘mga baholangan yangi dastur tayyorlanayotgani ma’lum qilindi.

Shu bilan birga, Navoiy kon-metallurgiya kompaniyasining London va Toshkentdagi IPOsi 2026 yil bahorida to‘xtatib turilgani haqida xalqaro OAV xabar berdi.

Banklar bo‘yicha ham dastlabki jadval bajarilmadi: 2020 yilgi strategiyada oltita davlat bankini 2025 yilgacha xususiylashtirish ko‘zda tutilgan bo‘lsa, bu davrda yirik banklardan faqat Ipoteka-bank xususiy boshqaruvga o‘tdi. Yangi strategiyada navbatdagi bank sotuvlarining boshlanishi 2027 yilga surilgan.

Shunday qilib, mustaqillikning ilk xususiylashtirishi O‘zbekistonda uy egasi, do‘kon egasi va kichik tadbirkorlar qatlamini yaratdi.

So‘nggi yillardagi bosqich esa yirik korxonalar ustidan davlat nazoratini kamaytirishga urinmoqda. Birinchi jarayon mulkchilik xaritasini kengaytirdi; ikkinchisining vazifasi iqtisodiyotning tuzilishini o‘zgartirishdir.

35 yillik tarixning hozirgi xulosasi shuki, O‘zbekiston xususiylashtirishni endi boshlayotgani yo‘q — u kichik xususiylashtirishni ancha oldin tugatgan. Ammo strategik aktivlar bo‘yicha eng murakkab qismiga endi kirib bormoqda.

Bu bosqichning muvaffaqiyati sotilgan lotlar soni yoki budjetga tushgan mablag‘ bilan emas, davlatning bozorni boshqaruvchi mulkdordan xolis regulyatorga aylana olishi, xususiy kompaniyalar o‘rtasida haqiqiy raqobat paydo bo‘lishi va iste’molchi bundan nima yutishi bilan o‘lchanadi.