Eron Ho‘rmuz bo‘g‘ozida yashirin «bojxona» tizimini o‘rnatdi: Parol va dollar

«Bloomberg» nashri ushbu yashirin mexanizmning tafsilotlarini ochiqladi.

Urush boshlanganidan beri Fors ko‘rfazida qamalib qolgan kemalarni olib chiqish uchun Pokiston faol vositachilik qilmoqda. Islomobod kema egalariga o‘z bayrog‘i ostiga o‘tishni taklif qilib, Eron bilan kelishuvga erishgan. Kemalarni kuzatib borish va ruxsat berish bilan bevosita Islom inqilobi muhofizlari korpusi (IIMK) shug‘ullanadi. Barcha moliyaviy operatsiyalar esa sanksiyalarni aylanib o‘tish uchun maxsus «firma-prokladkalar» orqali amalga oshirilmoqda.

Bo‘g‘ozdan o‘tish uchun kema egasi yuki, egasi, bayrog‘i va manzili ko‘rsatilgan batafsil manifest taqdim etishi shart. Asosiy shart — kemaning AQSH, Isroil yoki boshqa «nodo‘stona» davlatlar bilan aloqasi bo‘lmasligi kerak. Agar IIMKning Ho‘rmuzgon viloyati qo‘mondonligi ruxsat bersa, tomonlar to‘lov miqdorini muhokama qilishga o‘tadilar. To‘lovlar miqdori mamlakatning Eronga qay darajada «do‘st» ekaniga qarab 5 ta toifaga bo‘lingan.

Tankerlar uchun to‘lov odatda tashilayotgan har bir barrel neft uchun 1 dollardan boshlanadi. Masalan, 2 million barrel neft ortgan supertanker uchun o‘tish haqi 2 million dollarni tashkil etadi. To‘lovlar yuan yoki steyblkoinlarda qabul qilinadi. Haq to‘langach, kemaga maxsus «maxfiy kod» (parol) va harakatlanish xaritasi beriladi. Eron konvoy kemasi parol orqali kemani tanib oladi va uni Ho‘rmuz bo‘g‘ozidagi tor va sayoz yo‘laklar orqali kuzatib boradi.

Xavfli yo‘lak va sug‘urta muammosi

Kemalar odatda Eronning Kishm oroli yaqinidagi tor «bojxona» farvater orqali o‘tkaziladi. Bu yo‘nalish sayoz bo‘lgani uchun yirik tankerlarga mos kelmaydi, shu sababli hozirda bo‘g‘ozdan asosan quruq yuk tashuvchi kemalar o‘tmoqda. So‘nggi haftada bunday yo‘l bilan atigi 10 ta kema qatnovi qayd etilgan. Kema egalari bu tizimdan o‘zlari tavakkal qilib foydalanishga majbur, chunki bu xalqaro dengiz qoidalariga zid.

Eron tomonidan o‘rnatilgan bu tizim nafaqat xalqaro huquqqa zid, balki sug‘urta kompaniyalari tomonidan ham qoplanmaydi. Bundan tashqari, Eronni moliyalashtirganlik uchun AQSHning ikkilamchi sanksiyalariga tushish xavfi ham juda yuqori. Shunga qaramay, Fors ko‘rfazida qamalib qolgan yuzlab kemalar uchun bu hozircha yagona va juda qimmat «chiqish yo‘li» bo‘lib qolmoqda.

Geosiyosiy bosim va «bojxona» tizimi

Eron Ho‘rmuz bo‘g‘ozi ustidan o‘z suveren huquqlarini tan oldirish va undan iqtisodiy foyda olishni maqsad qilgan. Bu tizim Tehronga nafaqat mablag‘, balki mintaqadagi strategik ustunlikni ham ta’minlaydi. Pokiston kabi davlatlar esa bu vaziyatdan o‘zlarining mintaqaviy maqomini oshirish va tranzit xizmatlaridan daromad olish uchun foydalanmoqda.

G‘arb davlatlari va xalqaro dengiz tashkilotlari Eronning bunday «bojxona» tizimini keskin tanqid qilmoqda. Biroq energiya resurslariga bo‘lgan ehtiyoj va urush tufayli yopilgan yo‘llar kema egalarini yashirin bitimlarga kirishishga majbur qilmoqda. Agar vaziyat diplomatik yo‘l bilan hal etilmasa, Ho‘rmuz bo‘g‘ozi dunyodagi eng qimmat va xavfli suv yo‘lagiga aylanib qolishi tayin.