Ишсизлик эмас, балки иш юкламасининг ортиши: сунъий интеллект меҳнат бозорини қандай ўзгартиряпти?

Технология компаниялари сунъий интеллект (AI) ривожланиши туфайли тобора кўпроқ оммавий ишдан бўшатишларни эълон қилмоқдалар. Американинг IT гиганти Oracle бу баҳорда 30 минг ходимни ишдан бўшатди ва уларнинг ўрнига ишдан бўшатилган ходимларнинг баъзилари ўқитган нейрон тармоғини ўрнатди . Meta AI'га инвестицияларни қоплаш учун тахминан 8000 кишини ёки ишчи кучининг 10 фоизини ишдан бўшатади. Глобал миқёсда, фақат 2026 йил бошидан бери технология сектори қарийб 135 минг иш ўрнини қисқартирди. Бу ўтган йилнинг шу даврига нисбатан 33 фоизга кўп.

22-25 ёшдаги дастурчиларнинг бандлиги 2022 йил охиридан (генератив сунъий интеллект кенг қўлланила бошланган пайтдан) 2025 йилгача, яъни Stanford HAI тадқиқоти якунланган пайтгача деярли 20 фоизга камайди . Аммо сунъий интеллект билан боғлиқ иш ўринларининг йўқотилиши Силикон водийсидан анча ташқарига чиқди ва молия, логистика, консалтинг, оммавий ахборот воситалари, чакана савдо ва ишлаб чиқаришга таъсир кўрсатди. 

10 мингдан ортиқ ходимни ишдан бўшатишини эълон қилган компаниялар орасида IT консалтинг компанияси Accenture, чакана савдо гиганти Amazon, Citigroup банки, компьютер ишлаб чиқарувчиси Dell ва логистика компанияси UPS бор эди. Логистика компанияси CH Robinson нархларни белгилаш ва юкларни кузатиш жараёнларида сунъий интеллект воситаларини жорий этганидан сўнг тахминан 1400 кишини ишдан ҳайдади.

Банкирлар инсон интеллектидан воз кечиб, сунъий интеллект фойдасига қарор қилишга тайёр эканини очиқчасига айтмоқда. Standard Chartered бош директори Билл Винтерс «паст малакали инсон капитали»ни технология билан алмаштиришини ва тўрт йил ичида 8000 та қўллаб-қувватлаш лавозимини қисқартиришини эълон қилди. 

Goldman Sachs президенти Жон Уолдрон анъанавий банк операцияларини автоматлаштириш учун етарли бўлган «инсон йиғиш линияси» деб атади. «Morgan Stanley» таҳлилчилари Европа банклари беш йил ичида ишчи кучининг 10 дан 20 фоизигача қисқартириши мумкинлигини тахмин қилмоқда. Бироқ, сунъий интеллект самарадорликни тахминан 30 фоизга оширади.

«Challenger, Gray & Christmas» маълумотларига кўра, сунъий интеллект биринчи марта 2026 йил март ойида ишдан бўшатишнинг асосий сабабига айланган. Бироқ, умуман олганда, биринчи чоракда у бешинчи ўринни эгаллади ва барча эълон қилинган ишдан бўшатишларнинг тахминан 13 фоизини ташкил этди (бозор шароитлари, қайта қуриш, ёпилишлар ва шартномалардаги йўқотишлардан кейин). Бироқ, кўплаб «сунъий интеллект ишдан бўшатишлари» бошқа омиллар билан боғлиқлигини ҳисобга олиш муҳимдир: пандемия даврида қайта ишга қабул қилиш, инфляция ва инвесторлар босими.

Қизиғи шундаки, бу кенг кўламли ишдан бўшатишлар абсолют кўрсаткичда ишсизликнинг ошишига олиб келмади. Ҳатто АҚШда ҳам, етакчи технология саноати ассоциацияси бўлган CompTIA ҳисоб-китобларига кўра, IT соҳасидаги бандлик ўтган йил давомида атиги бир фоизга камайди. Унда технология соҳасидаги соф бандлик 2026 йилда қарийб 2 фоизга ўсиб , 9,8 миллион кишини ташкил этиши башорат қилинган. Умуман олганда, АҚШ меҳнат бозори барқарорлигича қолмоқда. Апрель ойи ҳолатига кўра, ишсизлик даражаси 4,3 фоизда сақланиб қолди.

Бунинг учун бир нечта тушунтиришлар бўлиши мумкин. Биринчидан, ўн минглаб одамларнинг ишдан бўшатилиши янгиликларда катта кўринади, аммо барибир бутун меҳнат бозорининг кичик бир қисмини ташкил қилади. Иккинчидан, ишдан бўшатилганлар бошқа иш топяпти, бу ҳам қисман иқтисодиёт ҳали ҳам яхшиланаётгани ва йўқолганларнинг ўрнини босадиган янги бўш иш ўринлари пайдо бўлаётгани сабабли. АҚШ ялпи ички маҳсулоти 2025 йил учун 2,1 фоизга ўсиши прогноз қилинмоқда (йил давомида бироз нотинчлик бўлса ҳам: бошида чораклик пасайиш, ёзда кескин тикланиш ва ёпилиш туфайли охирига келиб секинлашиш).

Учинчидан, сунъий интеллект ҳам иш ўринларини яратмоқда. Ҳозирги кунда сунъий интеллект кўникмаларига талаб кўплаб соҳаларда (масалан, сунъий интеллект муҳандислари, сунъий интеллект архитекторлари) ўсиб бормоқда — бу ўтган йилга нисбатан 81 фоизга ошган. Бироқ, бу кўникмалар ҳали ҳам технология соҳасидаги барча бўш иш ўринларининг кичик бир қисмини ташкил этади ва одатда йирик корхоналарда тўпланган.

2026 йил январь ҳолатига кўра, АҚШда 275 мингдан ортиқ фаол иш эълонларида сунъий интеллект кўникмалари тилга олинган. Бундай мутахассисларга асосан IT соҳасида, шунингдек, муҳандислик, фан, молия, суғурта ва ишлаб чиқариш соҳаларида ҳам эҳтиёж бор. CompTIA маълумотларига кўра, сунъий интеллект умумий ва ихтисослашган мутахассисларга бўлган юқори талабни янада оширади.

Жаҳон иқтисодий форуми мутахассисларининг ҳисоб-китобларига кўра, 2030 йилга бориб сунъий интеллектнинг жорий этилиши бутун дунё бўйлаб 78 миллион иш ўрни сонининг соф ошишига олиб келади. Ҳосилдорликнинг ўсиши ва мия чарчоқлари Компаниялар 2025 ва 2026 йиллар оралиғида сунъий интеллектга қарийб 700 миллиард доллар сармоя киритишни режалаштирмоқда, аммо иқтисодиёт буни деярли сезмаяпти. Goldman Sachs 2025 йилнинг тўртинчи чораги учун корпоратив даромад маълумотларини таҳлил қилиб (муддатнинг ўртасида), ҳозирда «маҳсулдорлик ва иқтисодиёт даражасида сунъий интеллектни жорий этиш ўртасида сезиларли боғлиқлик» йўқлигини аниқлади.

«Бундан ташқари, сунъий интеллектнинг 2025 йилда АҚШ ЯИМ ўсишига қўшган ҳиссаси «деярли нолга тенг» эди», — дейди Goldman Sachs бош иқтисодчиси Ян Хациус ва унинг компанияси «сунъий интеллект инвестицияларини кучли ўсиш омили сифатида кўрмаслигини» урғулаб.

Меҳнат унумдорлиги ўртача даражада ўсмоқда: 2025 йилда 2,1 фоизга, ўтган йилги 3 фоизга нисбатан. Бу заиф таъсир қисман сунъий интеллектнинг нотекис жорий этилиши билан изоҳланади — баъзи жойларда у ҳали ҳам синов лойиҳаси, бошқаларида эса умуман йўқ. Бунинг янада ташвишли изоҳи бор. Сунъий интеллект ишчиларнинг муайян вазифаларни бажариш вақтини тежайди, аммо аслида иш ҳажмини оширади. Буни кичик технология компаниясида ўтказилган тадқиқот кўрсатди.

Сунъий интеллект имкониятлари одамларни янада ўстиради, бу уларни янги қийинчиликларни ҳал қилишга ундайди, бу эса назарий жиҳатдан уларнинг унумдорлигини оширади. Аммо сунъий интеллект моделларининг суҳбатлашиш табиати иш ва бўш вақт ўртасидаги чегарани хиралаштиради, бу эса ходимларни офисдан ташқарида иш билан боғлиқ мавзулар ҳақида суҳбатлашишда давом этишга мажбур қилади. Бу иш куни ҳам узайишини англатади. Ниҳоят, сунъий интеллект ходимларни бир вақтнинг ўзида бир нечта параллел вазифаларни бажаришга мажбур қилади, бу эса когнитив юклама ва стрессни оширади. Бу шуни англатадики, ҳақиқий иш ҳажми ошади ва ходимлар кўпроқ чарчайди, аммо бу статистикада камдан-кам ҳолларда акс этади.

Код ёзиш учун сунъий интеллект ёрдамчиларидан фойдаланадиган муҳандислик гуруҳлари базавий унумдорлик кўрсаткичлари икки чоракда ўртача 40 фоизга ошганини аниқлади. Ҳозир тезроқ ишлаш одамлардан кўпроқ нарса кутилишини англатади. Сунъий интеллектдан олдин, когнитив ишда табиий паузалар мавжуд эди: ҳисоботни кутиш, электрон жадвални қўлда форматлаш, ҳужжатларни қидириш ва бошқалар. Сунъий интеллект бу паузаларни бартараф этди. Илгари 20 дақиқа давом этадиган вазифа энди 20 сония давом этганда, ишчи дарҳол кейинги когнитив жиҳатдан талабчан вазифага ўтади. 

Тадқиқотчилар буни «АI мия чарчоқлари» деб атади : бир вақтнинг ўзида бир нечта AI воситаларини доимий равишда кузатиб боришга мажбур бўлган ходимлар 12 фоиз кўпроқ ақлий чарчоқ ва сезиларли даражада маълумот ортиқча юкланишини бошдан кечиради.

Саноат даражасида муваффақиятлар кўпинча кўпроқ сезилади. Масалан, бир тадқиқот шуни кўрсатдики, сунъий интеллект туфайли мижозларга хизмат кўрсатиш агентлари соатига кўпроқ қўнғироқларни қабул қилиш ва 14 фоиз кўпроқ мижозлар муаммоларини ҳал қилиш имкониятига эга бўлди. Оммавий ахборот воситалари миллиардлаб долларлик қийматга эга компаниялар қураётган бир неча кишидан (ёки ҳатто биттадан) иборат жамоалар ҳақидаги ҳикояларга тўла. 

Масалан, техаслик Метю Галлагҳер якка ўзи одамларга виртуал шифокорга қулай ташрифлар орқали замонавий вазн йўқотиш дори-дармонларидан фойдаланиш имконини берувчи лойиҳани ишга туширди. 2025 йилда фаолият юритган биринчи йилида компания 400 миллион долларлик савдо билан мақтанди ва Gallagher иккинчи ходимни — унинг укасини ёллади (гарчи у кўплаб функцияларни нафақат сунъий интеллектга, балки учинчи томон фирмаларига ҳам топширган бўлса ҳам).

Дарҳақиқат, сунъий интеллект кичик жамоаларга тўлиқ функционал иловалар яратиш имконини беради. Аммо компания ўсиб бориши билан дастурий таъминот сифати масаласи муқаррар равишда юзага келади, уни ҳозирда инсон аралашувисиз етарли даражада ушлаб туришнинг иложи йўқ. Йирик компаниялар сунъий интеллектни жорий этишда муваффақиятга эришганликлари билан умуман мақтана олмайди. IBM тадқиқотига кўра, компаниялар ичидаги барча сунъий интеллект ташаббусларининг атиги тўртдан бир қисми инвестициялардан кутилган даромадни келтиради.

Эслатиб ўтамиз, аввалроқ нега йирик СИ лабораториялари шунчалик кўп файласуфларни ишга ёллаётгани ҳақида ёзган эдик.

Мақола муаллифи: Асадбек Комилов