Футболчидан тортиб махфий агентгача: дунё лидерлари президент бўлишидан аввал ким эди?

КГБ’инг яширин жосуси

Россия президенти Путин сиёсатда нима иш қиляпти-ю, нималар қилмаётганини кўпчилик яхши билса керак? 73 ёшли бу одам ўзи нега шу қадар кучли лидерга айланди?

Илк фаолиятини совет даврида КГБ’нинг махфий агенти сифатида бошлаган Путин болалигидан разведкачи бўлишни орзу қиларди.Чунки ўша пайтдаги тоталитар тузум ёшларни шу руҳда катта қилган.

1970-йил. Ёш Путин мактабни тамомлаб, КГБ’га уни ишга олишларини сўраб мурожаат қилади. Сухбат чоғида унга кўпроқ ҳуқуқий билимларни ўзлаштиришни маслаҳат беришади. Ленинград университетида ўқиган Путиннинг спорт йўналишида ҳам иши беш эди.  Cамбо ва дзюдо чемпиони бўлиб улгурган Путин ўқишдан дипломини олгач, лейтенант унвони билан КГБ зобитига айланди. Худди шу воқеа унинг ҳаётидаги кескин бурилиш десак бўлади. Ўзининг салохияти ва интилувчанлиги туфайли КГБ’нинг халқаро майдондаги вакили бўлди.

1985-йил. Путин Шарқий Германияга махфий топшириқ билан жўнатилди.Ўша пайтда Германия икки қисмга бўлинган бўлиб, Шарқий Германия СССР бошчилигидаги социалистик блок таркибига кирарди. Айнан ўша ерда разведкачи сифатида хизмат қилаётган Путин кутилмаган фавқулодда вазиятни ўз назоратига олиб, муҳим роль ўйнаган. Қайта қуриш даврида, аниқроғи, 1990-йилда у Москвага қайтиб борди ва бироз муддат ишсиз юрди. Москвада август воқеалари тинчигач, Путин ўзи тамомлаган олийгохда бироз муддат ректор Меркурьевга ёрдамчи бўлди. Университет ректори Путинни шаҳар мэри Анатолий Собчак билан таништириб, уни ишончли ва масъулиятли ходим сифатида мақтаган. Бу мақтов жуда қўл келади ва 1991-йилда Собчак Санкт-Петербург мэри этиб сайлангач, Путин унинг халқаро алоқалар бўйича ёрдамчиси лавозимига тайинланади. Шу тариқа у хорижий инвесторлар, йирик бизнес вакиллари ва дунёнинг нуфузли тадбиркорлари билан яқин алоқалар ўрнатиш имкониятига эга бўлади.

1996-йил Путиннинг сиёсий фаолияти якунига етгандек кўринарди. Унинг устози Анатолий Собчак губернаторлик сайловларида ютқазади ва натижада Путин яна бир бор ишсиз қолади. Орадан йиллар ўтиб Россия президенти ўша даврларни ўзи берган интервьюларидан бирида қуйидагича ёдга олади:

«Ҳатто таксичилик қилиб пул топиш ҳақида ҳам ўйлаганман. Ҳазиллашмаяпман. Икки кичкина қизим бор эди. Бошқа иложим йўқдек туюларди. Шундай пайтда менга Москвага кўчиб, Президент администрациясида ишлаш таклифи берилди. Мен рози бўлдим».

Айнан мана шу қарор унинг ҳаётидаги яна бир кескин бурилиш бўлди. 1997-йилда  Путин Президент администрацияси раҳбарининг ўринбосари этиб тайинланди. У ўзининг қатъий интизоми, совуққонлиги ва топширилган вазифаларни аниқ бажариши билан Кремль «катталари»нинг ишончини қозона бошлади. Орадан бир йил ўтиб, собиқ КГБ’га асосий ворис ҳисобланмиш Федерал хавфсизлик хизматига директор бўлди.

Разведка тизимида узоқ йиллар ишлаган Путин учун бу лавозим бегона эмасди. У қисқа вақт ичида мамлакатдаги энг қудратли амалдорлардан бирига айланди.1999-йилга келиб Россия оғир сиёсий ва иқтисодий инқирозни бошдан кечираётганди. Ана шундай мураккаб вазиятда президент Борис Ельцин Путинни ҳукумат раиси — бош вазирликка тайинлади. Аммо кутилмаган воқеалар ҳали олдинда эди.

1999-йил, Янги йил байрами куни Борис Ельцин бутун дунё учун кутилмаган қарорини эълон қилди. У президентлик лавозимидан истеъфога чиқаётганини айтиб, давлат раҳбари ваколатларини Путинга топширди. Шу тариқа оддий разведкачи бўлиш орзусидан бошланиб, Россиянинг энг олий сиёсий лавозимигача етиб борган Путин олдида битта вазифа турарди — мамлакатни бошқариш ва миллионлаб россияликларнинг ишончини қозониш. Аммо эътибор беринг, охирги пайтларда Украина билан олиб борилаётган уруш сабаб Россия халқининг Путинга ишончи тушиб боряпти.

Шоумен ва бизнесмен Трамп

Оқ уй раҳбари Дональд Трампни билмаган, унинг рақсини кўрмаган одам бўлмаса керак. Давлатларнинг «каттаконлари» билан ҳар гал кўришганда уларнинг қўлини қаттиқ сиқиб, ўзига тортадиган бу киши президентликдан олдин тадбиркорлик билан шуғуллангани ҳам ҳеч кимга сир эмас. Хўш, у сиёсат йўлагига қандай ва ким орқали қадам босган?

Трампнинг бизнес оламига кириб келишига бевосита отаси Фред Трамп сабабчи. Фред ўша вақтларда Нью-Йоркнинг йирик кўчмас мулк магнати хисобланарди. Трамп 25 ёшида, аниқроғи 1971-йилда отасининг кўчмас мулк компанияси раҳбарлигини ўз қўлига олди ва уни «Trump Organization» дея қайта номлади.

1977-йилда Нью-Жерси штатида қимор ўйинларига расман рухсат берилади. Бу Трамп учун янги имконият эди.1980-йилда у Атлантик-Ситидан ер сотиб олади ва казино бизнесига киришга қарор қилади. Икки йил ўтиб, қиймати 250 миллион долларга баҳоланган «Trump Plaza Hotel & Casino» очилади. Шундан сўнг Трамп казино бизнесига янада чуқурроқ шўнғийди.

1986-йилда у «Hilton» меҳмонхоналар тармоғига тегишли бинони сотиб олиб, унинг ўрнида 320 миллион долларлик янги ҳашаматли меҳмонхона қуради. Шу билан бир вақтда тарихдаги энг йирик казино лойиҳаларидан бири — «Trump Taj Mahal» қурилиши бошланади.1990-йилда бу улкан мажмуа фойдаланишга топширилади ва ўша даврда дунёдаги энг йирик меҳмонхона-казинолардан бири сифатида эътироф этилади.

1990-йилларнинг бошига келиб Трампнинг бойлиги тахминан 1 миллиард долларга баҳоланарди. У энди нафақат меҳмонхоналар ва осмонўпар биноларга, балки авиакомпания, спорт клуби ва ўнлаб бошқа компанияларга ҳам эгалик қиларди. Аммо бизнес қанчалик катталашса, уни бошқариш ҳам шунчалик мураккаблашарди.

Трамп янги лойиҳаларни асосан банклардан олинган кредитлар ҳисобига молиялаштирарди. Кўчмас мулк бозоридаги инқироз бошлангач, унинг даромадлари камаярди, қарзлари эса тобора ортиб борарди ва Трампнинг умумий қарзи қарийб 9,8 миллиард долларга етади. Шундан 900 миллион долларни у шахсан ўзи қайтариши керак эди. Вазият шу даражага бориб етадики, Трамп ўзининг энг машҳур биноси —Trump Tower’ни ҳам гаровга қўйишга мажбур бўлади. Кўпчилик унинг бизнес фаолияти шу ерда тугайди, деб ўйлаган эди. Аммо Трамп таслим бўлмади. Казино бизнесидан тушган даромад ва банклар билан қайта келишувлар орқали у қарзларини босқичма-босқич камайтира бошлайди.

Трампни 80-йиллардаёқ президентликка номзод сифатида кўришган. Лекин у узоқ вақт сиёсатдан кўра бизнесни афзал кўрди. Яна бир мухим факт, Трампнинг сиёсатга кириб келишида Туркиянинг собиқ президенти Тургут Ўзал  сабабчи бўлган. Бу хақда президентнинг ўғли Ахмед Ўзал интервьюсида айтиб ўтган.1992-йилда Туркиянинг собиқ президенти Тургут Ўзал Америкага давлат ташрифи билан боради. Ўшанда Трамп уни ўз уйига оилавий тушликка таклиф қилади.

Тушлик баҳонасида Трамп Ўзалга сиёсатга кириш нияти борлигини айтади. Шунда Тургут Ўзал Трампга молиявий муаммоларни ҳал қилмай туриб сиёсатга кирмасликни маслаҳат берганди ва инқирозда бўлган бир бизнесмен, кучли бир сиёсатчи бўла олмаслигини айтганди.

Юқорида таъкидлаганимиздек, Трамп ўша вақтларда молиявий қийинчиликлар билан юзма-юз келганди. Тасдиқланмаган яна бир маълумотга кўра, Трамп Американинг ўша вақтдаги рахбари Жорж Буш билан кўриша олмагани учун Тургутдан бир учрашув ташкил қилиб беришни сўрайди. Учрашув бўлган ёки бўлмагани хақида эса аниқ маълумот йўқ.

2009-йилда Республикачилар партиясига қўшилгач, унинг сиёсий фаолияти жиддий тус олди. 2015-йилнинг июнь ойида Трамп АҚШ президентлигига номзодини расман эълон қилди. У сайловолди кампаниясини  «Американи яна буюк қил» шиори остида олиб борди. Асосий ваъдалари ноқонуний иммиграцияни чеклаш, иқтисодиётни тиклаш, ишлаб чиқаришни АҚШга қайтариш ва Хитой билан савдо сиёсатини қатъийлаштиришдан иборат эди.

Трампнинг кескин ва одатий сиёсатчилардан фарқ қиладиган чиқишлари, айниқса ишчи синф вакиллари орасида ижобий қўллаб-қувватланди. 2016-йилги президентлик сайловларида эса кўпчилик фаворит деб ҳисоблаган Ҳиллари Клинтонга қарши кутилмаган ғалабани қўлга киритиб, АҚШнинг 45-президентига айланди. У бугун Американинг 47-президенти. Аммо у ҳозир Оқ уйни қандай бошқаряпти, дунё сиёсатига қай тарзда ижобий ёки салбий таъсир ўтказяпти, бу борада фикр юритишни сизга қолдирамиз.

Тешик кулча сотувчи йигитча

Туркиянинг 12-президенти Ражаб Тоййиб Эрдўғаннинг ҳам президент бўлишидан аввал қилган иши эътиборни тортади. Унинг сиёсатдан аввалги фаолияти болалик йилларига бориб тақалади.13 ёшли Эрдўған оиласига ёрдам бериш мақсадида пул топиш учун Истанбулнинг нотинч туманларида кўчама кўча юриб, лимонад ва тешик кулча сотган. 1969–1982-йиллар мобайнида футболчи ҳам бўлган, ярим профессионал даражадаги клубларда, хусусан, Camialti ва кейинчалик IETT ( İstanbul Elektrik Tramvay ve Tünel İşletmelerinin Kulübü)  жамоаларида тўп сўрган. Эрдўған ўша пайтда иқтидорли ҳужумчи сифатида танилганди.

Истанбулдаги Мармара университетининг иқтисодиёт факультетида ўқиб юрган кезлари исломий «Миллий нажот» партияси ёшлар қанотига аъзо бўлиб, ўз қарашларини белгилаб олган ва шу ерда сиёсий фаолиятини бошлаган. Шунинг учун у тўлиқ сиёсат билан шуғулланиш мақсадида футболдаги фаолиятига нуқта қўйган. Айрим манбаларда ҳатто футболчи бўлишига ва шу йўлдан кетишига отаси қарши бўлгани айтилади.

Албатта унинг сиёсий майдонга кириб келиши баъзиларга ўхшаб осон кечмаган.Ўзига яраша мураккаб чиғириқлардан ўтган. Эрдўған сиёсатга жуда ёш пайтида қадам қўйган.1970-йиллар бошида, ўрта мактабда ўқиб юрган пайтида у «Миллий нажот» партиясининг Истанбул ёшлар ташкилоти раиси этиб сайланган. 4 йил Истанбулга ҳокимлик қилади ва маҳаллий аҳоли уни харизматик сиёсатчи ва бошқарувчи сифатида биларди. 1998-йил сентябрда суд Эрдўғанни «миллатлараро низо ва адоват қўзғатиш»да айбдор деб топади ва 4 ой қамоққа ташлайди. Бунга сабаб эса, бир йил аввал декабрда унинг Сиирт шаҳридаги митингда туркиялик шоирнинг шеъридан бир неча сатр келтиргани эди. Вахоланки, бу шеър Туркияда таъқиқланмаганди. Эрдоған айтган шеър қуйидагича эди:

«Масжидлар — бизнинг казармаларимиз, уларнинг гумбазлари — бизнинг дубулғаларимиз, миноралар — бизнинг найзаларимиз, ва иймонимиз — бизнинг аскарларимиз».

2003-йил 14-март куни Эрдўған бош вазир лавозимини эгаллади ва қарийб 11 йил давомида мамлакат ҳукуматига раҳбарлик қилди. Айнан унинг даврида Туркия сиёсатида энг катта ўзгаришлардан бири — парламент бошқарувидан президентлик бошқарув тизимига ўтиш ғояси илгари сурилди.

Эрдўған президентни парламент эмас, балки халқнинг ўзи тўғридан тўғри сайлаши кераклигини фаол тарғиб қилди. Унинг ташаббуси билан қонунчиликка тегишли ўзгартиришлар киритилди ва натижада Туркия тарихида илк бор президент умумхалқ овози билан сайланадиган бўлди.

2014-йилги тарихий сайловда Эрдўған сайловчиларнинг 52,59 фоиз овозини қўлга киритиб, Туркиянинг халқ томонидан сайланган илк президенти сифатида 28-август куни қасамёд қилди.

Шавкат Мирзиёев

Фаолиятини ўзи ўқиган ирригация институтида бошлаган президент Мирзиёев 90-йилга келиб депутат бўлган ва айни вақтда Мандат комиссиясининг раиси сифатида ишлаган. Мустақилликка эришилганидан 1 йил ўтиб пойтахтнинг Мирзо Улуғбек туманига ҳоким бўлди. Aйнан ушбу лавозимдалигида тепадагилар Мирзиёевни ишдан олиб ташлашга уринган. Буни давлат бошлиғининг ўзи 2021-йилда Самарқандда сайловчилар билан учрашувда гапириб берганди.

Уни ҳокимликдан олиб ташлаш Эрон президентининг Тошкентга ташрифи арафасида содир бўлган. Аниқроқ айтадиган бўлсак, 1993-йилнинг октябрида Али Акбар Хошимий Рафсанжаний расмий ташриф билан Ўзбекистонга келган. Мирзиёев буни қуйидагича эслайди:

«Менга топшириқ бўлди. Унда туманнинг ёш ҳокимиман. Ўша пайтда Ислом Абдуғаниевич айтдиларки, Эрон президентини олиб борамиз, ҳайкалнинг пойига гулчамбар қўйилиши керак. Мен нима учун бу гапларни сизларга айтяпман? Мени Тошкентдан йўқ қилишга жуда кўп одамлар уринишган. Қишлоқдан келган, қачон кетади, деб жуда катта кураш бўлган».

Эрталаб икки президент келиб, Мирзо Улуғбек ҳайкали пойига гулчамбар қўйиши керак бўлган. Соат 6:50 да Мирзиёевнинг қабулхонасидан унга телефон қилишган ва «Шавкат Миромонович, Улуғбекнинг бошини кесиб кетишибди!», дейишган. Шундан сўнг у «Қанақа бош? Қанақа Улуғбек?», дея сўраган. Улар эса «Ҳайкалнинг бошини олиб ташлашибди!», дейишган.

«Яъни шундай тайинланганки, соат ўнтакам ўнда кортеж келади, президент келади Эрон президенти билан. Ҳайкалнинг калласи бўлмайди. Шу билан Мирзиёевнинг ҳам калласи кетади. Хулласкалом, 7:20 да етиб бордим. Соат ўнда иккита президент келиши керак. Ҳайкалнинг калласи йўқ. У ҳам гипсдан бўлган-да. Ҳар битта ҳайкал олдин бир-икки йил гипсда туради», — дейди президент.

Ўзининг айтишича, Шавкат Мирзиёев бу ишни ким қилганини ўша пайтдаёқ сезиб улгурган. Давлат раҳбарига кўра, буни кичкина одам қилмайди, нимагаки, у ҳайкал президент келишидан бир кун олдин қўриқлашга олинади. Алоҳида ташкилотларнинг ўзи Мирзиёевни йўқ қиламан деб ҳайкалнинг калласини олиб ташлаган.

Ўшанда «Тошкент оқшоми» газетасида безорилар жарроҳлик маркази яқинидаги Ибн Сино ҳайкалининг остини ковлаб, ўзларига бошпана қилиб олгани ҳақидаги хабарни ўқигани Шавкат Мирзиёевнинг эсига тушиб қолади:

«Шундай эсимга тушди. Демак, шу ҳайкал ҳамма нарсани ҳал қилиши керак. Бу гап Мирзиёевни ишдан олиб ташлаши тўғри, лекин давлат шарманда бўлади. Президент олиб келса… Калласиз ҳайкалга гулчамбар қўймайдику. Кейин эсимга тушдики, шу ҳайкал гипсдан бўлса керак, дедим. Бир андижонлик муовиним бор эди. Ўшанинг машинаси рулига ўзим ўтирдим-да, уйингда арра борми, деб сўрадим. «Бор», деди. Икки-учта аррангни ол, дедим. Ўзи йўлда, Чилонзорда турарди. Ўзим рулда ўтириб бордим-да, эрталаб ҳамма ухлаб ётган вақтда биз ҳам Ибн Сино ҳайкалининг бошини кесиб, олиб келдим».

МХХнинг биринчи муовини ўшанда соат 9:10 да 100 фоиз уни ишдан олишга келган.

«Шаҳар ҳокими тушди-да: «Эй, сен… қани Улуғбекнинг калласи?» — деб сўрайди. Менга қараб гапиряти-да, ҳайкалга қарамайди. «Бош қани», — дейди. Шундай қараса ҳайкал турибди. Ҳайкал ҳам турибди, калла ҳам турибди» — деб эслайди давлат раҳбари.

У 1996-2001-йилларда Жиззах, 2001-2003-йилларда Самарқанд вилоятига хоким бўлган. Марҳум Биринчи президент Ислом Каримов Самарқандга ҳокимлик қилаётган Мирзиёевни 2003-йилда бош вазирликка номзод қилиб кўрсатади. Унгача 2 киши, яъни Абдулҳошим Муталов ва Ўткир Султоновлар бош вазир сифатида ишлаган бўлса ҳам, ҳақиқий маънода бош вазир бўлиш фақат Шавкат Мирзиёевга насиб этган. 2005-йилга қадар Каримов «Вазирлар Маҳкамаси раиси» лавозимини ҳам ўзида сақлаб турган. У ушбу лавозимга яна 3 марта - 2005, 2010, 2015-йилларда Олий Мажлис палаталари томонидан қайта тасдиқланди.

Ижро ҳокимиятидаги фаолияти билан бир қаторда, 1995–2003-йилларда Олий Мажлис депутати сифатида ҳам иш олиб борди. Мирзиёев мамлакатнинг сиёсий ва ижтимоий-иқтисодий тараққиётига хизмат қилган, шунингдек, демократик ислоҳотларни амалга оширишга қаратилган муҳим қонунларни ишлаб чиқиш ва қабул қилиш жараёнида фаол иштирок этди.

Каримов вафот этганидан сўнг, Ўзбекистон президентининг вазифа ва ваколатларини бажариш вақтинча бош вазир Шавкат Мирзиёев зиммасига юклатилди. 2016-йил 4-декабрь куни бўлиб ўтган президентлик сайлови якунлари бўйича 88,61 фоиз овоз билан Ўзбекистон президенти этиб сайланди. 2016-йил 14-декабрда расман ўз вазифасини бажаришга киришди.