O‘zbekistonning tashqi qarzi oshdi. Mamlakatning qo‘shnilarida ahvol qanday?

2026-yilning birinchi yarmi yakuniga ko‘ra, O‘zbekistonning umumiy tashqi qarzi 84,1 mlrd dollarni tashkil etdi. Bu ko‘rsatkich 2025-yilning shu davriga nisbatan 12,1 mlrd dollar yoki 16,4 foizga ko‘p. So‘nggi uch yilning mos davrida tashqi qarz 27,5 mlrd dollarga ko‘paygan. Xo‘sh, qo‘shni davlatlar qarzi qancha?

Qozog‘iston

Milliy bank ma’lumotlariga ko‘ra, Qozog‘istonning tashqi qarzi 2026-yil 1-iyul holatiga ko‘ra 187,9 milliard dollarni tashkil etdi.

Yil boshida qarz 183,1 milliard dollar edi. Dastlabki olti oy ichida u 4,8 milliard dollarga oshdi, ammo uning YAIMga nisbati 59,9 foizdan 56,6 foizgacha pasaydi. Bu YAIMning dollar hisobida qarzga nisbatan tezroq o‘sgani bilan izohlanadi. Ushbu ko‘rsatkichni hisoblash uchun Milliy bank so‘nggi 12 oylik YAIMdan foydalanadi.

Tashqi qarz hukumat, banklar va kompaniyalarning norezidentlar oldidagi majburiyatlarini o‘z ichiga oladi. Davlat qarzi alohida hisobga olinadi: u hukumatning ham ichki, ham xorijiy kreditorlar oldidagi majburiyatlarini o‘z ichiga oladi.

Kompaniyalararo qarz 86,2 milliard dollar yoki umumiy tashqi qarzning taxminan 46 foizini tashkil etdi. Bu toifaga, xususan, Qozog‘iston korxonalarining xorijiy investorlar oldidagi majburiyatlari kiradi.

«Tashqi qarzning katta qismi xorijiy to‘g‘ridan-to‘g‘ri investorlar tomonidan iqtisodiyotni uzoq muddatli moliyalashtirishni aks ettiruvchi va mamlakat ishlab chiqarish salohiyatini rivojlantirishga kapital, uskunalar va texnologiyalarni investitsiyalash bilan bog‘liq bo‘lgan kompaniyalararo qarzlardan iborat», — deb ta’kidladi Milliy bankning To‘lov balansi departamenti direktori Ozod Uskenboyev.

Davlat sektorining, jumladan, davlat organlari va Milliy bankning tashqi qarzi 18,6 milliard dollarni yoki YAIMning 5,6 foizini tashkil etdi. Shu bilan birga, davlatning tashqi aktivlari, jumladan, Milliy bankning xalqaro zaxiralari 130,8 milliard dollarga yetdi. Ular tashqi majburiyatlardan 112,2 milliard dollarga ko‘pdir.

2025-yil iyul oyida Milliy bank raisi Timur Sulaymonov tashqi qarzning katta qismi Qozog‘istonda faoliyat yuritayotgan kompaniyalarning xorijiy bosh kompaniyalar oldidagi qarzlari bilan bog‘liqligini tushuntirdi. U qarz yukini qarzning YAIMga nisbati asosida baholashga chaqirdi.

Qirg‘iziston

Qirg‘izistonning davlat qarzi 8,9 milliard dollarga baholanmoqda: 5,3 milliard dollar tashqi qarz va 3,6 milliard dollar ichki qarzdir.

«Ratifikatsiyadan so‘ng, xorijiy kreditlar infratuzilma va iqtisodiy loyihalarga ajratiladi. Hamkor davlatlar bilan tuzilgan shartnomalarga ko‘ra, 2026-yilda asosan maktablar va yo‘llar qurish uchun taxminan 28 milliard, ba’zi hududlarda esa taxminan 35 milliard ajratilmoqda. Bu yana iqtisodiyotga yalpi ichki mahsulot o‘sishini ta’minlaydi, chunki yangi ish o‘rinlari yaratiladi va soliq tushumlari yig‘iladi», — deydi moliya vaziri o‘rinbosari va Markaziy g‘aznachilik direktori Umidjon Omonboyev.

U hukumatning Xitoyga qarzi masalasiga alohida to‘xtaldi. Hozirda Xitoyga qarz 1,4 milliard dollarni tashkil etadi va uning umumiy qarzdagi ulushi 27 foizdan pastga tushdi. Ilgari bu ko‘rsatkich 40 foizni tashkil etgan edi.

«Agar vaziyatni tahlil qilsak, 2020-yillarga qadar Xitoyga bo‘lgan umumiy qarzimiz 80-90 foizni tashkil etgan va ayrim davrlarda budjet daromadimizning 100 foiziga yetgan. Tahlillarimizga ko‘ra, bu ko‘rsatkich so‘nggi yetti oy ichida 16 foizgacha pasaygan. Bu shuni anglatadiki, agar biz hozir Xitoyga bo‘lgan umumiy qarzimizni to‘liq to‘lasak, u budjetimizning 16 foizini tashkil qiladi. Bu biz uni to‘lashimiz mumkinligini anglatadi. Bizda buni amalga oshirish mexanizmi mavjud», — dedi moliya vaziri o‘rinbosari.

Tojikiston

Mamlakat Moliya vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, Tojikistonning umumiy davlat qarzi 2026-yil 1-iyul holatiga ko‘ra 3,4 milliard dollar yoki YAIMning 16 foizini tashkil etdi. Ushbu summaning 2,9 milliard dollari (davlat qarzining 85,5 foizi) tashqi qarzlarga to‘g‘ri keladi. Ichki qarz taxminan 490,4 million dollar (14,5 foiz)ni tashkil etadi.

Yil boshiga nisbatan davlat qarzi taxminan 100 million dollarga kamaydi. Uning YAIMga nisbati 19,7 foizdan 16 foizgacha, ya’ni 3,2 foiz punktiga kamaydi. Mamlakatning tashqi qarzi shu davrda 3 milliard dollardan 2,9 milliard dollargacha kamaydi. Hozirda u YAIMning 13,7 foiziga teng.

2026-yilning birinchi yarmida tashqi qarzga xizmat ko‘rsatish uchun 270,3 million dollar ajratildi. Shundan 230,1 million dollari qarzning asosiy miqdorini to‘lashga, yana 40,2 million dollari esa foizlarni to‘lashga yo‘naltirildi.

Moliya vazirligi davlat o‘z moliyaviy majburiyatlarini tasdiqlangan rejaga muvofiq bajarayotganini va xalqaro moliya tashkilotlari yoki alohida davlatlar oldida muddati o‘tgan qarzdorligi yo‘qligini ma’lum qildi.

Xitoy Eksport-Import banki Tojikistonning eng yirik tashqi kreditori bo‘lib qolmoqda. Yilning birinchi yarmida unga qarzdorlik 738 million dollardan 690 million dollargacha kamaydi, bu 50 million dollarga (qariyb 7 foiz) kamayish demakdir.

Xitoy banki mamlakatning umumiy tashqi qarzining taxminan 23,8 foizni tashkil qiladi.

Boshqa yirik kreditorlar qatoriga Tojikiston 390 million dollardan ortiq qarzdor bo‘lgan Jahon banki, Islom taraqqiyot banki 270 million dollardan ortiq, Osiyo taraqqiyot banki taxminan 230 million dollar va Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki qariyb 228 million dollar qarzdor.

2026-yil 1-yanvar holatiga ko‘ra, Tojikistonning davlat qarzi 3,5 milliard dollar yoki YAIMning 19,7 foizini tashkil etgandi. Ushbu summaning 3 milliard dollari tashqi qarz va taxminan 500 million dollari ichki qarz edi.