Yevropa bozorlariga chiqish tezlashadi: O‘zbekiston va besh davlat transport protokolini imzoladi

O‘zbekiston va yana besh mamlakat Osiyodan Yevropa bozorlariga yuk tashishga xizmat qiluvchi CASCA+ xalqaro multimodal transport yo‘lagini rivojlantirish bo‘yicha yangi kelishuvga erishdi. 2026 yil 7–8 oktabr kunlari Toshkent shahrida bo‘lib o‘tgan temir yo‘l ma’muriyatlari rahbarlarining uchrashuvi yakunida mazkur olti tomonlama protokol imzolandi.

Ma’lumotlarga ko‘ra, kelishuv O‘zbekiston, Qirg‘iziston, Turkmaniston, Ozarboyjon, Gruziya va Turkiya temir yo‘l idoralari o‘rtasida tuzilgan.

Tomonlar tashish hajmini oshirish, yo‘lakning jozibadorligini kuchaytirish va tranzit imkoniyatlaridan yanada samarali foydalanish masalalarini muhokama qilgan. Shuningdek, portlarda konteynerlarning ushlanib qolish vaqtini qisqartirish va sovitkichli konteynerlarda mahsulot tashish uchun qulay tariflarni joriy etish ko‘rib chiqilgan.

Hozircha ushbu kelishuv ortidan yuk tashish hajmi qanchaga oshishi, yangi tariflar qachon ishga tushishi yoki yetkazib berish muddati necha kunga qisqarishi haqida aniq raqamlar keltirilmagan.

CASCA+ yo‘lagi qaysi davlatlarni bog‘laydi?

CASCA+ — Markaziy Osiyo, Janubiy Kavkaz va Turkiya orqali Osiyo hamda Yevropa o‘rtasidagi transport aloqalarini rivojlantirishga qaratilgan multimodal yo‘lakdir. Ushbu yo‘nalishda temir yo‘l va dengiz transportidan uyg‘un foydalanish, yuklarni bir transportdan boshqasiga tezkor o‘tkazish va xalqaro tashuvlarni muvofiqlashtirish ko‘zda tutilgan.

Yo‘lak O‘zbekiston, Qirg‘iziston, Turkmaniston, Ozarboyjon, Gruziya va Turkiya temir yo‘l idoralarining hamkorligi asosida shakllangan.

Transport vazirligining rasmiy ma’lumotlariga ko‘ra, CASCA+ loyihasiga 2019 yil dekabr oyida Toshkentda O‘zbekiston, Qirg‘iziston, Turkmaniston, Ozarboyjon va Gruziya o‘rtasida imzolangan protokol asosida asos solingan. Turkiya esa bu yo‘lakka 2021 yil dekabrda qo‘shilgan.

Mazkur hamkorlikning bosh yo‘nalishlaridan biri — Kaspiy dengizi orqali yuk tashishni tartibga solish, so‘ngra Ozarboyjon va Gruziya orqali Turkiya hamda Yevropa bozorlariga chiqish imkoniyatlarini kengaytirishdir. «Eurasianet» nashrining ta’kidlashicha, bu yangi protokol Kaspiy va Qora dengiz portlarida transport turini almashtirish jarayonini yanada samarali tashkil etishga qaratilgan.

Yangi kelishuvda nimalar nazarda tutilgan?

Olti davlat temir yo‘l ma’muriyatlari imzolagan protokolda bir nechta ustuvor yo‘nalishlar belgilab olingan:

·         Yuk tashish hajmini oshirish. Tomonlar Osiyo va Yevropa o‘rtasidagi tashuvlarni ko‘paytirish va CASCA+ yo‘lagining raqobatbardoshligini oshirishni maqsad qilgan.

·         Sovitkichli konteynerlar uchun qulay tariflar. Tez buziladigan oziq-ovqatlar va harorat nazoratini talab qiladigan yuklarni tashishda ishlatiladigan sovitkichli konteynerlar uchun jozibador tarif shartlarini ishlab chiqish ko‘zda tutilgan.

·         Konteyner tashish platformalari bilan muntazam ta’minlash. Protokolda butun yo‘nalish bo‘ylab konteynerlarni tashishga mo‘ljallangan maxsus platformalarni o‘z vaqtida taqdim etish masalasiga jiddiy e’tibor qaratilgan.

·         Portlardagi kechikishlarni kamaytirish. Kaspiy va Qora dengiz portlarida konteynerlarni bir transport turidan boshqasiga o‘tkazishdagi to‘xtab qolishlarni qisqartirish, shuningdek, tarif va bojxona rasmiylashtiruvi tartiblarini soddalashtirish bo‘yicha hamkorlik qilinadi.

Ushbu chora-tadbirlar yuklarni yetkazib berish zanjirini muvofiqlashtirish va logistika xarajatlarini nazorat qilishga qaratilgan.

O‘zbekiston yuk tashish hajmini qanchaga oshirgan?

CASCA+ yo‘lagining O‘zbekiston uchun naqadar muhimligini so‘nggi yillardagi tashuv ko‘rsatkichlaridan ham bilish mumkin.

Transport vazirligining 2025 yil noyabrida e’lon qilgan ma’lumotiga ko‘ra, 2024 yilda mazkur yo‘lak orqali mamlakatning eksport va import yuklari hajmi 1 million tonnaga yetgan. Bu 2019 yildagi ko‘rsatkichdan besh baravar ko‘p.

Shuningdek, ushbu yo‘nalishda konteynerli blok-poyezdlar qatnovi ham 2019 yildagi 25 tadan 2024 yilda 83 taga oshgan. Vazirlik bu keskin o‘sishni yo‘lak infratuzilmasining rivojlangani, Muvofiqlashtiruvchi kengashning tashkil etilgani va yuk tashish uchun 70 foizgacha tarif imtiyozlari berilgani bilan izohlagan.

Yangi kelishuvdan keyingi davr uchun esa hozircha alohida statistika taqdim etilmagan.

Kaspiy dengizidagi muammolar yo‘lakka qanday ta’sir qilmoqda?

CASCA+ yo‘lagining rivoji faqat temir yo‘l infratuzilmasiga emas, balki dengiz transporti va portlarning o‘tkazish quvvatiga ham bevosita bog‘liq.

Transport vazirligining 2025-yilgi bayonotiga ko‘ra, Kaspiy dengizi sathining pasayishi oqibatida ayrim kemalarning to‘liq yuklanish imkoniyati cheklangan, portlardagi navbat kutishlar esa ba’zan 30 kungacha cho‘zilib ketgan. Shuningdek, paromlarning yetishmasligi, ayrim temir yo‘l uchastkalari va portlar quvvatining cheklangani hamda tashkiliy muammolar ham tashuvlar tezligiga salbiy ta’sir ko‘rsatayotgani qayd etilgan.

Xitoy–Qirg‘iziston–O‘zbekiston temir yo‘li bilan bog‘lanish rejasi

O‘zbekiston Transport vazirligi «Xitoy – Qirg‘iziston – O‘zbekiston» temir yo‘li loyihasini CASCA+ yo‘lagini yanada kengaytiruvchi istiqbolli yo‘nalish sifatida baholagan edi.

O‘shanda vazirlik mutasaddilari yangi temir yo‘l qurilishi yakunlangach, bu yo‘lak orqali yillik yuk tashish hajmi taxminan 15 million tonnaga yetishi mumkinligini taxmin qilgan. Biroq shu bilan birga, buncha miqdordagi qo‘shimcha yuk oqimini qabul qilish uchun mavjud yo‘lakning o‘tkazish quvvati yetmay qolishi ehtimoli ham tilga olingandi.

Yangi protokol qanday natija berishi mumkin?

Olti davlat o‘rtasidagi bu kelishuv xalqaro temir yo‘l hamkorligini muvofiqlashtirish, yuklarning yo‘lda ushlanib qolishini kamaytirish va ba’zi turdagi yuklar uchun qulay tariflar ishlab chiqishga yo‘naltirilgan.

O‘zbekiston uchun CASCA+ yo‘lagi — eksport va import mahsulotlarini Markaziy Osiyodan Janubiy Kavkaz, Turkiya va Yevropa bozorlariga olib chiqishda eng muhim logistika arteriyalaridan biridir. Lekin uning asl iqtisodiy samarasi faqatgina kelishuvning amalda bajarilishi, tashuvlar hajmining real o‘sishi va logistika xarajatlarining qanchalik arzonlashishi bilan bog‘liq.

Hozircha faqat protokol imzolangani aniq. Biroq buning ortidan tashuvlar aynan qanchaga ko‘payishi, yuk yetkazib berish necha kunga qisqarishi yoki yangi tariflar qachon kuchga kirishi ochiqlanmagan.