Ҳўрмуздан Венгриягача: Дунё тартиботи қулаяпти

Глобал дунё тартиботи биргина кучли портлаш билан қулаб тушмайди. Тарих, хусусан, Вестфаль ва Версал тизимларининг инқирози шуни кўрсатадики, халқаро муносабатлар бирданига эмас, балки ўнлаб йиллар давомида ишончли саналган механизмларнинг сезилар-сезилмас даражада оқсашидан бошланиб, аста-секин емирилиб боради.

Бироқ 2022 йили Россиянинг Украинага бостириб кириши ортидан бу хавотирли симптомлар ҳамма ерда кўзга ташлана бошлади: Донбассдан то Ғазо ва Ливангача, Қизил денгиздаги нефт терминалларидан тортиб Будапештдаги кутиш залларигача.

Худди Наполеон ёки Гитлер бошлаган урушлар давридаги каби, эртанги кунга ишончини йўқотган инсонлар бугун фақатгина қайноқ хабарлар оқимига кўз тикиб қолмаяпти. Улар дипломатик ечимлар учун майдон ўта хатарли даражада торайиб кетганини бутун вужуди билан ҳис қилмоқда. Зеро, хавф-хатар эндиликда шунчаки эҳтимол эмас, балки инсоният ҳаётининг янги меъёрига айланиб улгурди.

Соядаги боши берк кўча: Эрон ва АҚШ жар ёқасида

Ар-Риёд «Шарқ-Ғарб» қувури орқали нефт ҳайдашни қайта тиклаб, уни максимал қувватга чиқарди. Оддий ўқувчи учун бу араб дунёсининг етакчи давлатида нефт саноати ва йўналишларни диверсификация қилишга оид аҳамиятсиз бир янгиликдек туюлиши мумкин. Аммо геосиёсий таҳлилчи учун бу драматик воқеликнинг эътирофидир: дунё энергетикасининг бош артерияси бўлмиш Ҳўрмуз бўғози энди нефт бозори иштирокчилари томонидан хавфсиз йўналиш сифатида кўрилмаяпти.

Дунёнинг энг йирик нефт экспортчиси қимматга тушувчи айланма йўлларга таянаётган экан, у шунчаки яқинлашиб келаётган балодан сақланишга уринмаяпти, балки бозорга муҳим сигнал йўлламоқда: Кўрфаздаги кафолатланган навигация даври ўз ниҳоясига етди. Нефт шунчаки қимматбаҳо маҳсулот бўлишдан тўхтаб, босим ўтказиш воситасига ва айни пайтда жаҳон иқтисодиётининг «Ахиллес товони»га айланди.

Саудиялик муҳандислар қувур жўмракларини очаётган бир пайтда, дипломатлар ёпиқ эшиклар ортида уларни маҳкам ёпмоқда. Вашингтон ва Теҳрон ўртасидаги, эҳтиёткорлик билан умид боғланган музокаралар, амалда боши берк кўчага кириб қолди.

Соатлаб давом этган музокаралар «томонлар ўз фикрида қолди» қабилидаги қуруқ баёнотдан бошқа ҳеч қандай натижа бермади. Яқин Шарқ воқелигида жараённинг олдинга силжимаслиги — бу шунчаки вақтинчалик тўхталиш эмас, балки «кутиш режими»даги янги кескинлашувдан дарак беради.

Низонинг асосий омиллари бўлмиш ядро дастури, кема қатнови устидан назорат ва прокси-гуруҳлар таъсири шу қадар ҳал қилувчи аҳамият касб этмоқдаки, ҳар қандай ён бериш томонлар учун сиёсий худкушликка тенглаштириляпти.

Дипломатия сукут сақлаганда, ҳарбий бюджетлар гапира бошлайди. Ва улар аллақачон тилга кирди.

Айни пайтда барчанинг эътибори ягона саволга қаратилган: АҚШ Конгресси Трампга урушни давом эттириш учун 200 миллиард доллар миқдорида маблағ ажратадими?

Венгриядаги сиёсий вазият

Дунё жамоатчилигининг эътибори Шарққа қаратилган бир пайтда, Европада Ғарбнинг Эрон ва Россияга нисбатан босим ўтказиш тизимини тубдан ўзгартириб юборувчи воқеа юз бермоқда. Венгриядаги сайловлар йиллар давомида Брюссел, Москва ва Пекин ўртасида айёрона, аммо усталик билан мувозанат сақлаб келган Европа Иттифоқининг «қайсар боласи» — Виктор Орбаннинг шундоқ ҳам заифлашиб қолган мавқеига қаттиқ зарба берди.

Бир қарашда Будапештнинг тақдири Форс кўрфазидаги муаммолардан анча йироқдек туюлиши мумкин. Бироқ шуни унутмаслик лозимки, Венгрия «Турк оқими» газ қувурининг муҳим транзит тугуни ҳисобланади. Орбаннинг ташқи сиёсий курси инқирозга юз тутиб, Европа янада жипслашар экан, қитъанинг ташқи таҳдидларга нисбатан сиёсати анча қатъий ва олдиндан тахмин қилинадиган шаклга киради. Бу нафақат Москва, балки Теҳрон учун ҳам ўта нохуш хабардир: энди Европада Ғарб ичидаги зиддиятлардан устамонлик билан фойдаланиш имконини берадиган «заиф халқа» барҳам топмоқда.

Американинг ички фронти: MAGA лагеридаги бўлиниш

Энг асосий ноаниқлик — АҚШнинг ўзида кузатилаётган ва жиддий ихтилофларга сабаб бўлаётган ички сиёсий вазиятдир. Мамлакат ичкарисида кенг кўламли урушни давом эттириш учун зарур якдиллик йўқ. Бунинг устига, бўлиниш ҳеч ким кутмаган жойда — Доналд Трамп ҳаракатининг қоқ марказида намоён бўлди.

«Forbes» нашри сиёсий кайфиятдаги кескин бурилишни қайд этмоқда: Алекс Жонс ва Кэндис Оуэнс каби таниқли шахслар Трампнинг қатъий сиёсатини ва унинг Эронга қарши урушини очиқчасига танқид қилмоқда. Изоляционист қарашдаги, яъни «Аввало Америка» шиорини олға сурувчи ашаддий MAGA тарафдорларининг бир қисми учун мазкур мафкура улкан маблағлар ва инсонлар ҳаётини ютиб юборувчи навбатдаги гирдобга тортилишни эмас, балки минтақадан чиқиб кетишни англатади.

Америка жамияти Яқин Шарқдаги вазиятга геосиёсий шахмат тахтаси орқали эмас, балки ёқилғи қуйиш шохобчаларидаги нархлар орқали баҳо бермоқда. Узоққа чўзиладиган можародан чўчиш ҳисси ҳар қандай мафкуравий қарашлардан устун келмоқда.

Тўғри, америкаликларнинг аксарияти Эронга хайрихоҳ эмас. Қолаверса, улар ўз мамлакатининг ташқи сиёсий курси ва, умуман, халқаро сиёсатдан анча йироқ. Бироқ улар «тезкор ва осон ғалаба» бўлишига бундан-да камроқ ишонади. Бу эса жамият сабр-тоқатининг ўзига хос чегарасини белгилаб беради ва Оқ уй (амалдаги маъмурият бўладими ёки кейингисими) бу омилни эътиборсиз қолдира олмайди.

Хулоса

Кўз ўнгимизда ўта таҳликали манзара намоён бўлмоқда: нефт инфратузилмалари қамал ҳолатига тайёрланмоқда, дипломатия фалажланган, Ғарб иттифоқлари ва сиёсий ҳаракатлари ичидаги зиддиятлар эса тобора чуқурлашиб бормоқда.

Ҳалокат муқаррарми? Тан олиш керакки, аввалги минтақавий тартибот ва глобал халқаро тизим энди давлатларга ҳеч қандай хавфсизлик кафолатини бера олмаяпти. Ҳеч ким ён беришни истамаяпти, сабр косаси эса аллақачон тўлиб бўлган... Украинадаги уруш ортидан бошланган дастлабки сезилар-сезилмас «ғичирлашлар» энди бутун бошли тизим қулаётганидан дарак берувчи қулоқни қоматга келтирадиган гумбурлашга айланди.