Яқин Шарқдаги инқироз ва Европа: Россия газига қайтишнинг икки шарти

Европа Кремл томонидан қўзғатилган энергетика инқирозидан эндигина ўзига келганида, навбатдаги зарбага дуч келди. АҚШнинг Эрон билан уруши сабабли дунё нефт ва газ таъминотининг қарийб 15 фоизидан маҳрум бўлди. Тақчилликнинг олдини олиш мақсадида Доналд Трамп Россияга нисбатан санкцияларни юмшатди. Европа Иттифоқида (ЕИ) эса Россия нефти ва газига нисбатан режалаштирилган тўлиқ эмбаргодан воз кечиш кераклиги ҳақида фикрлар янграй бошлади.

Хўш, Европа Россия билан энергетик алоқаларни узиш жараёнини тўхтатиб туриши ва Кремлга Трампнинг Эрон билан уруши ортидан мўмай даромад қилишга имкон бериши мумкинми?

Урушнинг дастлабки 44 кунидаёқ нархларнинг ошиши ЕИга ёқилғи импорти учун қўшимча 22 миллиард евро (кунига ўртача ярим миллиард евро) харажатга тушди. Авиа ёқилғи тақчиллиги сабабли авиакомпаниялар парвозлар жадвалини қисқартиришга мажбур бўлмоқда. Электр энергияси нархи кўз ўнгимизда ошиб бормоқда. Қимматлашаётган бензин ва дизел эса аҳоли, компаниялар ҳамда давлат хазинаси даромадларига жиддий зарба бериб, инфляциянинг янги тўлқини ва иқтисодий ўсишнинг секинлашишидан дарак бермоқда.

Янги инқирозга қарши курашиш учун Европанинг ортиқча маблағи йўқ. Сабаби, у дастлаб пандемия даврида, кейин эса Кремлнинг Украинага бостириб кириши арафасида ва ундан кейинги «газ уруши» оқибатида юзага келган биринчи энергетика инқирозида ҳаддан ташқари кўп харажат қилган эди.

Европа Иттифоқи навбатдаги инқирозга қарши режа ишлаб чиқмоқда (у келаси ҳафта тақдим этилади). Айни пайтда қизғин баҳс-мунозаралар ҳам давом этяпти: қандай хато кетди? Нега олдинги инқироздан кейин қабул қилинган энергетик хавфсизликни ҳимоя қилиш режаси Европани янги балодан асраб қололмади?

Айримлар бунга Германиянинг ядро энергетикасидан воз кечганини сабаб қилиб кўрсатса, бошқалар иқтисодиётни фаолроқ электрлаштириш керак эди, деган фикрда. Бироқ Россия билан бунчалик тез ва кескин алоқаларни узмаслик керак эди, деб ҳисобловчилар ҳам йўқ эмас.

Украинадаги урушга қадар Россия Европа Иттифоқига — ўзининг энг яқин ва энг бой бозорига энергоресурслар етказиб берувчи энг йирик давлат эди. Бугунга келиб эса у иккинчи даражада. ЕИ Россия кўмири импортидан дарҳол воз кечди, газни эса 2027 йил охиригача тақиқлайди. Нефтга нисбатан тўлиқ эмбарго эса апрел ойи ўрталарида эълон қилиниши режалаштирилган эди — бироқ янги инқироз сабабли бу қарор кейинга қолдирилди.  

Европа яна Россиядан нефт ва газ сотиб олишга тайёрми?

Амалдорлар ва сиёсатчилар бу саволга бир овоздан «Йўқ, тайёр эмас», деб жавоб бермоқда.

«Янги инқироз шароитида айримлар Россиядан фойдали қазилмаларни сотиб олишга қайтишни таклиф қилмоқда. Бу стратегик хато бўларди. Албатта, узоқ муддатли стратегиямизни амалга оширишда бироз прагматик ва оқилона йўл тутиш мумкин, бироқ танланган асосий йўналишимиз тўғри» — деди Эрон уруши бошланганидан сўнг Европа комиссияси раиси Урсула фон дер Ляйен.

Италиянинг энг йирик «Eni» энергетика компанияси раҳбари Клаудио Дескалци Россияга қарши санкцияларни юмшатиш тарафдори бўлиб чиқди. У Европа Иттифоқини 2027 йилга белгиланган Россия газидан тўлиқ воз кечиш режасини кейинга қолдиришга чақирди.

Италия бош вазири Жоржа Мелони эса буни кутмасликни айтди:

«Дескалцининг позицияси тушунарли. Аммо шуни унутмаслик керакки, сўнгги йилларда Россияга нисбатан иқтисодий босим Украинада тинчликка эришишнинг энг самарали қуроли бўлди», — деди Мелони.

Янги инқироз — вазият қанчалик жиддий?

Форс кўрфазидаги Ҳўрмуз бўғозининг қамал қилиниши оқибатида жаҳон нефт таъминотининг қарийб 12 фоизи ва газ таклифининг тахминан 17 фоизи камида бир ярим ойга тўсиб қўйилди.

Бунинг ўрнини тўлиқ босадиган муқобил вариант йўқ. Аммо тақчилликни дунёдаги энг йирик нефт ва газ ишлаб чиқарувчиси бўлган АҚШдан етказиб бериш ҳажмини ошириш ва стратегик захиралардан нефт сотиш ҳисобига қисман қоплаш мумкин. Бироқ бу вақтинчалик чора бўлиб, йўқотилган ҳажмнинг кўпи билан 10–20 фоизинигина қоплай олади, қолаверса, бу асосан газга эмас, балки нефтга тегишлидир.

Бу Европа учун жуда ёмон хабар. Чунки қитъа газ ва нефт маҳсулотлари, хусусан, авиа ёқилғи импортига қаттиқ қарам. Европа авиаёқилғининг тахминан учдан бир қисмини хориждан сотиб олади ва бу импортнинг 75 фоизи Яқин Шарқдан келтирилар эди. Авиакомпаниялар аллақачон ёқилғининг реал тақчиллигига дуч келиб, парвозлар жадвалини қайта кўриб чиқишга мажбур бўлмоқда. Хусусан, Германиянинг «Lufthansa» ва Нидерландиянинг «KLM» авиакомпаниялари бўлажак рейслар бекор қилинишини эълон қилди.

«Агар уруш чўзилиб кетса, ёзда чипталар қимматлашиши ва рейслар бекор қилинишининг реал хавфи мавжуд», — деди Европа Иттифоқининг энергетика бўйича комиссари Дан Йоргенсен «Financial Times» газетасига.

Инқироз аллақачон авжига чиққан Осиёга қараганда Европа Яқин Шарқ ресурсларига камроқ қарам бўлса-да, вазият шу даражага етиб келди. «Bruegel» тадқиқот маркази маълумотларига кўра, ҳозирги вақтда Норвегия (30%) ва АҚШ (26%) Европа Иттифоқига асосий газ етказиб берувчилар ҳисобланади.

Европанинг импорт газига бўлган эҳтиёжининг 12 фоизини ҳамон Россия таъминламоқда. Унинг тенг ярми Туркия орқали қувурлар ёрдамида етказиб берилса, қолган қисми Арктикадан кемалар орқали олиб келинадиган суюлтирилган табиий газ (СТГ) ҳисобланади. Қолган эҳтиёж Жазоир (10%), Буюк Британия ва Озарбойжон (ҳар бири 4 фоиздан) ҳиссасига тўғри келади. Яқин Шарқ эса Қатар тимсолида ЕИнинг газ балансида атиги 4 фоизлик, суюлтирилган газ импортида эса 8 фоизлик улушга эга.

«Шунинг учун, Россиянинг Украинага бостириб кириши сабабли юзага келган 2022 йилги энергетика инқирозидан фарқли ўлароқ, ҳозирги уруш Европа Иттифоқининг газ таъминотига тўғридан-тўғри таҳдид солмайди», — дея таъкидлайди «Bruegel» экспертлари (ўша пайтда Европа газ импортининг 40 фоиздан ортиғи Россия ҳиссасига тўғри келар эди).

Бироқ Европа газни дунё бозори нархларида сотиб олади. Нархлар эса ўсиб бормоқда, чунки Эроннинг Қатардаги заводга берган зарбалари ва Ҳўрмуз бўғозининг ёпилишидан сўнг дунёда умумий газ ҳажми камайди. Шундай қилиб, жисмоний тақчиллик бўлмаган тақдирда ҳам, Европа энергетика инқирозини тўлиқ ҳис қилмоқда.

Россия Европага етказиб бериш ҳажмини ошира оладими?

Россия қитъага нефт етказиб бериши мумкин, аммо иккита шарт билан.

Биринчидан, ЕИ уни сотиб олишга фақатгина истисно тариқасида (Украина орқали ўтувчи «Дружба» қувуридан фойдаланаётган Венгрия ва Словакия каби) эмас, балки иттифоқнинг барча 27 та давлатига қайта рухсат бериши керак. Бироқ қувур Россия зарбасидан сўнг анчадан бери таъмирланмоқда ва Европа Иттифоқининг талабларига қарамай, Украина уни ишга туширишга шошилмаяпти.

Иккинчидан, нефт экспортини ошириш учун Россия Болтиқ ва Қора денгиздаги экспорт терминалларига Украина дронлари томонидан ҳар куни уюштирилаётган ҳужумларга қарши қандайдир чора кўришига тўғри келади.

Ҳозирча ҳар икки шартни ҳам бажариб бўлмайдигандек кўринмоқда. Газ масаласида эса вазият янада мураккаб.

«Эрон уруши Россия учун стратегик ғалабага айланиши эҳтимолдан йироқ. У нархларнинг ўсиши ва тақчиллик орқали бироз даромад кўриши мумкин. Аммо Россия жаҳон бозоридаги узилишлардан доимий фойда олиш механизмидан маҳрум бўлган», — дея таъкидлайди Россия энергетикаси бўйича экспертлар Татьяна Митрова ва Фёдор Дмитренко.

Бу механизм Украинага қарши уруш оқибатида йўқ қилинди. Урушга қадар Кремл асосий энергоресурслар етказиб берувчи сифатида Европани ўз жиловида қаттиқ ушлаб турар эди. Босқиндан кейин Россия бу босим ўтказиш дастагини бир умрга йўқотди, дея таъкидлайди экспертлар.

«Россия газининг Европага қайтиши масаласи ҳамон мунтазам равишда кўтарилиб турибди. Гарчи чекланган ҳажмда етказиб беришни қайта тиклаш мумкин бўлса-да, бу аввалги тизимни қайта тиклаш билан умуман бир хил нарса эмас», — деб ёзади улар Американинг «National Interest» нашри учун ёзган мақоласида.

Таҳлилчиларга кўра, 2000–2010 йиллардаги ҳолатга қайтишнинг иложи йўқ: «Агар Россия гази Европага қайтса ҳам, у фақат чекланган ҳажмларда ва қитъа газ балансининг асосий негизи сифатида эмас, балки сиёсий вазиятга боғлиқ бўлган оддий қўшимча сифатида қайтади».