Жаҳон чемпионати — 2026: футболнинг геноциддаги иштироки танқид қилинмоқда

2026 йилги Жаҳон чемпионатидан кутилаётган байрамона кайфият — ҳилпираётган байроқлар, мухлисларнинг ҳайқириқлари-ю миллий терма жамоаларнинг ёрқин либослари — Ғазодаги асл вазиятга мутлақо зиддир. Мусобақанинг асосий ташкилотчиси бўлган Қўшма Штатлар параллел равишда Исроилнинг ҳарбий ҳаракатларини ҳам молиялаштирмоқда. Маҳаллий расмийларнинг маълумотларига кўра, Исроил тажовузи оқибатида шу кунгача 72 300 дан ортиқ фаластинлик ҳалок бўлган, 172 200 га яқини эса ярадор бўлган.

Бунинг устига, жорий йилнинг феврал ойи охирида Вашингтон ва Тел-Авив томонидан Эронга қарши бошланган урушни ҳам қўшиш керак. Бунга жавобан Теҳрон Исроил, Ироқ, Иордания ва Форс кўрфази давлатларидаги Америка базаларига дрон ҳамда ракеталар билан зарбалар йўллади. Вазиятнинг бу қадар кескинлашуви халқаро кун тартибидан асосий ўрин эгаллади ва Эроннинг Жаҳон чемпионатидаги эҳтимолий иштироки борасида қатор саволларни юзага келтирди.

Мусобақа очиқлик рамзи сифатида тақдим этилиб, ФИФА президенти Жанни Инфантино уни «бутун дунё одамларининг орзулари ушаладиган», «бирдамлик, дўстлик ва эҳтиросларнинг глобал байрами» деб атаётган бўлса-да, амалда у Ғазодаги гуманитар ҳалокат ва давом этаётган геноцидни, қолаверса, Эронга қарши тажовузни хаспўшлашга хизмат қилмоқда.

Қатарга нисбатан кескин танқид — АҚШга келганда эса сукутми?

Бундан тўрт йил муқаддам, Жаҳон чемпионати Қатарда ўтказилганида, Ғарб оммавий ахборот воситалари мигрантларнинг меҳнат шароитлари ва фуқаролик эркинликлари масалаларини рўкач қилиб, кенг кўламли танқид кампаниясини бошлаб юборган эди. Бироқ турнирга мезбонлик қилиш навбати АҚШга келганида, ушбу «қайғуриш»дан асар ҳам қолмади.

Қатарга қўйилган айбловларнинг аксарияти умуминсоний қадриятлар ниқоби остидаги Ғарбнинг Шарққа нисбатан баландпарвоз қарашларига асосланган эди. Ундаги яширин мужда шундай эдики, гўё футбол «Ғарб стандартлари»га жавоб бермайдиган мамлакатларда ўтказилмаслиги керак. Бу ҳолат ҳозирги мезбон — бутун дунё кўз ўнгида Ғазода геноцид ўтказаётган Исроилнинг асосий ҳарбий ва дипломатик иттифоқчиси бўлиб қолаётган АҚШга нисбатан ҳеч қандай эътироз йўқлиги фонида кескин қарама-қаршилик ҳосил қилмоқда.

1948 йилда Исроил давлати ташкил топганидан бери Вашингтон Тел-Авивга 130 миллиард доллардан ортиқ икки томонлама ёрдам кўрсатди. Бундай қўллаб-қувватлаш АҚШнинг ичида ҳам, масалан, фаластинликларни ёқлаб чиққан намойишларни бостиришда, асоссиз ҳибсга олишлар, куч ишлатиш ва депортация қилиш таҳдидларида яққол ўз аксини топмоқда.

Шундай бўлса-да, турнир бошланишига бир неча ҳафта қолганига қарамай, ҳеч қандай шов-шувли можаролар, бойкот кампаниялари ёки кенг кўламли ахлоқий муҳокамалар кўзга ташланмаяпти. Кўриниб турибдики, чемпионат глобал куч маркази ҳисобланган давлатнинг «ўз уйи»да ўтказилганда, қоидалар ҳам шунга мос равишда ўзгарар экан.

Эрон масаласи

2025 йилги клублар ўртасидаги жаҳон чемпионати вақтида Инфантино «Ювентус» делегацияси билан биргаликда Оқ уйда ўтказилган матбуот анжуманида Доналд Трампнинг ортида турган эди. Ўз чиқиши давомида Трамп Эронга зарба бериш эҳтимоли ҳақида очиқ-ойдин гапирди ва Исроил бош вазири Бинямин Нетаньяхунинг Ғазодаги ҳаракатларини мақтади. Бу вақтда эса жаҳон футболи вакиллари шунчаки сукут сақлаб тураверди.

Кейинроқ бу таҳдидлар амалда ўз ифодасини топди: 2026 йилнинг 28 февралида Исроил ва АҚШ Эронга қарши ҳарбий амалиёт бошлади ва бунинг оқибатида мамлакатнинг олий раҳнамоси Али Хоманаий ўлдирилди. Инфантино Эроннинг жаҳон чемпионатида иштирок этишига рухсат берилиши ҳақида баёнот берган эди. Бироқ Трамп жамоанинг иштирок этиши мумкинлигини, лекин «хавфсизлик нуқтаи назаридан бу мақсадга мувофиқ эмас»лигини таъкидлаб, амалда бу фикрни инкор этди.

Бунга жавобан Эрон спорт вазири миллий етакчининг ўлимидан сўнг мамлакат «ҳеч қандай ҳолатда» мусобақада қатнаша олмаслигини маълум қилди. ФИФА эса бу ҳолатга нисбатан бирорта расмий муносабат билдирмади. Инфантино ўйинларни бошқа вақтга кўчириш ёки хавфсизлик кафолатларини таклиф қилиш ўрнига, фақатгина Эроннинг «жаҳон чемпионатида майдонга тушиши»ни такрорлаш билан чекланди.

Бундай фожиалар фонида Эрон терма жамоаси март ойининг охирида Нигерияга қарши ўтказилган ўйинда майдонга рюкзаклар кўтариб ва қора боғичлар тақиб тушди. Жамоа аъзолари шу тариқа урушнинг илк кунида Миноб шаҳридаги мактаб бомбардимон қилиниши оқибатида ҳалок бўлган 165 нафардан зиёд қизларнинг хотирасига ҳурмат бажо келтиришди. Ушбу рамзий ишора футболнинг куч-қудрат намойиш этиш воситаси сифатидаги қиёфаси билан хотира ва инсоний қадр-қиммат элчиси сифатидаги асл моҳияти ўртасидаги кескин тафовутни яққол кўрсатиб берди.

ФИФА — институционал даражадаги шерикми?

Қатардаги жаҳон чемпионати вақтида инсон ҳуқуқлари ҳимояси ҳақида баралла жар солган ташкилот бугунги кунга келиб АҚШда мигрантларнинг таъқиб қилинишига, Ғазонинг бомбардимон этилишига ва футболдан сиёсий мақсадларда фойдаланилишига мутлақо кўз юммоқда.

ФИФА ушбу турнирни «тарихдаги энг инклюзив» мусобақа деб атамоқда. Бироқ АҚШда ўтказилган клублар ўртасидаги жаҳон чемпионати вақтида Божхона ва чегара қўриқлаш хизмати (CBP) ҳамда Иммиграция ва божхона назорати (ICE) ходимлари стадионга кириш жойларида назорат олиб борди. Бу ҳолат, айниқса Майами, Ню-Йорк ва Чикагода ўтказилган рейдлар фонида мигрантлар орасида катта хавотир уйғотди.

Оммавий ахборот воситаларининг маълумотларига кўра, томошабинлар стадионларга ўзларининг қонуний мақомини тасдиқловчи ҳужжатларни ёнларида олиб боришга мажбур бўлган. Оқибатда, хавфсизлик таъминлангани ҳақидаги баёнотларга қарамай, кўпчилик ўйинларга боришдан чўчиб қолди. «Human Rights Watch» инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ташкилоти ҳатто спорт иншоотларида, хусусан, «Dodger» стадионида ҳам рейдлар ўтказилганини ҳужжатлаштирган.

Хулоса қилиб айтганда, ФИФА «хилма-хиллик» ҳақида бонг ураётган бир пайтда, мезбон давлат миграция сиёсатини кескинлаштиришда, оилаларни депортация қилишда ва ноқонуний миграцияни жиноят деб баҳолашда давом этмоқда.

Трамп минораси ва ФИФА — икки хил стандартлар кўзгуси

2025 йилнинг август ойида «The New York Times» нашри Ню-Йоркдаги Трамп минорасида ФИФА офиси очилганидан сўнг, федерация ва АҚШ маъмурияти ўртасидаги алоқалар янада мустаҳкамлангани ҳақида хабар берди.

Очилиш маросимида Инфантино Эрик Трамп ва клублар ўртасидаги жаҳон чемпионати кубоги билан биргаликда суратга тушди. АҚШдаги президентлик сайловларидан кейин эса у Трампнинг инаугурациясида қатнашган биринчи халқаро етакчилардан бирига айланиб, ўзаро сиёсий яқинликни очиқ намойиш этди.

Инфантино футбол ва сиёсат ўртасидаги узвий боғлиқликни таъкидлаб, «Трамп билан муносабатлар жаҳон чемпионатининг муваффақияти учун ўта муҳим», дея очиқчасига баёнот берди. Бироқ, доимо ўз бетарафлигини даъво қиладиган ФИФА Украинадаги урушга фаол муносабат билдирган бўлса-да, Ғазода юз бераётган хунрезликлар ҳақида гапиришдан ўзини олиб қочмоқда.

«Агар тинчлик ўрнатилганидан сўнг футбол бунда бирор-бир рол ўйнай олса, биз буни албатта амалга оширамиз», — деган эди Инфантино Россия ва Украина ўртасидаги можаро ҳақида.

Футбол оламининг овози қаерда қолди?

Қатардаги жаҳон чемпионатида Германия терма жамоаси сўз эркинлиги чекланишига норозилик сифатида оғизларини қўллари билан тўсиб майдонга тушган ва бу ҳолат бутун дунёда ўзига хос глобал рамзга айланган эди.

Бугун эса, Ғазодаги ҳарбий жиноятлар бўйича ҳар куни янграётган айбловларга қарамай, бундай рамзий ишоралар деярли кўзга ташланмаяпти: бирдамлик акциялари ҳам, оммавий баёнотлар ҳам йўқ, бу борадаги сукут эса тобора яққолроқ сезилмоқда.

Месут Ўзил ва Муҳаммад Элнени каби айрим футболчилар Фаластинни қўллаб-қувватлагани учунгина турли босимларга дуч келди.

Яқинда Австралия терма жамоаси сардори Жексон Ирвайн Фаластинга қарши ўйиндан сўнг ўз маошининг бир қисмини Ғазога гуманитар ёрдам сифатида хайрия қилди. Унинг бу маблағи Австралия футбол федерацияси томонидан икки баробар кўпайтирилиб, футболчилар касаба уюшмаси ҳамда «Oxfam» ташкилоти кўмагида ўйинчилар фонди орқали йўналтирилди.

Ирвайн омма олдида «FC Palestina» либосида кўриниш бергани учун ҳам таъқиб ва босимларга учради, бироқ у ўз позициясида собит қолди: «Қайси можарода бўлмасин, тинч аҳолининг қурбон бўлиши — фожиадир».

Бу каби мисолларга қарамай, футбол оламининг аксарият қисми сукут сақлашни маъқул кўрмоқда. Боиси, ўз позициясини очиқ билдириш уларни сердаромад шартномалар, карера ва хавфсизликдан маҳрум қилиши мумкин. Оқибатда, ўз-ўзини цензура қилиш одатий ҳолга айланиб, тижорий манфаатлар маънавий-ахлоқий масалалардан бутунлай устун келмоқда.

Эҳтимол, бугунги куннинг энг асосий саволи — ФИФАнинг қандай йўл тутиши ёки футбол юлдузларининг нима дейишида эмас, балки мухлисларнинг бунга қандай муносабат билдиришидадир.