Markaziy Osiyo davlatlari 2026-yilgi Global innovatsiyalar indeksida qanday ko‘rsatkich qayd etdi?

Markaziy Osiyo asta-sekin iqtisodiy rivojlanishning yangi bosqichiga o‘tmoqda. Qozog‘iston, O‘zbekiston, Qirg‘iziston, Tojikiston va Turkmaniston iqtisodiyot hajmi, tabiiy resurslari va davlat imkoniyatlari jihatidan bir-biridan farq qiladi. Ammo ular oldida umumiy vazifa turibdi: endi iqtisodiy o‘sish tobora ko‘proq mehnat unumdorligi, texnologiyalar va inson kapitaliga bog‘liq bo‘ladi. Mintaqa iqtisodiyoti bo‘yicha mustaqil ekspert va tahlilchi Markus Fridrix Shnayder mintaqa davlatlarining ustunliklari va ularning texnologik rivojlanishi uchun zarur shartlarni tahlil qildi.

O‘nlab yillar davomida mintaqa iqtisodiyoti asosan tabiiy resurslar, davlat investitsiyalari, infratuzilma loyihalari, mehnat migratsiyasi va nisbatan arzon ishlab chiqarish xarajatlariga tayanib keldi. Bu omillar hali ham muhim, ammo uzoq muddatda ular raqobatbardoshlikni ta’minlash uchun yetarli bo‘lmaydi.

Shu bilan birga, muhim o‘zgarishlar ham yuz bermoqda. Raqamli xizmatlar kengaymoqda, oliy ta’lim tizimi rivojlanmoqda, texnologik kompaniyalar paydo bo‘lmoqda. Davlatlar startaplar, ilmiy tadqiqotlar va texnologiyalarni yangilashga ko‘proq e’tibor qaratmoqda. Asosiy savol esa shu: bu jarayonlarni odamlar va biznesga kerak bo‘ladigan, pul keltiradigan innovatsiyalarga qanchalik samarali aylantirish mumkin?

Jahon intellektual mulk tashkiloti (WIPO) tomonidan e’lon qilinadigan 2026-yilgi Global innovatsiyalar indeksi (GII) mintaqa davlatlarining bugungi holatini baholash imkonini beradi.

Markaziy Osiyo 2026-yilgi GII reytingida

2026-yilgi reytingda Markaziy Osiyoning to‘rtta davlati ishtirok etgan. Qozog‘iston 139 ta iqtisodiyot orasida 73-o‘rinni egallagan va bir yilda 8 pog‘ona yuqoriga ko‘tarilgan. O‘zbekiston 77-o‘rinda, Qirg‘iziston esa 92-o‘rinda qayd etilgan. Tojikiston ancha past o‘rinda turibdi. Turkmaniston esa 2026-yilgi GII reytingiga kiritilmagan. Shu sababli mintaqadagi beshta davlatni to‘liq solishtirish imkoni yo‘q.

O‘rinlar o‘rtasida sezilarli farq bo‘lsa-da, muhimroq tendensiya shundaki, Markaziy Osiyoning bir nechta iqtisodiyoti o‘z ko‘rsatkichlarini yaxshilamoqda.

Shu bilan birga, reytingdagi o‘rinning o‘zi eng muhim ko‘rsatkich emas. Asosiy masala — mamlakatlar innovatsiya uchun yaratilgan imkoniyatlar, ya’ni ta’lim, infratuzilma, ilmiy tadqiqotlar va moliyalashtirishni aniq natijalarga aylantira oladimi yoki yo‘qmi? Bu natijalar yangi texnologiyalar, intellektual mulk, yangi kompaniyalar va eksport qilinadigan mahsulotlarda namoyon bo‘ladi. Hozircha bu mintaqa uchun asosiy muammolardan biri bo‘lib qolmoqda.

Turli davlatlar — turli ustunliklar

Qozog‘iston nisbatan rivojlangan raqamli infratuzilma, moliyaviy institutlar va shakllanayotgan texnologik ekotizimga ega. Asosiy vazifa — yaratilgan texnologiya va ishlanmalarni tijoratlashtirish, ya’ni ulardan daromad olish. Universitetlar, ilmiy tashkilotlar va biznes o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytirish, ilmiy-tadqiqot ishlariga xususiy investitsiyalarni ko‘paytirish va venchur moliyalashtirishni rivojlantirish keyingi o‘sish uchun muhim bo‘ladi.

O‘zbekiston katta aholi, o‘sib borayotgan ichki bozor, sanoat bazasi va texnik mutaxassislarning ko‘pligi bilan ajralib turadi. Uning asosiy ustunligi — mavjud imkoniyatlarni katta miqyosda rivojlantirish imkoniyati. Ammo buning uchun inson kapitalini mehnat unumdorligini oshirish, sifatli ilmiy tadqiqotlar va raqobatbardosh texnologik kompaniyalarga aylantirish kerak.

Qirg‘iziston iqtisodiyoti kichik bo‘lishiga qaramay, dasturiy ta’minot, raqamli xizmatlar va kreativ industriyalarda katta imkoniyatlarga ega. Mamlakat yirik qo‘shnilarining sanoat modelini takrorlash o‘rniga ixtisoslashuv, ochiqlik va Markaziy Osiyoning umumiy bozoriga chiqish imkoniyatlariga tayanishi mumkin.

Tojikiston moliyalashtirish, ilmiy baza va ichki bozor hajmi borasida jiddiyroq cheklovlarga duch kelmoqda. Shuning uchun mamlakat uchun gidroenergetika, suv resurslarini boshqarish, qishloq xo‘jaligi va tog‘li hududlar uchun texnologiyalar kabi aniq yo‘nalishlarga ixtisoslashish eng istiqbolli yo‘llardan bo‘lishi mumkin.

Turkmaniston 2026-yilgi GII reytingida ishtirok etmagan. Xalqaro taqqoslash uchun zarur statistik ma’lumotlarni ochiq va to‘liq taqdim etish mamlakatning innovatsion salohiyatini xolis baholash uchun muhim shart bo‘ladi.

Nimani o‘zgartirish kerak?

Farqlarga qaramay, Markaziy Osiyo davlatlari uchun bir nechta umumiy ustuvor vazifalar mavjud. Avvalo, universitetlar va ilmiy-tadqiqot tashkilotlari bilan xususiy sektor o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytirish kerak. Ilmiy ishlanmalar biznes tomonidan moliyalashtirilib, amaliyotga joriy etilgan va katta miqyosda qo‘llanilgandagina iqtisodiy qiymatga ega bo‘ladi.

Xususiy sektorning ilmiy-tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlariga investitsiyalarini ko‘paytirish ham muhim. Davlat dasturlari zarur infratuzilmani yaratishi mumkin, ammo texnologiyalarni barqaror rivojlantirish uchun kompaniyalarning o‘zi ham ilmiy tadqiqotlarga mablag‘ sarflashi kerak.

Shuningdek, mintaqaga venchur kapitali bozorini rivojlantirish zarur. Ayniqsa, dastlabki bosqichdan o‘tib, xalqaro bozorga chiqish uchun mablag‘ga muhtoj texnologik kompaniyalar uchun bunday moliyalashtirish juda muhim. Asosiy omillardan yana biri — inson kapitali. Markaziy Osiyoga faqat bitiruvchilar sonini ko‘paytirish emas, balki ta’lim va ilmiy tadqiqotlar sifatini oshirish, mutaxassislar bilimi va ko‘nikmalarini zamonaviy iqtisodiyot talablariga moslashtirish kerak.

Nihoyat, mintaqaviy integratsiya ham katta imkoniyat berishi mumkin. Har bir davlatning bozori alohida olganda nisbatan kichik. Ammo beshta davlat birgalikda 80 milliondan ortiq aholiga ega katta bozorni tashkil qiladi. Kompaniyalarning chegaralar orqali ishlashini osonlashtirish, qo‘shma ilmiy loyihalarni ko‘paytirish va mutaxassislarning mintaqa bo‘ylab erkin harakatlanishini kengaytirish texnologik biznes uchun imkoniyatlarni sezilarli darajada oshiradi.

Keyin nima bo‘ladi?

Davlatlarning GII reytingida kelgusida qaysi o‘rinni egallashini aniq bashorat qilish qiyin. Chunki natija nafaqat mamlakatning o‘z ko‘rsatkichlariga, balki boshqa davlatlardagi rivojlanish, reyting metodologiyasidagi o‘zgarishlar va ma’lumotlarning mavjudligiga ham bog‘liq. Shunga qaramay, ehtimoliy yo‘nalishlar allaqachon ko‘rinib turibdi.

Qozog‘iston mavjud raqamli va moliyaviy infratuzilmasidan yanada samarali foydalanib, yaratilgan texnologiyalarni amaliyotga va biznesga tatbiq etishni kuchaytirsa, reytingdagi natijalarini yana yaxshilashi mumkin. O‘zbekiston aholisi, sanoat bazasi va texnik mutaxassislari tufayli katta imkoniyatlarga ega. Qirg‘iziston raqamli xizmatlar va qo‘shni bozorlar bilan integratsiya hisobiga rivojlanishi mumkin. Tojikistonda esa o‘sish aniq yo‘nalishlarga ixtisoslashish va davlat institutlarini bosqichma-bosqich rivojlantirish bilan bog‘liq bo‘lishi ehtimol.

Turkmaniston uchun esa xalqaro taqqoslash imkonini beradigan ma’lumotlarni ochiqlashtirish muhim vazifa bo‘lib qoladi.

Biroq asosiy masala Markaziy Osiyoda qaysi davlat birinchi o‘rinni egallashi emas.

Hozircha mintaqa davlatlarining hech biri dunyodagi yetakchi innovatsion markazlar qatoriga kirmaydi. Bu farqni qisqartirish uchun innovatsiya infratuzilmasini yaratishning o‘zi yetarli emas. Ilmiy tadqiqotlar, xususiy investitsiyalar, intellektual mulk, texnologik kompaniyalar va jahon bozorida raqobatlasha oladigan mahsulotlar yaratish kabi aniq iqtisodiy natijalarga erishish kerak.

Shuning uchun Markaziy Osiyo oldida nafaqat beshta alohida milliy innovatsion tizimni, balki yagona mintaqaviy innovatsion ekotizimni shakllantirish imkoniyati ham bor. Bunda har bir davlatning ustunliklari bir-birini to‘ldirishi mumkin.

Mintaqa inson salohiyati, moliyaviy imkoniyatlar va davlat institutlaridagi o‘sishni qanchalik samarali ravishda real innovatsiyalarga aylantira olishiga qarab, GII reytingidagi bugungi o‘sish vaqtinchalik natijami yoki Markaziy Osiyoning chuqur texnologik o‘zgarishlari boshlanishimi — shu aniqlanadi.

Turkmaniston uchun esa xalqaro taqqoslash imkonini beradigan ma’lumotlarni ochiqlashtirish muhim vazifa bo‘lib qoladi.
Biroq asosiy masala Markaziy Osiyoda qaysi davlat birinchi o‘rinni egallashi emas. Hozircha mintaqa davlatlarining hech biri dunyodagi yetakchi innovatsion markazlar qatoriga kirmaydi. Bu farqni qisqartirish uchun innovatsiya infratuzilmasini yaratishning o‘zi yetarli emas. Ilmiy tadqiqotlar, xususiy investitsiyalar, intellektual mulk, texnologik kompaniyalar va jahon bozorida raqobatlasha oladigan mahsulotlar yaratish kabi aniq iqtisodiy natijalarga erishish kerak.

Shuning uchun Markaziy Osiyo oldida nafaqat beshta alohida milliy innovatsion tizimni, balki yagona mintaqaviy innovatsion ekotizimni shakllantirish imkoniyati ham bor. Bunda har bir davlatning ustunliklari bir-birini to‘ldirishi mumkin. Mintaqa inson salohiyati, moliyaviy imkoniyatlar va davlat institutlaridagi o‘sishni qanchalik samarali ravishda real innovatsiyalarga aylantira olishiga qarab, GII reytingidagi bugungi o‘sish vaqtinchalik natijami yoki Markaziy Osiyoning chuqur texnologik o‘zgarishlari boshlanishimi — shu aniqlanadi.