Yangi koinot poygasi: Sun’iy intellekt gigantlari kosmik data-markazlariga pul tikmoqda

Yanvar oyida Xitoy Yer yuzidan 800 km balandlikda suzib yuruvchi ma’lumotlar markazlarini yo‘lga qo‘yish bo‘yicha besh yillik ulkan rejasini e’lon qildi. O‘tgan haftada amerikalik milliarder Ilon Mask ham shunga o‘xshash rejalarini ochiqladi — u SpaceX’ning kosmik ma’lumotlar markazlari bo‘yicha maqsadlarini amalga oshirish uchun faol ravishda mablag‘ to‘plamoqda.

Tahlilchilar ushbu so‘nggi o‘zgarishlarni SI infratuzilmasini Yerdagi cheklovlarsiz kengaytirish imkonini beruvchi strategik harakat deb baholamoqda. SIga bo‘lgan talab ortib borar ekan, SpaceX va Google kabi kompaniyalar data-markazlarini orbitaga chiqarish borasida o‘zaro poygaga kirishgan.

Bunday intilishning sababi oddiy: Yerdagi ma’lumotlar markazlari SIning energiyaga bo‘lgan ulkan ehtiyoji tufayli allaqachon kuchli bosim ostida ishlamoqda. Yirik SI modellarini tayyorlash har yili yuz minglab xonadonlarni ta’minlashga yetadigan darajada katta miqdordagi elektr energiyasini talab qiladi. Bu esa SI kompaniyalarini elektr tarmoqlari quvvatini band qiluvchi va sovitish tizimi uchun juda ko‘p suv sarflaydigan ulkan ma’lumotlar markazlariga tayanishga majbur qilmoqda.

Raqamlarga e’tibor qaratadigan bo‘lsak, ma’lumotlar markazlariga yaqin hududlarda yashovchi iste’molchilar uchun elektr energiyasi narxi so‘nggi besh yil ichida 267 foizga oshgan. Shuningdek, AQSHdagi o‘rtacha 100 megavatt quvvatga ega ma’lumotlar markazi kuniga taxminan 2 million litr suv iste’mol qiladi, bu esa qariyb 6 500 ta xonadonning kundalik suv ehtiyojiga tengdir. Ularni orbitaga ko‘chirish esa bu muammolarni bartaraf etib, texnologik taraqqiyot uchun yangi ufqlarni ochadi.

Mask kosmik ma’lumotlar markazlari haqida bir necha bor ochiq bayonotlar bergan. 2024 yil (va 2025 yil oxiri) davomida u X tarmog‘ida SpaceX ma’lumotlarni uzatish uchun yuqori tezlikdagi lazerli aloqa kanallaridan foydalanadigan yangi avlod Starlink V3 sun’iy yo‘ldoshlarini kengaytirish orqali koinotda ma’lumotlar markazlarini «barpo etishini» e’lon qildi.

Ulkan Starship raketasi yordamida uchiriladigan ushbu sun’iy yo‘ldoshlar koinotda yaxlit turkumlarni hosil qiladi va muallaq superkompyuterlar vazifasini o‘taydi. Maskning rejasiga ko‘ra, to‘rt-besh yil ichida yuqori Yer orbitasiga 100 gigavatt quvvat yetkazib beriladi, kelajakda esa Oy bazasi yordamida bu ko‘rsatkichni 100 teravattgacha yetkazish mumkin. U ushbu ulkan maqsadni amalga oshirish uchun yaqin oylarda SpaceX aksiyalarini sotish orqali 25 milliard dollar mablag‘ to‘plashni rejalashtirmoqda.

Maskning SpaceX kompaniyasidan tashqari, Google ham Project Suncatcher loyihasi ustida ishlamoqda. Bu SI chiplari bilan jihozlangan va quyosh energiyasida ishlaydigan sun’iy yo‘ldosh tarmoqlarini yaratishga qaratilgan tadqiqot tashabbusidir.

Quyosh-sinxron orbitalarida (sun’iy yo‘ldoshlarni deyarli doimiy quyosh nurida ushlab turadigan yo‘nalishlar) ushbu tarmoqlar tungi qorong‘ulik yoki bulutlar to‘sig‘i bo‘lmagani sababli, yerdagi quyosh panellariga qaraganda sakkiz baravar samaraliroq energiya to‘plashi mumkin. Google 2027 yil boshida ikkita prototip sun’iy yo‘ldoshni uchirishni rejalashtirmoqda. Buni «moonshot» deb atagan Google bosh direktori Sundar Pichaining taxminicha, koinotda joylashadigan ma’lumotlar markazlari o‘n yil ichida bugungi bulutli (cloud) serverlar kabi odatiy holga aylanadi.

ChatGPT ishlab chiquvchisi bo‘lgan OpenAI ham boshqa kompaniyalar ham sun’iy intellekt (SI) asrida o‘z o‘sishini ta’minlash uchun aynan kosmik ma’lumotlar markazlariga pul tikmoqda.

Kosmik ma’lumotlar markazlari SI kompaniyalari uchun ulkan foyda keltiradi. Koinot passiv sovitish imkoniyatini taqdim etadi, chunki issiqlik hech qanday ventilyatorlar yoki suvsiz to‘g‘ridan-to‘g‘ri bo‘shliqqa (vakuumga) tarqaladi. Shuningdek, lazerlar ma’lumotlarni sun’iy yo‘ldoshlar o‘rtasida Yerdagi optik tolali kabellarga qaraganda tezroq uzatadi. SI kompaniyalari uchun bu Yerdagi cheklovlardan xalos bo‘lishni anglatadi, bu esa o‘sish va innovatsiyalar markazi hisoblangan SI modellarini yanada tezroq ishlab chiqish imkonini beradi.

Qiyinchiliklar talaygina

Yirik SI kompaniyalarining ijobiy baholariga qaramay, ko‘plab tahlilchilar kosmik sun’iy intellekt sari yo‘l to‘siqlarga to‘la ekanligini aytmoqda.

Avstriyadagi Yevropa koinot siyosati instituti (ESPI) tadqiqotchisi Jermeyn Gutiyerres TRT World nashriga bergan intervyusida koinotdagi issiqlikni boshqarish SI kompaniyalari duch kelishi kutilayotgan «asosiy muammo» ekanini ta’kidlaydi. SI chiplari kuchli issiqlik hosil qiladi. Koinot vakuumida ularning haroratini pasaytirish uchun chiplar ustidan havo haydash imkonsiz bo‘lib qoladi. Boshqacha aytganda, koinotdagi ma’lumotlar markazlariga SI chiplarini issiqlikdan xalos qilish uchun o‘ta kuchli radiatorlar kerak bo‘ladi.

«Orbitada siz issiqlikni faqat nurlantirish orqali chiqarib yuborishingiz mumkin», deydi Gutiyerres.

Uning so‘zlariga ko‘ra, SI modellarini o‘qitishdagi quvvat zichligi sharoitida, bu issiqlikni nurlantirish muammosi shunchaki kattaroq radiator ishlatish bilan hal qilib bo‘lmaydigan «megatuzilma» muammosiga aylanadi. ESPI jamoalari hozirda bor e’tiborini aynan radiator bilan bog‘liq ushbu qiyinchilikni hal qilishga qaratgan, deb qo‘shimcha qildi u.

Uchirish xarajatlari kosmik ma’lumotlar markazlari uchun yana bir qiyinchilikni keltirib chiqaradi. Gutiyerresning ta’kidlashicha, Starship kabi ko‘p marta ishlatiladigan raketalar sharofati bilan uchirish narxi bir kilogramm uchun taxminan 200 dollargacha tushmaguncha, uchirish xarajatlari muammo bo‘lib qolaveradi.

Vashingtondagi SETA tahlil markazining tadqiqotchisi va yangi texnologiyalar bo‘yicha ekspert Ozan Ahmet Chetin ham issiqlikni tarqatish masalasi kosmik ma’lumotlar markazlarini barpo etishdagi «markaziy cheklov» ekanligini ta’kidlamoqda. Uning so‘zlariga ko‘ra, elektr energiyasini ishlab chiqarish uchun ulkan quyosh panellari va orbital tutilishlar (sun’iy yo‘ldosh Yer soyasida qolgan vaqtlar)ni boshqarish uchun akkumulatorlar talab qilinadi. Shu bilan birga, radiatsiya elektronikani ishdan chiqaradi, bu esa qo‘shimcha himoya qatlamlari va xatolarga chidamli dasturiy ta’minotni zaruriy qilib qo‘yadi.

Gutiyerres 2027 yilga borib kichik demo-namunalar va birinchi xizmatlar, masalan, «edge computing» paydo bo‘lishini taxmin qilmoqda. Bu — Yerga ma’lumot uzatishdagi sekinlikdan qochish uchun ma’lumotlarni bevosita orbitaning o‘zida qayta ishlashni nazarda tutadi. Biroq, uning so‘zlariga ko‘ra, haqiqiy o‘ta yirik SI o‘qitish majmualari paydo bo‘lishi uchun hali o‘nlab yillar kerak.

«Xulosa qilganda, siyosiy, moliyaviy va sanoatlashtirish omillarini hisobga olmaganda ham, gigavatt darajasidagi koinotga asoslangan ma’lumotlar markazlari paydo bo‘lishiga hali o‘nlab yillar bor», — deydi Gutiyerres.

Ekologik jihat

Atrof-muhit nuqtai nazaridan, koinotdagi ma’lumotlar markazlari Yerdagi an’anaviy obektlarning ulkan energiya ehtiyojlarini hisobga olgan holda, sezilarli darajada yengillik va’da qiladi. Doimiy quyosh energiyasi Yer elektr tarmoqlariga yuklamani kamaytiradi, nurlanish orqali sovitish chuchuk suvdan foydalanishga chek qo‘yadi va orbital tizimlar boshqa maqsadlar uchun yirik yer maydonlarini bo‘shatadi.

Shunga qaramay, kosmik ma’lumotlar markazlari ekologik muammolarning mutlaq yechimi hisoblanmaydi. Gutiyerres atrof-muhitga bo‘ladigan ta’sirlarning o‘zgarishi haqida ogohlantiradi: masalan, raketalar ishlab chiqarishdagi dastlabki zararli chiqindilar, uchirishlar sonining ortishi va koinot chiqindilari shular jumlasidandir.

«Agar Yerdagi ma’lumotlar markazlari allaqachon toza energiya va ilg‘or sovitish tizimlarida ishlayotgan bo‘lsa, hisoblash quvvatlarini sayyoradan tashqariga ko‘chirishning qo‘shimcha foydasi kamayib boradi», — deydi u. Chetin qayd etishicha, kosmik tizimlar ko‘p suv talab qiluvchi sovitish tizimlari va elektr tarmoqlaridagi yuklamadan qochish imkonini bersa-da, ular raketalar va jihozlarni almashtirish bilan bog‘liq xarajatlarini keltirib chiqaradi.