Oltin Qirg‘iziston zaxiralarining 80 foizini tashkil qiladi — Fitch

Qirg‘izistonning xalqaro zaxiralarining qariyb 80 foizi oltinga to‘g‘ri keladi. Bu mintaqadagi eng yuqori ko‘rsatkichlardan biri. «Fitch Ratings» bunday yuqori konsentratsiya jahon bozorida oltin narxi keskin tushib ketgan taqdirda mamlakat zaxiralarini xavf ostida qoldirishini ta’kidlamoqda. Shu bilan birga, hozircha oltin qimmatlayotgan ekan, vaziyat aksincha: uning qayta baholanishi respublikaning tashqi moliyaviy holatini sezilarli darajada mustahkamlamoqda.

Agentlik oltin zaxiralari va uning narxi oshishi Kavkaz va Markaziy Osiyo mamlakatlarining moliyaviy barqarorligiga qanday ta’sir qilayotganini tahlil qilgan. Fitch bahosiga ko‘ra, 2026-yilning birinchi yarmi yakunida Qirg‘iziston xalqaro zaxiralarining 80 foizini oltin tashkil qilgan.

O‘zbekistonda esa bu ko‘rsatkich 87 foizga yetgan — bu dunyodagi eng yuqori ulush. Fitch oltin ulushining oshishi tashqi iqtisodiy zarbalarga qarshi qo‘shimcha moliyaviy himoya yaratish siyosatining bir qismi bo‘lishi mumkinligini qayd etadi. Biroq zaxiralarning bitta aktivga yuqori darajada bog‘lanib qolishi ularning qiymatini jahon bozoridagi o‘zgarishlarga yanada sezgir qiladi.

Jahon bozorida oltin narxining keskin tushishi, ayniqsa, Qirg‘iziston va O‘zbekistonga ta’sir qilishi mumkin. Chunki bu mamlakatlarda xalqaro zaxiralarning katta qismi oltinda saqlanadi. Shu bilan birga, agentlik oltin qiymatining pasayishi o‘z-o‘zidan bu ikki mamlakatning kredit reytingini salbiy tomonga o‘zgartirish uchun yetarli sabab bo‘lmasligini ta’kidlamoqda.

Qirg‘iziston Milliy bankining monetar oltini qiymati bir yilda 54 foizga oshdi

Oltinning Qirg‘iziston moliyaviy aktivlaridagi o‘rni Milliy bankning so‘nggi hisobotida ham yaqqol ko‘rinadi. Qirg‘iziston Milliy bankining 2026-yil ikkinchi chorak yakunlari bo‘yicha hisobotiga ko‘ra, 30-iyun holatida monetar oltinning qiymati 551,23 mlrd somga yetgan. Bir yil avval bu ko‘rsatkich 358,04 mlrd som edi.

Shunday qilib, bir yil ichida oltinning balansdagi qiymati qariyb 193,19 mlrd somga yoki 54 foizga oshgan.
Shu davrda Milliy bankning jami aktivlari ancha sekin o‘sgan — 713,12 mlrd somdan 830,35 mlrd somgacha, ya’ni taxminan 16,4 foizga.

Demak, monetar oltin qiymati regulyatorning jami aktivlariga qaraganda uch baravardan ko‘proq tez o‘sgan. Muhimi, bunday o‘sish oltin zaxiralarining fizik hajmi ham xuddi shuncha ko‘payganini anglatmaydi. Balansdagi oltin qiymati jahon bozoridagi narxlarga ham bog‘liq. So‘nggi yillarda aynan oltin narxining qayta baholanishi mintaqa mamlakatlari zaxiralari o‘sishining asosiy omillaridan biriga aylandi.

Oltin narxining oshishi hozircha Qirg‘izistonga foyda keltirmoqda

Oltinning yuqori ulushi ikki xil ta’sirga ega. Metall qimmatlaganda, mamlakatda allaqachon mavjud bo‘lgan oltin zaxiralarining dollar qiymati oshadi. Buning uchun oltin hajmini tonnalarda sezilarli darajada ko‘paytirish shart emas. Natijada mamlakatning tashqi moliyaviy barqarorligi ko‘rsatkichlari yaxshilanadi va tashqi iqtisodiy zarbalardan himoyalanish uchun foydalanish mumkin bo‘lgan mablag‘lar hajmi ortadi.

Fitch hisob-kitoblariga ko‘ra, Kavkaz va Markaziy Osiyo mamlakatlarida xalqaro zaxiralarning joriy tashqi to‘lovlarni qoplash darajasi ikki yildan sal ko‘proq vaqt ichida o‘rtacha 50 foizga oshgan. Oltin narxining ko‘tarilishi oltin qazib chiqaruvchi davlatlarning eksport daromadlarini ham qo‘llab-quvvatlaydi. Masalan, Fitch ma’lumotlariga ko‘ra, Qirg‘izistonda oltin eksporti 2024-yilda ikki baravar oshgan, biroq 2025-yilda sezilarli darajada kamaygan.

Fitch aynan shuning uchun zaxiralarning qariyb 80 foizi bitta aktivga — oltinga jamlanganini alohida xavf omili sifatida ko‘rsatmoqda.

Faqat Qirg‘iziston emas: Qozog‘istonda oltinning ulushi 78 foizga yetdi

Qimmatbaho metallning yuqori ulushi Markaziy Osiyoning boshqa yirik oltin ishlab chiqaruvchi mamlakatlariga ham xos.
Fitch ma’lumotlariga ko‘ra, Qozog‘istonning xalqaro zaxiralari 2026-yil mayiga kelib, 2024-yil boshiga nisbatan qariyb 90 foizga oshib, 67,6 mlrd dollarga yetgan.

Shu davrda zaxiralardagi oltinning qiymati 169 foizga oshgan. Natijada Qozog‘iston zaxiralarida oltinning ulushi 2023-yil oxiridagi 54,3 foizdan 78 foizgacha ko‘tarilgan. Biroq Qozog‘istonning tashqi aktivlari tarkibi Qirg‘izistondan sezilarli darajada farq qiladi. Xalqaro zaxiralardan tashqari, mamlakatda katta miqdordagi Milliy jamg‘arma ham mavjud. May oyida uning aktivlari yana 66,4 mlrd dollarni tashkil qilgan. Bunda jamg‘armadagi oltinning ulushi ancha past — taxminan 6,5 foiz. Shuning uchun markaziy banklar zaxiralarida oltinning ulushi bir xil darajada yuqori bo‘lishi butun davlat tashqi aktivlarining oltin narxiga bir xil darajada bog‘liq ekanini anglatmaydi.

Markaziy Osiyoda oltin qazib olish dunyoning boshqa hududlariga qaraganda tezroq o‘smoqda

Oltinning ahamiyati oshishiga faqat uning narxi emas, balki ishlab chiqarish hajmining o‘sishi ham sabab bo‘lmoqda. Fitch hisob-kitoblariga ko‘ra, 2011–2025-yillarda dunyoda oltin qazib olishning o‘rtacha yillik o‘sishi taxminan 2 foizni tashkil qilgan. Markaziy Osiyoda esa bu ko‘rsatkich 4,7 foiz bo‘lgan.

Agentlik eng katta o‘sishni O‘zbekiston, Qozog‘iston va Qirg‘iziston ta’minlaganini qayd etadi. Ayniqsa O‘zbekistonda ishlab chiqarish keskin oshgan. 2024-yilda oltin qazib olish 8 foizga o‘sib, rekord darajadagi 129 tonnaga yetgan. Bu 2010-yildagi ko‘rsatkichdan qariyb 2,9 baravar ko‘p. 2025-yilda esa ishlab chiqarish 3 foizga kamaygan.

Biroq bu yerda ham zaxiralar qiymatining oshishi, avvalo, oltin narxining ko‘tarilishi bilan izohlanadi, metall hajmining ko‘payishi bilan emas. Fitch hisob-kitoblariga ko‘ra, O‘zbekiston oltin zaxiralarining qiymati 2024–2026-yillarda ikki baravar oshgan. Ushbu o‘sishning qariyb 91 foizi oltin narxining ko‘tarilishi hisobiga yuz bergan, zaxiralarning fizik hajmi esa deyarli o‘zgarmagan. O‘zbekiston uchun bu bog‘liqlik ayniqsa sezilarli: agentlik bahosiga ko‘ra, oltin qazib olish mamlakat YAIMining qariyb 7 foizini va eksportining 40 foizdan ortig‘ini tashkil qiladi.

Fitch ogohlantirishi Qirg‘iziston uchun nimani anglatadi?

Hozirgi vaziyat Qirg‘iziston uchun ko‘proq ijobiy ishlamoqda: oltin narxining yuqoriligi zaxiralar qiymatini oshirib, mamlakatning tashqi moliyaviy himoya buferini mustahkamlamoqda. Ammo zaxiralar tarkibi shuni anglatadiki, ularning dollardagi qiymati nafaqat Milliy bank qancha oltin to‘plaganiga, balki uning bozordagi joriy narxiga ham bog‘liq. Oltinning ulushi qariyb 80 foiz bo‘lgan sharoitda jahon bozoridagi narxlarning sezilarli pasayishi Milliy bank bir gramm ham oltin sotmagan taqdirda ham zaxiralar qiymatini tezda kamaytirishi mumkin.

Fitch ko‘rsatayotgan asosiy xavf ham shunda: Qirg‘iziston katta tashqi moliyaviy zaxira shakllantirgan, ammo uning asosiy qismi narxi sezilarli darajada o‘zgarishi mumkin bo‘lgan bitta aktivga — oltinga jamlangan. Shu bilan birga, agentlik zaxiralarning bunday tarkibini suveren kredit reytingi uchun mustaqil xavf deb hisoblamaydi. Aksincha, so‘nggi yillarda oltin aktivlari qiymatining oshishi mintaqa mamlakatlarining tashqi moliyaviy holatini sezilarli darajada mustahkamlagan.

Markaziy Osiyoning yana bir afzalligi — mamlakatlarning o‘zida oltin qazib olinishi. Fitch qayd etishicha, mintaqa davlatlari markaziy banklari mamlakat ichida ishlab chiqarilgan oltinni sotib olishda ustuvor huquqqa ega. Bu esa ichki qazib chiqarilgan oltinning bir qismini bevosita rasmiy zaxiralarga yo‘naltirish imkonini beradi.