Россия ўзбекистонлик болалар учун мактаб таълимини пулли қилмоқчи

Россия Давлат думасидаги Либерал-демократик партия (ЛДПР) депутатлари мамлакат мактабларининг 10–11-синфларида хориж фуқаролари ва фуқаролиги бўлмаган шахсларнинг фарзандлари учун таълимни пулли асосда ташкил этиш ташаббуси билан чиқмоқда. Қонун лойиҳаси 2026 йил 14 октябр куни Россия ҳукуматига тегишли хулоса олиш учун юборилган.

Партия етакчиси Леонид Слуцкийнинг таъкидлашича, мигрант оилалар фарзандларининг юқори синфларда таҳсил олиши билан боғлиқ харажатларни давлат эмас, балки ота-оналарнинг ўзлари қоплаши керак. ЛДПР шу йўл билан тежалган бюджет маблағларини Россия фуқароси бўлган мактаб ўқувчиларини қўллаб-қувватлашга йўналтиришни таклиф қилмоқда.

ЛДПР қанча маблағни тежаб қолишни режалаштирмоқда?

ЛДПР вакили Мария Воропаеванинг маълум қилишича, бугунги кунда Россия мактабларида хорижий давлатлар фуқароларининг қарийб 130 минг нафар ҳамда фуқаролиги бўлмаган шахсларнинг тахминан 3 минг нафар фарзанди таҳсил олмоқда. Партиянинг ҳисоб-китобига кўра, уларнинг таълими учун давлат бюджетидан йилига қарийб 40 миллиард рубл сарфланмоқда.

Леонид Слуцкий эса айнан 10–11-синфларда 130 мингдан ортиқ хорижлик бола бепул ўқиётганини, ҳар бир ўқувчига йилига 280 минг рублдан кўпроқ маблағ сарфланишини ва умумий харажат 37 миллиард рублдан ошиб кетишини иддао қилмоқда.

Бироқ бу рақамлар ўртасида жиддий тафовут бор. Россия Таълим вазирлиги статистик маълумотларини таҳлил қилган «Если быть точным» лойиҳасига кўра, 130 минг нафар хорижлик ўқувчи фақат 10–11-синфларда эмас, балки Россия мактабларининг барча синфларида таҳсил олади. 2025–2026 ўқув йилида фуқаролиги йўқ шахсларнинг яна тахминан 3 минг нафар фарзанди ҳам мактабларда ўқиган.

Таҳлилларга кўра, хорижлик ўқувчиларнинг атиги 4 фоизигина 10–11-синфларга тўғри келади. Демак, жами 130 минг нафар ўқувчидан тахминан 5 200 нафаригина юқори синфларда таҳсил олмоқда.

Бу ўзбекистонлик болаларга қандай таъсир қилиши мумкин?

Россияда таҳсил олаётган хорижлик болаларнинг асосий қисми Марказий Осиё давлатларидан борган мигрантларнинг фарзандларидир. Таълим вазирлиги маълумотлари асосида қилинган таҳлилга кўра, 2025–2026 ўқув йилида Россия мактабларида Тожикистондан 48 минг, Ўзбекистондан 22 минг ва Қирғизистондан 19 минг нафар бола ўқиган.

Бироқ мазкур уч давлат фуқаролари фарзандларининг умумий сони бор-йўғи бир йил ичида 122 мингдан 89 минг нафарга тушиб кетган. Бу 27 фоизлик кескин камайишдир.

Таҳлилчилар бу пасайишни 2025 йилнинг апрел ойидан кучга кирган янги, қатъий қабул қоидалари билан изоҳламоқда. Янги талабларга кўра, Россия мактабларига қабул қилинадиган хорижлик болалар рус тилини билиш даражаси бўйича махсус тестдан ўтиши ва мамлакатда қонуний яшаб турганини тасдиқловчи ҳужжатларни тақдим этиши шарт.

Бунинг оқибатида, масалан, Тожикистон таълим вазири Раҳим Саидзоданинг 2026 йил январдаги баёнотига кўра, 2025 йил давомида тахминан 9 минг нафар тожикистонлик бола таълим олишдаги мана шундай қийинчиликлар туфайли Россиядан ватанига қайтишга мажбур бўлган.

ЛДПР таклифи қонун сифатида қабул қилинса, у Россия мактабларининг юқори синфларида ўқиётган Ўзбекистон ва бошқа Марказий Осиё давлатларидан борган мигрантларнинг фарзандларига ҳам тўғридан-тўғри таъсир қилади. Аммо лойиҳанинг якуний матни, таълим учун тўлов миқдори ва киритилиши мумкин бўлган имтиёзлар ҳали тасдиқлангани йўқ.

Ҳозирги қоидалар қандай?

Россиянинг «Таълим тўғрисида»ги федерал қонунининг 78-моддаси хориж фуқаролари ва фуқаролиги бўлмаган шахсларнинг таълим олиш ҳуқуқини кафолатлайди. Амалдаги қонунга кўра, улар мактабгача, бошланғич, асосий ва ўрта умумий таълимни Россия фуқаролари билан тенг ҳуқуқлар асосида, мутлақо бепул олиш имконига эга.

Аммо 2025 йил 1 апрелдан бошлаб хорижлик болаларни мактабга қабул қилиш тартиби анча қийинлашди. Янги қоидаларга асосан, улар мамлакатда қонуний юрганини тасдиқловчи ҳужжатни тақдим этиши ва энг асосийси, рус тилидан имтиҳон топшириши керак. Тестдан ўтолмаган бола мактабга қабул қилинмайди, унга фақат рус тилини қўшимча ўрганиш таклиф қилиниши мумкин холос.

ЛДПРнинг мазкур янги таклифи эса айнан шу қонуннинг 78-моддасига жиддий ўзгартиш киритишни назарда тутади. Лойиҳага кўра, хорижликлар ва фуқаролиги йўқ шахслар 10–11-синфларда бепул таълим олиш ҳуқуқидан фақат Россиянинг халқаро шартномалари ёки федерал қонунларида алоҳида белгиланган ҳоллардагина фойдалана олади.

Қирғизистонлик болалар учун алоҳида ҳуқуқий жиҳат бор

Қирғизистон Евроосиё иқтисодий иттифоқи (ЕОИИ)нинг тўлақонли аъзосидир. Иттифоқ шартномасининг 98-моддасида ЕОИИга аъзо давлатларнинг меҳнат мигрантлари фарзандлари ўзлари яшаётган мамлакатда мактабгача таълим муассасаларига бориш ва умумий таълим олиш ҳуқуқига эга экани кафолатланган.

Бироқ шартномада бу ҳуқуқ доим ва барча ҳолатларда ҳам бепул бўлиши керак, деган қатъий ва аниқ норма йўқ. «The Times of Central Asia» нашрининг таъкидлашича, агар Россияда ЛДПР таклиф қилаётган қонун қабул қилинса, ЕОИИ фуқаролари фарзандларининг пулли таълимдан озод қилиниши ёки қилинмаслиги бевосита халқаро шартномалар ва Россия қонунчилигининг якуний матнига боғлиқ бўлади.

Ўзбекистон ва Тожикистон эса ЕОИИга аъзо эмас. Шу сабабли мазкур шартноманинг меҳнат миграциясига оид енгилликлари ушбу икки давлат фуқароларининг фарзандларига тўғридан-тўғри татбиқ этилмайди.

Россиянинг миграция сиёсати янада қатъийлашадими?

Сўнгги йилларда Россия мактабларига хорижлик болаларни қабул қилиш шартлари сезиларли даражада қатъийлашди. Мажбурий тил имтиҳони ва ҳужжатларни қатъий текшириш талаби 2025 йил апрелидан бошлаб тўлақонли кучга кирди.

Таҳлилларга кўра, хорижий фуқароликка эга бўлган биринчи синф ўқувчилари сони 2024–2025 ўқув йилидаги 19 минг нафардан 2025–2026 ўқув йилида бор-йўғи 7 минг нафарга тушиб қолган. Бу қарийб уч бараварлик кескин пасайишдир.

Тадқиқотчилар бу вазиятни айнан янги ва мураккаб қабул қоидалари билан боғламоқда. Шунингдек, мигрант болаларнинг таълим олишига тўсиқ бўлаётган омиллар қаторида рус тилини яхши билмаслик, ҳужжатларни расмийлаштиришдаги қийинчиликлар ва оилаларнинг тез-тез яшаш жойини ўзгартириши ҳам бор.

ЛДПРнинг юқори синфларни пулли қилиш ҳақидаги ташаббуси эса ана шу қатъийлашиб бораётган сиёсатнинг мантиқий давоми бўлиши мумкин.