Қозоғистонда пенсиялар инфляцияни «қувиб ўтди»

Қозоғистонда ўртача умумий пенсиянинг кескин «ошиши» — феврал ойидаги 157 минг 843 тенгедан август ойида 197 минг 500 тенгега етгани — экспертларда бундай ўзгаришнинг асл сабаби ҳақида табиий саволлар туғдирди. Ушбу сезиларли статистик сакраш ортида пенсионерлар даромадларининг реал ошиши эмас, балки кўрсаткични ҳисоблаш ёндашувининг ўзгаргани турибди. Бу ҳақда қозоғистонлик таниқли иқтисодчи Айдархон Ҳусаинов «inbusiness.kz» нашрига берган изоҳида вазият бўйича ўз версиясини маълум қилди.

Унинг сўзларига кўра, аввал Қозоғистон Меҳнат ва аҳолини ижтимоий ҳимоя қилиш вазирлиги ўртача умумий пенсия деганда фақат бюджетдан бериладиган кафолатланган давлат тўловларини — базавий ва солидар пенсияларни тушунган. Шундай қилиб, бу кўрсаткич давлатнинг фуқаролар олдидаги бевосита мажбуриятларини акс эттирган. Бироқ ёз охирида бу ёндашув ўзгарган. Давлат пенсиясига Ягона жамғариб бориладиган пенсия жамғармасидан (ENPF) бериладиган тўловлар ҳам қўшила бошлаган. Уларнинг миқдори тахминан 40 минг тенгени ташкил қилади.

«Давлат томонидан қандайдир ўртача жамғарма тўлови ҳақида гапириш — бу мутлақо манипуляция. Жамғариб бориладиган пенсия — фуқароларнинг шахсий жамғармаси, давлатнинг бунга алоқаси йўқ. Кимдадир катта миқдорда жамғарма бор ва унга 400 минг тенге тўланади, бошқасида эса умуман ҳеч нарса йўқ. Бу ерда “ўртача” деган тушунча бўлиши ҳам, мавжуд бўлиши ҳам мумкин эмас. Ҳақиқий ўртача давлат пенсияси аввалгидек 157 минг тенге даражасида қолган», — дея таъкидлайди эксперт.

Ҳисоблаш тартибида нима ўзгарди?

Иқтисодчининг фикрича, жамғариб бориладиган пенсия қисмини тўловлар статистикасига қўшиш амалдорларга биринчи чоракда аҳолининг даромадлари гўёки 0,1 фоизга ошгани ҳақида ҳисобот бериш имконини берган. Бу иқтисодий ўсиш фуқароларнинг даромадларига ҳам таъсир қила бошлаганининг белгиси сифатида кўрсатилган. Шу билан бирга, Ҳусаинов статистик методологияда иккита бузилиш мавжудлигини таъкидлайди. Биринчидан, янги таркибий қисм — ENPFдан бериладиган тўловлар қўшилганида, Миллий статистика бюроси аввалги даврларни ҳам 10–15 йил орқага қайтиб қайта ҳисоблаб чиқиши керак эди. Иқтисодчининг фикрича, бундай қайта ҳисоб-китобсиз кўрсаткичларни йилдан-йилга объектив таққослаб бўлмайди. Иккинчидан, расмий ҳисоботларда «мулкдан олинадиган даромадлар» категорияси бирданига беш баравар ошиб кетган.

Экспертнинг фикрича, депозитлар бўйича фоиз ставкалари ва дивидендлар бундай миқёсда ўзгармаган. Бу эса ҳисоб-китобнинг бошқа бандларига «ортиқча» рақамларни тақсимлашга уриниш бўлганини кўрсатиши мумкин.

Давлат статистикасининг сифати пасаймоқда

Алоҳида равишда Айдархон Ҳусаинов миллий статистика идораси ишининг сифати ёмонлашаётганига эътибор қаратди. Агар илгари тезкор кўрсаткичлар ой тугаганидан 15 кун ўтиб эълон қилинган бўлса, ҳозир бу муддат ҳеч қандай изоҳсиз бир ярим ойгача чўзилмоқда. Бундан ташқари, унинг фикрича, макроиқтисодий кўрсаткичлар бир-бири билан мос келмай қўйган. Масалан, аҳолининг реал даромадлари пасайишда давом этаётган бир пайтда ЯИМнинг 6 фоизга ўсгани ҳақида маълум қилинмоқда. Шу билан бир вақтда, ҳукумат қайта ишлаш саноати ўсаётганини билдираётган бўлса-да, электр энергияси истеъмоли камаймоқда.

Яна бир мисол — қурилиш соҳаси. Қурилишдаги ишлар ҳажми йилига 20 фоизга ошгани қайд этилмоқда. Бироқ айни пайтда бу соҳада иш ҳақи ва бандлик камаймоқда, ишчилар эса қурилиш майдонларини тарк этмоқда.

Иқтисодчининг таъкидлашича, аввалги даврларда транспорт соҳасида ҳам 1-январдан бошлаб бир марталик 20 фоизлик кескин ўсиш қайд этилган. Ҳолбуки, бу соҳада иш ҳақлари атиги 2–3 фоизга ошган. Айдархон Ҳусаиновнинг фикрича, кўрсаткичларни сунъий равишда бир-бирига мослаштириб шакллантириш «ижтимоий буюртма» билан боғлиқ. Яъни мамлакатда фаровонлик мавжуд ва инқироз йўқ деган тасаввурни яратишга интилиш мавжуд. Бироқ экспертнинг фикрича, ҳақиқатдан узилган бундай манзарада яшаш хавфли. Аҳолининг харид қобилияти пасайишда давом этмоқда, статистик маълумотлар билан манипуляция қилиш эса инвесторлар, таҳлилчилар ва бозор иштирокчиларининг расмий маълумотларга бўлган ишончини пасайтирмоқда.