«Дўст ниқобидаги жосус»: Яҳудийлар америкаликлардан бир қадам олдинда юришни истайди

Оммавий ахборот воситаларининг Америка разведкаси ва мудофаа расмийларига таяниб хабар беришича, АҚШ Мудофаа вазирлиги Исроилдан келадиган жосуслик таҳдиди даражасини энг юқори — «критик» (ўта хавфли) тоифага кўтарган.

Дастлаб 5 июн куни «NBC News» телеканали эълон қилган ва кейинроқ «The New York Times» нашри томонидан ҳам тасдиқланган ушбу хабар ўта нозик бир вазиятда юзага чиқмоқда. Айни пайтда Вашингтон Эрон билан дипломатик алоқаларни йўлга қўйишга интилмоқда. Унинг яқин иттифоқчиси бўлган Исроил эса ушбу можарони тугатишга қаратилган музокараларга кескин қарши чиқяпти.

АҚШ президенти Доналд Трамп ва Исроил бош вазири Бинямин Нетаньяхунинг урушга нисбатан ёндашувлари очиқчасига фарқ қилмоқда. Вашингтон сиёсий босимлар остида урушдан чиқиб кетишни истаётган бўлса, Исроил ҳануз Эрон ҳукуматини ағдариш ҳаракатида.

Бу Исроилнинг ўзига энг яқин иттифоқчи ва ҳомий бўлган, қолаверса, хавфсизлик ҳамда разведка соҳаларида кенг кўламли ҳамкорлик қилиб келаётган АҚШга қарши жосусликда айбланаётган биринчи ҳолати эмас.

Таҳлилчи Роб Гейст Пинфолднинг фикрича, Эрон вазиятнинг бундай тус олишини, катта эҳтимол билан, «душманларнинг шунчаки бир-бири билан тортишиши ва бир-бирига нотўғри баҳо бериши» сифатида қабул қилади.

Лондон Қироллик коллежи профессори Гейст Пинфолднинг таъкидлашича, Теҳрон буни ўзи учун фойдали деб билиши мумкин. Бироқ айни шу ҳолат Эрон учун жиддий хавф ҳам туғдиради.

«Бу Исроилнинг назоратдан чиқиб кетишга... ва моҳиятан АҚШ билан келишмаган ҳолда, бир томонлама ҳаракат қилишга мойиллиги юқори эканидан далолат беради», — дейди у.

Пентагон нима демоқда?

Исми сир қолишини сўраган АҚШнинг амалдаги ва собиқ расмийларига таяниб «NBC News» ҳамда «The New York Times» (NYT) нашрларининг хабар беришича, Пентагоннинг Мудофаа разведкаси агентлиги (DIA) яқинда Исроил томонидан бўлаётган жосуслик таҳдиди даражасини «юқори»дан «критик» (ўта хавфли) даражага кўтарган. Бу агентликнинг ички баҳолаш тизимидаги энг юқори ва жиддий кўрсаткич ҳисобланади.

Мазкур огоҳлантириш Исроил разведка хизматларининг АҚШ ҳарбийлари, ҳукумат расмийлари ва сиёсий муҳокамалар жараёни бўйича маълумот тўплаш ҳаракатларини кескин кучайтиргани билан боғлиқ.

Хабарларга кўра, асосий хавотир Вашингтоннинг Эронга нисбатан сиёсатини шакллантиришда иштирок этаётган америкалик расмийларнинг кузатув остига олингани атрофида юзага келган. Зеро, бу икки ашаддий рақиб жаҳон бозорида энергия нархларининг кескин ошиб кетишига сабаб бўлган урушни тугатиш бўйича музокаралар олиб бормоқда.

«Айрим америкалик мулозимларнинг сўзларига кўра, Исроилнинг Эрон билан музокаралардаги АҚШ позициясини билишга қаратилган хатти-ҳаракатлари чегарадан чиқиб кетган», — деб ёзади NYT.

Нашрнинг таъкидлашича, разведка маълумотлари сўнгги ҳафталарда Исроил томонидан АҚШнинг ҳарбий ва ҳукумат вакилларига нисбатан кузатув кескин кучайганини кўрсатмоқда. Улар орасида Трампнинг махсус вакили ва асосий музокарачиси Стив Уиткофф, Пентагоннинг сиёсат бўйича юқори мартабали мулозими Элбриж Колби ва унинг ўринбосарларидан бири Майкл ДиМино борлиги айтилмоқда.

Маълумот учун, Уиткофф 28 февралда Исроил ва АҚШнинг Эронга қилган ҳужумидан олдинги ядровий музокараларда бош вакил бўлган эди.

NYTнинг қўшимча қилишича, ҳисоботларда Исроилда фаолият юритаётган АҚШ мудофаа ходимлари ўз телефонларида «мулоқотларни тинглаш учун яширинча ўрнатилган» жосуслик дастурларини аниқлагани билан боғлиқ ҳолатлар ҳам қайд этилган.

Газетанинг ёзишича, DIA ҳисоботларида Исроилнинг АҚШга қарши жосуслик ҳаракатлари (бундай ҳолатлар аввал ҳам кузатилган) 2024 йилнинг охиридан бошлаб кескин ошгани кўрсатилган. Бу АҚШ президенти Жо Байден маъмуриятининг Ғазодаги геноцид сабабли Исроилга босимни кучайтирган вақтга тўғри келади.

Жосусликнинг бундай фаоллашуви Трамп 2024 йилнинг ноябрида иккинчи муддатга сайланганидан ва янги маъмуриятнинг Эронга нисбатан сиёсати шакллантирила бошланганидан кейин ҳам давом этган.

Ўтган ҳафтада Трамп ва Нетаняху ўртасидаги кескинлик очиқ юзага чиқди. Бунга АҚШ президентининг Исроил Ливанда вазиятни кескинлаштираётгани туфайли Нетаняху шаънига ҳақоратли сўзлар ишлатгани ҳақидаги хабарлар сабаб бўлди. Эслатиб ўтамиз, Исроилнинг Ливандаги ҳужумлари оқибатида камида 3500 киши ҳалок бўлган.

Трамп Исроилни Ливанга ҳужум қилишни тўхтатишга ундаб келмоқда, бироқ жанубдаги бомбардимонлар ҳануз давом этяпти. Бу эса Эрон билан тузилиши кутилаётган потенциал келишувга путур етказмоқда, чунки Теҳрон бу икки масалани бир-биридан ажратиб бўлмайди, деган позицияда қатъий турибди.

Гарчи дўст давлатлар ўртасида бир-бири ҳақида разведка маълумотларини тўплаш ғайриодатий ҳолат бўлмаса-да, баъзи АҚШ расмийларининг фикрича, Исроилнинг сўнгги ҳаракатлари Вашингтон томонидан иттифоқчилар учун мақбул деб билинган анъанавий чегаралардан ўтиб кетган.

Ҳисоботларда иқтибос келтирилган расмийларга кўра, АҚШ разведка идоралари Исроилнинг АҚШдаги сиёсий муҳокамалар ва музокаралардаги позицияларни, хусусан, Эрон билан боғлиқ режаларни ипидан-игнасигача билишга интилаётганидан тобора кўпроқ хавотирга тушмоқда.

Исроил ва АҚШ ҳукуматлари бунга қандай муносабат билдирди?

Исроил ушбу айбловларни рад этди.

«NBC» телеканали хабарига кўра, Исроилнинг Вашингтондаги элчихонаси мамлакат АҚШ ҳукумати расмийлари ёки Америка идораларига қарши жосуслик қилаётгани ҳақидаги даъволарни «мутлақо ёлғон» деб атаган.

«Исроил Америка ташкилотлари ҳақида разведка маълумотларини тўпламайди, АҚШ ҳукумати расмийлари ҳақида гапирмаса ҳам бўлади», — дея элчихона вакилининг сўзларидан иқтибос келтиради «NBC».

Оқ уй мулозими ҳам «NBC» тарқатган хабарни рад этиб, «бу воқеа бошдан оёқ уйдирма эканини ва вазиятдан умуман бехабар одам манба сифатида кўрсатилганини» таъкидлаган.

Исроил аввал ҳам АҚШга қарши жосуслик қилганми?

Ҳа. Гарчи икки давлат ўртасидаги яқин алоқалар сабабли бундай ҳодисалар ҳақида кўп ҳам очиқ гапирилмаса-да, Исроил аввал ҳам АҚШни нишонга олган жосуслик можароларига аралашиб қолган.

Бунга энг машҳур мисол — Жонатан Поллард ишидир. АҚШ Ҳарбий-денгиз кучларида фуқаролик разведкаси таҳлилчиси бўлиб ишлаган бу шахс 1985 йилда Исроилга катта миқдордаги махфий маълумотларни топширгандан сўнг ҳибсга олинган эди. Кейинчалик у жосуслик айбини тан олиб, 30 йил қамоқда ўтирди ва 2015 йилдагина шартли равишда озод қилинди.

Поллард иши АҚШ-Исроил муносабатлари тарихидаги энг йирик жосуслик можароларидан бири сифатида қолмоқда ва ҳанузгача Америка разведка ҳамжамиятининг айрим доираларида Исроилга нисбатан қарашларни шакллантириб келмоқда.

Бироқ, тадқиқотчи Андреас Кригнинг таъкидлашича, яқин иттифоқчилар ўртасидаги жосуслик ҳайратланарли ҳолат эмас.

Лондон Қироллик коллежининг Хавфсизлик департаменти профессори «Al Jazeera»га берган интервюсида айтишича: «Исроил Қўшма Штатлар ичкарисида разведка операцияларини ўтказиш бўйича узоқ тарихга эга».

«Ўнлаб йиллар давомида Исроил Американинг стратегик фикрлаши ва қарор қабул қилиш жараёнларини ичидан тушуниш мақсадида ҳам расмий, ҳам норасмий тармоқлар (жумладан, разведка ва лоббичилик каналлари) орқали АҚШнинг сиёсий доираларига кириб боришга ҳаракат қилиб келади», — дейди у.

Шунга қарамай, Вашингтон кўп йиллардан бери Исроилга миллиардлаб долларлик ҳарбий ёрдам кўрсатиш ва қурол-яроғ сотишни давом эттирмоқда. Ҳатто Ғазода давом этаётган геноцид фонида ҳам бу жараён тўхтагани йўқ.

Айни пайтда АҚШ Конгресси янги мудофаа қонуни лойиҳасини муҳокама қилмоқда. Унга кўра, икки давлатнинг қурол-яроғ соҳасидаги тадқиқот ва ишланмалари (R&D) мисли кўрилмаган даражада бирлаштирилади. Бундан ташқари, АҚШ БМТ ва бошқа халқаро ташкилотларда Исроилнинг асосий дипломатик ҳимоячиси бўлиб келмоқда.

Нима учун Исроил АҚШдаги жосуслик ҳаракатларини кучайтиргани айтилмоқда?

Тадқиқотчи Андреас Кригнинг фикрича, Исроил АҚШ ва Эрон ўртасидаги музокаралардан «чуқур хавотирда».

«Исроил нуқтаи назаридан, Эрон билан яқинда содир бўлган можаро моҳиятан АҚШ–Исроилнинг қўшма уруши эди. Бироқ ҳозирда ушбу можарога дипломатик нуқта қўйиш ташаббуси Қўшма Штатларнинг қўлида қолмоқда», — дейди у «Al Jazeera»га.

«Исроилни ташвишга солаётган асосий жиҳат шуки, Вашингтон йиллар, ҳатто ўнлаб йиллар давомида амалда бўладиган мустаҳкам дипломатик келишувга эришиши мумкин. Бу эса келажакда Исроилнинг Эронга қарши ҳарбий ҳаракатлар қилиш эркинлигини чеклаб қўяди. Шу сабабли, Исроил сиёсатчилари АҚШнинг режаларидан бир қадам олдинда юриш ва музокаралар жараёнини реал вақт режимида кузатиб боришдан манфаатдор».

Бундан ташқари, Кригнинг таъкидлашича, Исроилнинг разведка маълумотларини тўплаши ўзига хос «стратегик мақсад»га ҳам хизмат қилади. Яъни, агар Исроил раҳбарияти ушбу жараённи ўз хавфсизлик манфаатларига зид деб топса, дарҳол музокараларга таъсир ўтказиш, уларни издан чиқариш ёки бутунлай барбод қилиш йўлларини излайди.

«Исроил АҚШни ўзининг алмаштириб бўлмайдиган ҳомийси ва энг яқин стратегик шериги деб билса-да, манфаатлар тўқнашган ҳар қандай вазиятда Қўшма Штатларга ўринли разведка нишони сифатида қараб келган. Кўплаб кузатувчиларни ҳайратда қолдирадиган жиҳат шундаки, Исроил Американинг ҳарбий, дипломатик ва молиявий кўмагига қарам бўлишига қарамай, АҚШ сиёсатини шакллантирувчи кўплаб қатламларга кириб бориш ва Америка давлат бошқарувига алоқадор асосий институтларда ўз таъсирини ўтказиш қобилиятини ривожлантира олган», — дея қўшимча қилади эксперт.

Таҳлилчи ва Эрон бўйича эксперт Негар Мортазавининг сўзларига кўра, ҳозирги шароитда Исроилнинг жосуслик қилаётгани ҳақидаги хабарлар янгилик эмас ва бу борада аввал ҳам ўхшаш ҳолатлар кузатилган. Исроилнинг АҚШ–Эрон музокараларига тиш-тирноғи билан қаршилик қилиши Барак Обама президентлиги даврига бориб тақалади. Ўшанда, 2015 йилда Эрон билан ядровий битим имзоланган, кейинчалик, 2018 йилда Трамп маъмурияти даврида АҚШ бу битимдан чиқиб кетган эди.

«Исроил бош вазири Нетаняху Теҳрон ва Вашингтон ўртасида бирон-бир келишувга эришилишини, жиддий музокаралар ўтказилиши ёки муносабатлар нормаллашишини ҳеч қачон истамаган. У расмий ва норасмий каналлар орқали, қўлидан келган барча воситаларни ишга солиб, бу жараённи тўхтатишга уриниб келган», — дейди у «Al Jazeera»га.

Бундан ташқари, Мортазавининг айтишича, Эронга қарши давом этаётган уруш «режа қилинганидек ёки ваъда берилганидек кечмаяпти». Шу сабабли Трамп «бу урушдан чиқишни истамоқда ва у буни фақат дипломатия йўли билан амалга оширишга мажбур».

«Ҳозирги босқичда АҚШ ва Исроил манфаатлари энди бир-бирини тўлдирмаётгани, аксинча, ўзаро зид келаётгани яққол намоён бўлмоқда», — дея хулоса қилади эксперт.