«На уруш, на тинчлик» сиёсати: Кўрфаздаги беқарорлик АҚШ компанияларига қўл келмоқда

Эрон билан муносабатлардаги мавҳумлик — на уруш ва на тинчлик ҳолатининг сақланиб қолаётгани АҚШ, унинг энергетика сектори ҳамда иттифоқчиси бўлмиш Исроил учун тобора кўпроқ қўл келмоқда. Бу ҳақда Ҳамад бин Халифа университети давлат сиёсати профессори Султон Баракат «Al-Jazeera» учун ёзган мақоласида таъкидлайди.

Глобал энергетика тизимидаги туб ўзгаришлар

Муаллифнинг ёзишича, глобал энергетика тизими тубдан ўзгармоқда. АҚШ президенти Доналд Трамп ўзининг «Truth Social» тармоғида «тарихдаги энг йирик нефт битими» дея таърифланган янги келишувни нишонлади.

Мақолада қайд этилишича, бу ҳужжат Венесуэладаги 17 та нефт конини 100 йил муддатга концессияга (ижарага) олишни ҳамда у ердан 65 миллиард баррел нефть қазиб олишни кафолатлайди.

Айни шу пайтда эса «QatarEnergy» компанияси ўзининг Европадаги энг йирик мижозларидан бири «Edison»га суюлтирилган табиий газ (СТГ) етказиб беришдаги форс-мажор ҳолати ноябр ойининг бошигача давом этишини маълум қилди. Профессорнинг сўзларига кўра, яна бешта юк партияси бекор қилинган ва шу тариқа етказиб берилмаган маҳсулотларнинг умумий сони 29 тага, ҳажми эса қарийб 3,8 миллиард куб метр газга етган.

Мазкур шартнома 2009 йилдан буён амалда бўлиб, одатда Италиянинг табиий газга бўлган йиллик эҳтиёжининг тахминан ўндан бир қисмини қоплайди. Бироқ «Edison» бекор қилинган таъминот ўрнини бошқа манбалар, хусусан, АҚШ ҳисобидан қоплаш орқали ўз мижозларини газ билан таъминлашда давом этаётгани айтилади.

Вашингтон ва Форс кўрфази: Ҳимоячидан рақобатчига

Баракат ўз мақоласида ўнлаб йиллар давомида Вашингтон ва Форс кўрфази давлатлари ўртасидаги ўзаро келишув шартлари жуда аниқ бўлганини таъкидлайди. АҚШ минтақани ҳимоя қилиб, ундаги денгиз савдо йўллари хавфсизлигини таъминлаган бўлса, Кўрфаздаги ишлаб чиқарувчилар глобал иқтисодиёт учун ўта муҳим бўлган энергия ресурсларини етказиб берган. Бундан ташқари, улар Америка иқтисодиёти манфаатлари йўлида барча савдо ҳисоб-китобларини долларда амалга ошириб келган.

«Энди эса бу келишув бутунлай бошқача тус олмоқда. Америка бугунги кунда Кўрфазнинг энергетика манфаатларини шунчаки ҳимоя қилаётгани йўқ, балки у билан бевосита рақобатлашмоқда», — деб ёзади эксперт.

Шунингдек, минтақадаги беқарорлик оқибатида Кўрфаз давлатлари энергия ресурсларини етказиб бера олмай қолган вазиятлардан АҚШ тобора кўпроқ фойда кўраётгани таъкидланади.

Маълумотларга кўра, сўнгги олти ойлик уруш Қатарнинг СТГ экспортига жиддий таъсир кўрсатган, шунингдек, Қувайт, Саудия Арабистони ва БАА каби Кўрфазнинг бошқа мамлакатларида ҳам нефт экспорти кескин пасайгани кузатилмоқда. Айни пайтда эса жаҳон бозорида бўшаб қолган бу ўринни АҚШнинг нефт ва гази эгаллаб, Американинг энергетика гигантлари рекорд даражада юқори даромад кўрмоқда.

Давлат сиёсати ва хусусий бизнес манфаатларининг бирлашуви

Бу ўринда АҚШ давлат сиёсати билан унинг атрофида гирдикапалак бўлаётган хусусий бизнес манфаатларини бир-биридан ажратиб олиш лозимлиги қайд этилади. Муаллифнинг фикрича, Вашингтон Эронга нисбатан стратегик босим воситаларини қўлда тутиш ва Кўрфаз давлатлари устидан доимий назорат ўрнатишни мақсад қилган бўлса, энергетика гигантлари янги конларга йўл очиш, қулай тартиб-қоидалар, сердаромад нархлар ва янги бозорларни кўзламоқда. Трамп эса энергетика соҳасидаги устунлик шиори остида ана шу икки мақсадни бирлаштирмоқда: давлат ҳокимияти янги эшикларни очса, хусусий сармоя ундан шитоб билан кириб бораётгани айтилади.

Бу жараёнда Исроил омили ҳам алоҳида аҳамият касб этиши кўрсатиб ўтилган. Американинг «Chevron» корпорацияси Исроил соҳилларидаги икки асосий газ конини бошқаради: у «Левиафан» конининг қарийб 40 фоизига, «Тамар»нинг эса 25 фоизига эгалик қилади. Ўтган йили Мисрга экспортни кўпайтириш бўйича 35 миллиард долларлик келишувга эришилгач, «Левиафан»ни кенгайтириш ишлари янада авж олган.

Шу боис Исроил Қатар каби АҚШнинг мустақил энергетик рақиби эмас. Унинг Шарқий Ўртаер денгизидаги газ хаби сифатидаги ортиб бораётган роли АҚШ оператори билан боғлиқ бўлиб, Исроил, Миср ва Иорданияни бирлаштирувчи АҚШ томонидан қўллаб-қувватланадиган минтақавий тизимга тўлиқ мос келади.

Султон Баракат «Chevron» ушбу воқеалар занжирининг бош бўғини сифатида намоён бўлаётганини таъкидлайди. Корпорация АҚШнинг ўз ҳудудида қазиб олиш бўйича катта улушга эга, Исроилнинг стратегик газ бойликларини назорат қилади ва энди Венесуэлада ўз ишини кенгайтириш учун қулай имкониятга эга бўлмоқда.

Профессорга кўра, бу, албатта, корпорация ташқи сиёсатни бошқаради дегани эмас, бироқ бу ҳолат Америка геосиёсий қудратининг намойиши АҚШ компаниялари учун нақадар тез йирик савдо имкониятига айланишини яққол тасдиқлайди.

Исроилнинг мақсадлари ва нархлар мувозанати

Мақолада ёзилишича, айни пайтда Исроил Эрон билан тўқнашув ўз манфаатларига зид шартлар асосида барҳам топишига асло йўл қўймоқчи эмас. Жумладан, июн ойида имзоланган АҚШ–Эрон ўзаро англашув битими Исроилнинг ҳарбий мақсадларига мутлақо жавоб бермади. Шу боис расмий Тел-Авив ушбу ҳужжат шартларига ўзини мажбур деб ҳисобламаслигини билдирди, Ливанда ҳаракат эркинлигини талаб қилди ва Вашингтон дипломатик музокараларни давом эттиришга уринаётган бир пайтда ҳарбий амалиётларни қисқа вақтга қайтадан бошлаб юборди.

Экспертнинг фикрича, Исроил учун бу каби сулҳлар ҳеч қачон низонинг узил-кесил ечими бўлмаган, балки навбатдаги зарба бериш имкониятини сақлаб қолган ҳолда куч тўплаш учун бир танаффус вазифасини ўтаган. Бунинг сабаблари муҳим стратегик режаларга бориб тақалади: Тел-Авив Эроннинг ядро, ракета ва минтақавий таъсир қудратини қайта тиклашига асло йўл қўймоқчи эмас. Қолаверса, мамлакат раҳбарияти сайловлар арафасида муросага келиш орқали жамоатчилик кўзига заиф кўринишдан чўчийди. 

Муаллиф Исроилнинг доимий низоларга интилиши АҚШнинг энергетика соҳасидаги манфаатларига тўла мос тушишини ёзади. Эронга нисбатан узлуксиз босим ўтказилиши Ҳўрмуз бўғозидаги вазиятни қалтис ушлаб туради, Кўрфаз давлатлари экспортини заифлаштиради ва энергия ташишдаги хавф-хатарлар учун белгиланадиган устама нархларнинг юқори бўлишини таъминлайди. Исроил ва Америка энергетика компанияларининг манфаатлари бир-бирини тўлдириши учун уларнинг қандайдир умумий режа асосида ҳаракат қилиши ҳам шарт эмас.

Нарх масаласига келганда бу ҳолат янада ойдинлашиши айтилади. Трамп тинимсиз арзон нефт ҳақида гапиради, бироқ нархлар ўта тушиб кетса, АҚШ ишлаб чиқарувчилари катта зарар кўра бошлайди.

Даллас Федерал захира банки томонидан ўтказилган сўровлар шуни кўрсатдики, Америка компанияларига ишлаб турган қудуқлардан фойдаланиш учун бир баррел нефтнинг ўртача нархи тахминан 43 доллар бўлиши керак. Янги қудуқларни даромад билан қазиш учун эса бу кўрсаткич 66 долларни ташкил этади, иккита асосий Перм ҳавзасида эса бу рақам 61–62 доллар атрофида ўзгариб туради.  

Шу сабабли Трампга олтин ўрталиқ керак: нефт инфляцияни жиловлаш учун етарлича арзон бўлиши, айни пайтда сланец, фрекинг ва экспорт сармояларини оқлаш учун етарлича қиммат туриши лозим. Кўрфаздаги беқарор вазият айнан мана шу мувозанатни сақлашга ёрдам беради. Бунинг учун йирик ҳалокатлар ёки таъминотнинг бутунлай узилиши шарт эмас.

Бошқариладиган беқарорлик ва Кўрфазнинг келажаги

Минтақадаги «на уруш, на тинчлик» ҳолатининг асл сабабини ҳам шу билан изоҳлаш мумкин. Кенг кўламли уруш Ҳўрмуз бўғозининг ёпилишига, нархларнинг кескин ошиб кетишига ва «Chevron»нинг Исроилдаги фаолияти издан чиқишига олиб келиши мумкин.

Узоқ муддатли тинчлик битими эса хавф-хатар учун тўланадиган устамаларни йўққа чиқаради, Кўрфаз таъминотига бўлган ишончни тиклайди ва Исроилнинг минтақадаги эркин ҳаракатларини чеклаб қўяди. Шунинг учун ҳам мақолада бошқариладиган беқарорлик — икки ўт орасидаги энг мақбул йўл эканлиги хулоса қилинади. Бунда Американинг ишлаб чиқариш тармоқларини ҳимоя қилиш учун етарлича вазминлик сақланиши, бироқ Кўрфаз энергиясини яна тўла ишончли манбага айлантириш учун етарлича дипломатик ҳаракатлар қилинмаслиги таъкидланган.

Исроил Эронни доимий босим остида ушлаб туради, Вашингтон эса ўз иттифоқчилари устидан таъсир ўтказиш дастакларини сақлаб қолади. Бунинг ортидан АҚШ ишлаб чиқарувчилари ўз мижозларидан айрилмайди ва тижорий жиҳатдан фойдали нархларга эга бўлади. Бу ердаги энг катта хавф шундаки, муаллифга кўра, эндиликда бу манфаатлар шу қадар устма-уст тушмоқдаки, бир нечта қудратли ўйинчилар инқирознинг узил-кесил ҳал бўлмаслигидан бевосита манфаатдор бўлиб қолмоқда.

Профессор Кўрфаз ҳамон улкан захираларга эга ва қазиб олиш харажатлари шу қадар арзонки, Америка компаниялари бу борада улар билан асло тенглаша олмаслигини айтади.

Бироқ бугунги кунда бозордаги ҳукмронликни фақатгина захираларнинг миқдори белгиламайди. Бунда ишончлилик асосий ролга чиқади. Ҳисоб-китобларга кўра, кунига бор-йўғи 3,5–5,5 миллион баррел нефт Саудия Арабистони ва Амирликлар қувурлари орқали Ҳўрмуз бўғозини четлаб ўта олади холос.

«Кўрфазнинг энергетик келажагига таҳдид солаётган энг катта хавф — захираларнинг тугаши эмас. Балки харидорларнинг бу энергиясиз яшашга ўрганиб қолишидир», — деб ёзади Султон Баракат.

Йўлда кечиккан ҳар бир танкер Атлантика океани ортидаги муқобил манбаларнинг ўрнини янада мустаҳкамлаши, АҚШнинг суюлтирилган табиий гази (СТГ) билан алмаштирилган ҳар бир Қатар юки эртага уруш тугаганидан кейин ҳам узоқ вақт сақланиб қоладиган янги савдо алоқаларини яратмоқда.

Мақола сўнгида бир вақтлар АҚШ қудрати қисман Кўрфаздан келаётган энергия оқимини ҳимоя қилишга таянгани, бугунги кунга келиб эса Америка тобора ушбу энергиянинг ўрнини эгаллашга асосланган сиёсат юритаётгани қайд этилади.