Ўзбекистон минтақавий хавфсизлик хавфлари фонида транзит савдоси учун Хитойга мурожаат қилмоқда

Покистон ва Ўзбекистон икки томонлама транзит савдосининг бир қисмини Хитой орқали ўтказишга принципиал жиҳатдан келишиб олди.  Бу ҳақда «Pakistan Today» нашри хабар берди. 

Нашрнинг ёзишича, бу қадам Афғонистон орқали анъанавий йўлларни ёпиб қўйган ва Эрон орқали муқобил йўлларни тўсиб қўйган хавфсизликнинг ёмонлашувидан кейин юзага келган. Қайта кўриб чиқилган келишувга кўра, Хитой йўлаги расмий транзит йўналишига айланади, бу юкларнинг Покистоннинг Суст қуруқ порти орқали ўтиши, ғарбий Хитойдан ўтиши ва Марказий Осиёга ўтишига имкон беради.

«Протокол минтақавий хавфсизлик муаммоларининг ривожланишига қарамай, транзит имкониятларини кенгайтириш ва икки мамлакат ўртасида товарларнинг узлуксиз ҳаракатланишини таъминлашга қаратилган», — деган музокаралар жараёнидан хабардор бўлган Покистон расмийси ўз исмини ошкор қилмаслик шарти билан.

Афғонистон йўналиши ўрнига Хитой орқали янги транзит йўли

Ушбу келишув Покистонга Марказий Осиё бозорларига қўшимча йўл очиш имконини беради, шу билан бирга минтақада тобора кучайиб бораётган беқарорликка қарамай, Ўзбекистонга Покистон денгиз портларига киришни сақлаб қолиш имконини тақдим этади.

Бу қарор минтақадаги савдо йўналишларини режалаштиришда катта ўзгаришларни англатади. Кўп йиллар давомида Покистон ва Ўзбекистон ўртасидаги энг қисқа ва савдо учун энг қулай йўл Афғонистон орқали ўтган. Ушбу йўлак, шунингдек, Марказий Осиёни Араб денгизидаги портлар билан боғлайдиган режалаштирилган «Ўзбекистон-Афғонистон-Покистон» темирйўлининг бир қисмига айланиши кутилганди.

Исломобод ва Кобул ўртасидаги муносабатларнинг кескин ёмонлашуви ортидан бу режалар деярли тўхтаб қолди. Покистон 2025-йилнинг октябрь ойида чегаралараро тўқнашувлардан сўнг Торхам ва Чаман каби асосий чегара ўтиш пунктларини ёпди. Хавфсизлик соҳасидаги кескинлик ва Афғонистон ҳудудидан фаолият юритаётган жангари гуруҳлар бўйича келишмовчиликлар давом этаётган бир пайтда, ўтиш пунктлари орқали савдо тўхтатилган.

Бу узилиш нафақат транзит юкларга, балки Покистоннинг Афғонистонга тўғридан тўғри экспортига ҳам таъсир кўрсатди, бу мамлакат анъанавий равишда маҳаллий ишлаб чиқариш базаси чеклангани сабабли муҳим бозор ҳисобланади. Покистон компаниялари Афғонистонга таом пиширадиган ёғ, цемент, совун, фармацевтика маҳсулотлари, алюминий банкалар, озиқ-овқат маҳсулотлари ва бошқа истеъмол ва қурилиш товарларини етказиб беради.

«Pakistan Today» нашри иқтибос келтирган бизнес гуруҳлари шу йил бошида чегаранинг узоқ вақт ёпилиши Покистон экспортчиларига ҳар ой тахминан 177 миллион долларга тушаётганини тахмин қилган, шу билан бирга Афғонистон ва Марказий Осиёдаги мижозлар бошқа минтақавий транспорт йўналишларидан фойдаланадиган етказиб берувчиларга доимий равишда ўтиши мумкинлиги ҳақида огоҳлантирган.

Покистон дастлаб транспорт алоқаларини Эрон орқали кенгайтириш орқали бу масалани ҳал қилишга ҳаракат қилди. Апрель ойида Исломобод Эрон ва Хитой орқали ўтувчи янги транзит йўлакларини ишга туширди.

Хавфсизлик муаммолари Покистонни муқобил йўлакларни излашга мажбур қилмоқда

Бироқ Эрон ва Қўшма Штатлар ўртасидаги ҳарбий тўқнашувнинг қайта бошланиши бу вариант бўйича янги хавотирларни келтириб чиқарди. Ҳормуз бўғози атрофидаги инфратузилма ва тижорат юк ташишларига қилинган ҳужумларнинг давом этиши юк ташиш харажатларини, суғурта бадаллари ва энергия билан боғлиқ хавфларни оширди, бу эса йўлакнинг ишончлилигини пасайтирди.

Хитой орқали савдо йўналишини яратиш иккала мамлакатга ҳам Афғонистон ва Эрон орқали ўтадиган йўлларга таъсир қилувчи хавфсизлик муаммоларини четлаб ўтиш имконини беради. Бу, шунингдек, Покистоннинг Хитой-Покистон иқтисодий йўлагини Марказий Осиёга кенгайтириш бўйича узоқ муддатли режасини илгари суради.

Бироқ, янги йўналишнинг айрим камчиликлари ҳам бўлиши кутилмоқда. Хитой орқали юк ташиш масофанинг узоқроқ бўлиши, қўшимча чегара тартиб-қоидалари, юкларни қайта ишлаш ва ташиш харажатларининг ошиши ҳамда етказиб бериш вақтининг узайишига олиб келади.
Шу сабабли, ушбу транспорт йўлаги Афғонистон орқали ўтувчи йўналишнинг тўлиқ ўрнини босувчи тижорий вариант эмас, балки асосан стратегик захира йўналиши сифатида хизмат қилиши кутилмоқда.

Ушбу келишув аҳамиятли, чунки Ўзбекистон Покистоннинг Марказий Осиёдаги энг муҳим иқтисодий шерикларидан бирига айланди. Ўзбекистон 2025-йилда Марказий Осиё республикалари орасида Покистоннинг иккинчи йирик савдо шериги сифатида ўрин олди.

Ўтган йили икки томонлама савдо ҳажми 445,9 миллион долларга етди. Покистон умумий қиймати 120,9 миллион долларлик маҳсулот экспорт қилди. Шундан 56,2 миллион доллари озиқ-овқат маҳсулотлари, 45,3 миллион доллари эса кимё маҳсулотларига тўғри келади. Ўзбекистондан импорт ҳажми эса 325 миллион долларни ташкил этди, бунда 260,2 миллион долларлик озиқ-овқат маҳсулотлари етакчилик қилди. Шунингдек, Покистон йил давомида Ўзбекистоннинг Жанубий Осиё мамлакатлари билан амалга оширган умумий савдосининг 12,7 фоизини ташкил этди.

Ўзбекистон транзит сиёсатини ўзгартирар экан, транспорт инфратузилмасини ҳам модернизация қилмоқда

Президент матбуот котибининг маълум қилишича, Ўзбекистон ташқи савдо юкларининг қарийб 70 фоизи ёки 46 миллион тоннаси темирйўл орқали ташилади. Яқинда бўлиб ўтган ҳукумат йиғилишида мутасаддилар бизнес субъектлари ҳали ҳам жиддий логистика муаммоларига дуч келаётганини тан олди.

Кўтарилган муаммолар орасида юк вагонлари етишмовчилиги ҳам бор эди. Маълумотларга кўра, йил бошидан буён цемент ишлаб чиқарувчилар ўз маҳсулотларини ташиш учун сўраган 2800 та юк вагонини ололмаган. Мутасаддилар йилнинг иккинчи ярмида қўшимча 1300 та юк вагони ишлаб чиқариш режалари ҳам мавжуд талабни қондириш учун етарли бўлмаслигини хулоса қилди.

Ҳукумат масъул идораларга хусусий сектор иштирокида ҳамкор давлатлардан фойдаланилмай турган 10 мингта юк вагонини жалб қилиш бўйича таклифни 10 кун ичида тайёрлаш топшириғини берди.

Шунингдек, расмийлар «Ангрен–Поп», «Тошғузор–Қумқўрғон» ва «Тошкент–Самарқанд» темирйўл йўналишларининг белгиланган қувватидан ортиқ юклама билан ишлаётганини аниқлади. Бу эса савдо ҳажмлари кенгайиб бораётган бир пайтда мамлакат темирйўл тармоғига тушаётган босим ортганини кўрсатмоқда.

Келгусидаги ривожланишни қўллаб-қувватлаш мақсадида ҳукумат мутасаддиларга йил охиригача темирйўл инфратузилмаси учун Жаҳон банки билан 200 миллион долларлик молиялаштириш битимини таъминлаш вазифасини юклади.

Шунингдек, Бош прокуратурага юк вагонлари паркини кенгайтиришга йўналтирилган маблағларнинг сарфланишини ўрганиш ҳамда шаффофликни ошириш мақсадида вагонларнинг бизнес субъектлари ўртасида қандай тақсимланаётганини текшириш топширилди.