Нефт шокларига ким тайёр? Дунёдаги энг йирик стратегик захиралар

Глобал стратегик нефт захиралари давлатларнинг энергетик шоклар ва геосиёсий ноаниқликларга қандай тайёргарлик кўраётганини кўрсатувчи энг муҳим индикаторлардан бири ҳисобланади. Бу стратегик захиралар урушлар, санкциялар, табиий офатлар ёки бозордаги узилишлар вақтида ҳукуматларга ички ёқилғи таъминотини барқарорлаштириш имконини беради.

Халқаро энергетика агентлиги (IEA) маълумотига кўра, Ҳўрмуз бўғози ёпилиши ортидан дунё ҳозир замонавий тарихдаги энг йирик энергия таъминоти инқирозларидан бирига дуч келмоқда. Бу ҳолат ёқилғи бозорлари ва бутун дунё бўйлаб бензин нархларига кучли босим ўтказмоқда.

Ушбу визуализация қуруқликдаги омборларда сақланаётган стратегик нефт захираларининг тахминий ҳозирги ҳажмини кўрсатади. Маълумотлар АҚШ энергия ахбороти маъмурияти базасига асосланган бўлиб, қайси давлатлар глобал нефт таъминотидаги узилишларга яхшироқ тайёр бўлганини намоён этади. Маълумотларда IEA аъзоси бўлган давлатларнинг 2026-йил март ойидаги мувофиқлаштирилган фавқулодда нефт чиқариш чоралари ҳисобга олинмаган.

Хитойнинг улкан нефт захираси рейтингда устунлик қилмоқда

Хитой нефт захиралари рейтингда энг катта кўрсаткич сифатида ажралиб турибди.
Тахминан 1,4 миллиард барреллик захира АҚШ, Япония, OECD Европа давлатлари, Саудия Арабистони, Жанубий Корея, Эрон, БАА ва Ҳиндистоннинг биргаликдаги стратегик нефт захираларидан ҳам кўпроқ.
Бугунги кунда юқорида санаб ўтилган давлатлар захиралари дунёда сақланаётган умумий нефт ҳажмининг тахминан 70 фоизини ташкил этади.

Хитой захираларининг бунчалик катталиги мамлакатнинг ташқи нефт таъминотига юқори даражада боғлиқлиги билан изоҳланади. Бу, айниқса, Ҳўрмуз бўғози каби стратегик аҳамиятга эга денгиз йўлакларига тегишли.
Нефт захираси қанчалик катта бўлса, давлатлар бозордаги кескин ўзгаришлар ва беқарорлик даврида шунчалик кўпроқ ҳаракат эркинлигига эга бўлади.

АҚШ нефт хомашёси захиралари бўйича иккинчи ўринда

АҚШ 413 миллион барреллик Стратегик нефт захираси (SPR) билан иккинчи ўринни эгаллаб турибди. Бу тизим 1973-йилги нефт эмбаргосидан кейин яратилган ерости туз ғорлари тармоғидан иборат.

Япония эса 263 миллион барреллик захира билан учинчи ўринда. Мамлакатнинг ички энергетик ресурслари чекланган бўлишига қарамай, у нефтнинг деярли барчасини импорт қилади. Шу сабабли фавқулодда вазиятлар учун катта нефт захираларини сақлаш узоқ йиллардан бери миллий устувор вазифа ҳисобланади.
OECD таркибидаги Европа давлатлари умумий ҳисобда 179 миллион барреллик нефт захираси билан тўртинчи ўринни эгаллайди.

Яқин Шарқ ва Осиёнинг бошқа қатор давлатлари ҳам йирик стратегик нефт захираларини шакллантирган. Бу эса энергия хавфсизлиги нафақат импортчи, балки экспортчи мамлакатлар учун ҳам тобора муҳим аҳамият касб этаётганини кўрсатади.

Жаҳонда нефтга бўлган талаб ва геосиёсий таранглик сақланиб қолаётгани сабабли, кўплаб давлатлар келажакдаги таъминот узилишларидан ҳимояланиш учун нефт сақлаш қувватларини кенгайтиришда давом этмоқда.

Нефт шоклари ва стратегик захиралардан фойдаланиш тарихи

1973-1974-йиллардаги нефт инқирози йирик нефт ишлаб чиқарувчи давлатлар томонидан жорий этилган глобал эмбарго оқибатида юзага келган ва жаҳон нефт нархлари 300 фоизга қадар ошиб кетган. Бу инқироз кўплаб саноати ривожланган давлатлар нефт импортидаги узилишларга қанчалик заиф эканини намоён қилди.
Шундан сўнг Халқаро энергетика агентлиги ташкил этилди. Унинг асосий вазифаларидан бири аъзо давлатларда стратегик нефт захираларини шакллантириш орқали келажакдаги таъминот узилишлари таъсирини камайтириш эди.

1974-йилдан буён стратегик нефт захираларидан олти марта фойдаланилган:
— 1991-йил: Кўрфаз уруши арафасида.
— 2005-йил: Катрина тўфони ва Рита тўфони Мексика бўғозидаги нефт инфратузилмасига зарар етказганидан кейин.
— 2011-йил: Ливиядаги фуқаролар уруши сабабли нефт таъминотидаги узоқ давом этган узилишларга жавоб сифатида.
— 2022-йил: Россиянинг Украинага босқинидан кейин.
— 2022-йил: энергетика инқирози кучайгач, ўша йилнинг ўзида иккинчи марта.
— 2026-йил: ҳозиргача энг йирик захира чиқарилиши бўлиб, Ҳўрмуз бўғози ёпилиши ортидан амалга оширилган.