Ijtimoiy tarmoq foydalanuvchilarini aldash: «Meta» rekord darajadagi — 25 milliard dollarlik jarimaga tortildi

AQSHning Nyu-Meksiko shtati sudi 2026 yil 21-oktabr kuni «Meta Platforms» kompaniyasiga 25 milliard dollar jarima to‘lash majburiyatini yukladi. Ishning asl mohiyati «Facebook» ijtimoiy tarmog‘ida foydalanuvchilarning shaxsiy ma’lumotlari bilan qanday ishlash, ulardan foydalanish va tarqatish tartibi haqida berilgan axborotlar hamda platformaning zararli kontentga qarshi siyosati bilan bevosita bog‘liq.

Sudya Frensis Mettyu bu qarorni sentabr oyida sud hay’ati tomonidan chiqarilgan xulosa asosida qabul qildi. Unga ko‘ra, kompaniya Nyu-Meksiko shtatining iste’molchilar huquqlarini himoya qilish to‘g‘risidagi qonunini qariyb 43,9 million marta buzgan deb topilgan. Dastlab qonunchilikka muvofiq hisoblangan ehtimoliy jarima miqdori 219,5 milliard dollarga yaqinlashgan edi, biroq sudya uni 25 milliard dollargacha pasaytirdi.

«Meta» kompaniyasi mazkur qarorga norozilik bildirib, apellyatsiya berishini ma’lum qildi.

Sud «Meta»ni nima uchun jazoladi?

Nyu-Meksiko shtati prokuraturasi «Meta» kompaniyasiga qarshi da’vo arizasini 2021 yilda kiritgan edi. Ishning diqqat markazida «Facebook» tomonidan foydalanuvchilarga ularning shaxsiy ma’lumotlari qanday yig‘ilishi, saqlanishi, boshqa tomonlarga taqdim etilishi va ishlatilishi haqida bergan bayonotlari turadi.

2026 yil 25-sentabr kuni sud hay’ati «Facebook» va uning rahbariyati tomonidan bildirilgan 29 ta bayonotdan 26 tasini chalg‘ituvchi deb topdi. Bu bayonotlar foydalanuvchilar o‘z ma’lumotlarini kim ko‘rishi va ulardan kim foydalanishini nazorat qila olishi, shuningdek, kompaniya shaxsiy ma’lumotlarni reklama beruvchilarga sotmasligi yoki taqdim etmasligi haqidagi va’dalarni ham o‘z ichiga olgan.

Shuningdek, sud hay’ati «Facebook»ning noto‘g‘ri ma’lumotlar va nafrat qo‘zg‘atuvchi kontentlarni aniqlash hamda o‘chirish siyosatiga oid bayonotlarini ham ko‘rib chiqqan. Ular qatorida zararli kontentni olib tashlash, siyosatchilar uchun hech qanday istisnolar yo‘qligi va jamoatchilikka oid ma’lumotlarni tarqatishda qoidalar izchil qo‘llanishi haqidagi gaplar bor edi.

Yana bir muhim masala «Cambridge Analytica» mojarosidan keyin uchinchi tomon ilovalari tomonidan ma’lumotlardan noto‘g‘ri foydalanish holatlarini tekshirish, qoidabuzar dasturlarni cheklash va ma’lumotlari xavf ostida qolgan foydalanuvchilarni xabardor qilish va’dalarining qanday bajarilgani bilan bog‘liq bo‘ldi.

Sud hay’ati mazkur bayonotlarning barchasi chalg‘ituvchi xususiyatga ega bo‘lgan, degan xulosaga keldi.

43,9 millionta qoidabuzarlik qanday hisoblangan?

Nyu-Meksiko shtati qonunchiligi iste’molchilarni aldash yoki chalg‘itish bilan bog‘liq har bir qoidabuzarlik uchun 5 000 dollargacha fuqaroviy jarima belgilash imkonini beradi.

Sud hay’ati «Meta» qonunni taxminan 43,9 million marta buzgani haqida xulosa chiqargan. Shu sababli eng yuqori jarima miqdori qo‘llanilganda umumiy summa 219 milliard dollardan oshib ketgan.

Lekin sudya faqatgina qoidabuzarliklar soniga emas, balki ularning xususiyati, davomiyligi va boshqa huquqiy omillarga ham e’tibor qaratdi. Natijada yakuniy jarima miqdori 25 milliard dollar etib belgilandi.

Shuningdek, qarorda jarima to‘liq to‘lab berilguniga qadar unga yillik 15 foizlik ustama hisoblanib borishi ham belgilab qo‘yilgan.

«Cambridge Analytica» mojarosi bilan qanday bog‘liqlik bor?

Ushbu ishning eng muhim qismlaridan biri 2018 yilda butun dunyoda katta shov-shuvlarga sabab bo‘lgan «Cambridge Analytica» mojarosi bilan chambarchas bog‘liq.

«Cambridge Analytica» Britaniyada ro‘yxatdan o‘tgan siyosiy maslahat kompaniyasi bo‘lib, «Facebook»dagi uchinchi tomon ilovasi orqali yig‘ilgan ma’lumotlardan saylovchilarni tahlil qilish va siyosiy reklamalar uchun foydalangan. Kanada shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish bo‘yicha vakolatli organining tekshiruvlarida «Facebook» ma’lumotlari taxminan 87 million foydalanuvchiga taalluqli bo‘lishi mumkinligi qayd etilgan.

Ma’lumotlar Aleksandr Kogan tomonidan ishlab chiqilgan ilova orqali to‘plangan. Ilovadan foydalangan odamlardan olingan ma’lumotlar ularning «Facebook»dagi do‘stlari haqidagi ayrim axborotlarga ham yo‘l ochib bergan. Keyinchalik bu ma’lumotlardan «Cambridge Analytica» bilan bog‘liq tahlil va siyosiy maqsadlarda keng foydalanilgan.

AQSH Federal savdo komissiyasi («FTC») 2019 yilda «Cambridge Analytica» va unga aloqador shaxslarga nisbatan alohida ish ochgan edi. Komissiya kompaniya foydalanuvchilardan shaxsiy ma’lumotlarni yig‘ishda chalg‘ituvchi usullardan foydalangan, degan xulosaga kelgan.

«Meta» nima deyapti?

Kompaniya mazkur sud qarorini qabul qilmasligini va apellyatsiyaga berishini ma’lum qildi.

«Reuters» xabariga ko‘ra, «Meta» sud jarayonida foydalanuvchilarning ma’lumotlarini hech qachon sotmasligini va shtat tomonidan birorta ham alohida iste’molchining zarar ko‘rgani aniq isbotlanmaganini ta’kidlagan. Sud hay’ati esa kompaniyaning ayrim ommaviy bayonotlari Nyu-Meksiko qonunlarini buzgan, degan xulosada qat’iy qolgan.

 «Meta» uchun bu avvalgi jarimalardan qanday farq qiladi?

«Meta» va uning avvalgi nomi bo‘lgan «Facebook» bir necha yillardan beri shaxsiy ma’lumotlar hamda foydalanuvchilar xavfsizligiga oid yirik sud ishlariga jalb qilinib kelinadi.

Masalan, 2019 yilda AQSH Federal savdo komissiyasi «Facebook»ga nisbatan 5 milliard dollarlik jarima belgilagan edi. Bu qaror kompaniyaning foydalanuvchilar maxfiyligini himoya qilish bo‘yicha tuzilgan avvalgi kelishuv talablarini buzgani bilan bog‘liq edi.

2026 yilda esa Nyu-Meksikoda «Meta»ga nisbatan yosh foydalanuvchilar xavfsizligiga oid boshqa bir sud ishi bo‘yicha ham qarorlar qabul qilindi. Ushbu alohida ishda 375 million dollarlik fuqaroviy jarima va yoshlarning ruhiy salomatligiga yetkazilgan ta’sirni bartaraf etishga qaratilgan 567 million dollarlik choralar belgilandi.