Tramp va Eron o‘rtasidagi yangi kelishuv: 300 milliard dollarlik jamg‘arma, Ho‘rmuz va yadroviy tortishuvlar

AQSH va Eron o‘rtasida bir necha haftadan buyon davom etayotgan diplomatik muzokaralar yangi bosqichga kirmoqda. Tomonlar urush harakatlarini vaqtincha to‘xtatish, Ho‘rmuz bo‘g‘ozidagi keskinlikni yumshatish, Eronning yadroviy dasturi va muzlatilgan aktivlari bo‘yicha kelishuvga erishish uchun dastlabki memorandum loyihasini muhokama qilmoqda.

New York Times ma’lumotlariga ko‘ra, hujjat hali tasdiqlanmagan bo‘lsa-da, Vashington va Tehron o‘rtasidagi eng muhim kelishuvlardan biriga aylanishi mumkin.

Muzokaralarda qatnashgan rasmiylar va diplomatlarning bildirishicha, loyiha dastlab 60 kunlik o‘t ochishni to‘xtatish rejimini nazarda tutadi. Bu davr mobaynida tomonlar keng qamrovli siyosiy va iqtisodiy bitim bo‘yicha muzokaralarni davom ettiradi. Kelishuv Livandagi mojarolarni pasaytirish va mintaqadagi harbiy harakatlarni cheklashni ham o‘z ichiga oladi.

Ho‘rmuz atrofidagi bahslar

Muzokaralardagi eng murakkab masalalardan biri Ho‘rmuz bo‘g‘ozining kelajagi bo‘lib qolmoqda. Fevral oyida Eron tomonidan bo‘g‘ozning amalda yopilishi jahon energetika bozorlarida jiddiy xavotir uyg‘otgan edi. AQSH esa bunga javoban Eron portlari va energetika infratuzilmasiga nisbatan dengiz blokadasini joriy qildi.

Vashington bo‘g‘oz tezkor ravishda qayta ochilishini talab qilmoqda. Biroq AQSH blokadasi Eronning kema qatnovini qanday tiklashiga qarab bosqichma-bosqich yumshatilishi rejalashtirilgan. Tehron esa blokada 30 kun ichida bekor qilinishi va bo‘g‘oz muzokaralar jarayonida ham ochiq qolishi kerakligini ta’kidlamoqda.

Shu bilan birga, Eron muzokarachilarining fikricha, kelajakda Eron va O‘mon bo‘g‘ozdan o‘tuvchi kemalar uchun muayyan xizmat haqlari joriy qilish huquqini saqlab qolishi mumkin. Prezident Donald Tramp esa xalqaro suv yo‘li barcha davlatlar uchun hech qanday boj va to‘lovlarsiz ochiq bo‘lishi kerakligini yana bir bor ta’kidladi.

300 milliard dollarlik tiklanish jamg‘armasi

Muzokaralardagi eng diqqatga sazovor takliflardan biri Eron uchun xalqaro investitsiya yoki tiklanish jamg‘armasini tashkil etish g‘oyasi bo‘ldi. Eron rasmiylari va ayrim diplomatlar ushbu jamg‘armaning hajmini 300 milliard dollar deb baholamoqda.

Tehron bu mablag‘ni urush va bombardimonlar natijasida yetkazilgan zararlarni qoplash uchun zarur deb hisoblamoqda. Eronning ayrim amaldorlari mamlakat ko‘rgan umumiy zararni 1 trillion dollargacha baholagan.

Manbalarning ta’kidlashicha, jamg‘armaga AQSH rasmiy doiralari ko‘maklashishi mumkin. Shuningdek, Amerika va xalqaro energetika kompaniyalarining Eron iqtisodiyotiga sarmoya kiritishi ehtimoli ham muhokama qilinmoqda. Bu g‘oya avvalroq AQSH prezidentining maxsus vakili Stiv Uitkof hamda Jared Kushner tomonidan ilgari surilgan tashabbuslarga o‘xshaydi.

Yadroviy dastur ikkinchi bosqichga qoldirilmoqda

Memorandumda Eronning yadroviy dasturiga oid eng bahsli masalalarni keyingi bosqichda muhokama qilish taklif etilgan. Gap Eronda saqlanayotgan qariyb 450 kilogramm yuqori darajada boyitilgan uran va qo‘shimcha 10 tonna pastroq darajada boyitilgan yadroviy material taqdiri haqida ketmoqda.

AQSH avval ushbu zaxiralar mamlakatdan chiqarib yuborilishini talab qilgan. Eron esa materialning bir qismini xalqaro inspektorlar nazorati ostida suyultirish, qolgan qismini esa uchinchi davlatga jo‘natish tarafdori.

Tramp ma’muriyati keyinchalik bu borada ma’lum darajada murosa signallarini berdi. Biroq Vashington Eronning yadroviy materiallari Rossiya yoki Xitoyga yuborilishiga ehtiyotkorlik bilan munosabat bildirmoqda.

Muzlatilgan milliardlar masalasi

Kelishuvning yana bir muhim qismi Eronning xorijiy banklarda muzlatilgan aktivlari bilan bog‘liq. Tehronning hisob-kitoblariga ko‘ra, mamlakatning kamida 24 milliard dollar mablag‘i xorijda bloklangan holda qolmoqda.

Eron rasmiylari ushbu mablag‘larning ozod qilinishi haqiqiy muzokaralar boshlanishi uchun asosiy shartlardan biri ekanini bildirmoqda. Biroq bu masala Donald Tramp uchun siyosiy jihatdan juda sezgir hisoblanadi. Chunki u avvalroq Barak Obama ma’muriyatining Eronga mablag‘ ajratish qarorlarini keskin tanqid qilgan edi.

Shu sababli Vashington mablag‘larni to‘g‘ridan-to‘g‘ri berish o‘rniga, Qatar va boshqa vositachi davlatlar orqali bosqichma-bosqich ozod qilish mexanizmlarini muhokama qilmoqda. Manbalarning ta’kidlashicha, aynan shu mexanizm yakuniy kelishuvning eng muhim iqtisodiy qismlaridan biri bo‘lishi mumkin.

Hozircha memorandum bo‘yicha muzokaralar davom etmoqda. Agar tomonlar dastlabki kelishuvga erishsa, bu nafaqat Eron va AQSH munosabatlarida, balki Yaqin Sharq xavfsizligi va jahon energetika bozorlari uchun ham muhim burilish nuqtasiga aylanishi mumkin.