Хитой Қозоғистонга катта пул тикмоқда

16 июл куни Хитой ва Қозоғистон ўртасида 70 дан ортиқ тижорий ҳужжат имзоланди. Мазкур келишувларга Шанхай шаҳрида, Жаҳон сунъий интеллект конференцияси доирасида икки мамлакат етакчилари — Си Жинпинг ва Қосим-Жомарт Тўқаевнинг учрашуви чоғида эришилди.

Қозоғистон томонининг маълум қилишича, имзоланган ҳужжатларнинг умумий қиймати 15 миллиард доллардан ошади (гарчи «Euronews» ва бошқа айрим халқаро нашрлар бу кўрсаткични бироз эҳтиёткорлик билан 13 миллиард доллар атрофида баҳолаётган бўлса-да).

Ҳар қандай ҳолатда ҳам, ҳатто бу рақамларнинг энг паст кўрсаткичи ҳам лойиҳалар кўлами нақадар кенглигини намоён этади: биргина амалий ташриф давомида саноат, энергетика, транспорт ва юқори технологияларни қамраб олувчи ҳамкорликнинг асосий йўналишлари аниқ белгилаб олинди.

Учрашув жойининг танланиши ҳам асло тасодифий эмас. Музокаралар қандайдир иқтисодий форумда эмас, балки Хитойдаги энг йирик сунъий интеллект тадбирида бўлиб ўтди. Бу ўзига хос муҳим сигналдир: Пекин ва Остона эндиликда ўзаро шерикликка фақат хомашё ва транзит нуқтайи назаридан эмас, балки келажакка йўналтирилган технологик ҳамкорлик сифатида қарамоқда.

Томонлар айнан нималар бўйича келишиб олди?

Асосий келишувлар қаторида — электромобил аккумуляторларини ишлаб чиқариш бўйича жаҳон етакчиси бўлган CATL компанияси иштирокида Туркистон шаҳрида йирик батарея заводини қуриш лойиҳаси бор. Тўқаев мазкур ишлаб чиқаришни Қозоғистонда маҳаллийлаштиришга бўлган тайёргарликни олқишлади. Ўз навбатида, CATL вакиллари бу қадам республикага 2060 йилгача белгиланган углерод нейтраллиги мақсадига эришишда кўмаклашишини таъкидлади.

Автомобилсозлик йўналишидаги ҳамкорлик Қозоғистонда Li Auto, Omoda ва Jaecoo маркали машиналарни йиғиш бўйича келишувлар ҳамда электротранспорт учун қувватлаш инфратузилмасини ривожлантириш тўғрисидаги меморандум билан мустаҳкамланди.

Шу билан бирга, қайта ишлаш саноатида ҳам қатор лойиҳалар амалга оширилади: Sinopec билан биргаликда нефт-кимё мажмуаси, Fufeng Group билан жўхорини қайта ишлаш заводи ва Lihua Group билан пахта-тўқимачилик кластерини яратиш шулар жумласидан.

Логистика соҳаси ҳам эътибордан четда қолмади. Хусусан, Каспий денгизидаги Қуриқ портида Kazakhstan Guoyou Investment компанияси кўп тармоқли терминалнинг биринчи босқичини қуришни режалаштирмоқда.

Бироқ шу ўринда бир муҳим жиҳатни таъкидлаш жоиз: имзоланган 70 дан ортиқ ҳужжатнинг салмоқли қисми аниқ муддат ва мажбуриятлар белгиланган шартномалар эмас, балки меморандум ва ўзаро англашув келишувларидир. Хитой инвестицияларининг Қозоғистонга кириб келиши билан боғлиқ аввалги тажрибалар шуни кўрсатадики, амалда ишга туширилган лойиҳалар улуши одатда дастлаб эълон қилинган рақамлардан камроқ бўлиб чиқади. Шу боис, эълон қилинган 15 миллиард долларни кафолатланган инвестиция сифатида эмас, балки лойиҳаларнинг эҳтимолий энг юқори чегараси сифатида қабул қилиш тўғрироқдир.

Шунга қарамай, ўзаро ҳамкорлик пойдевори барибир салмоқли кўринмоқда: ўтган йил якунларига кўра икки давлат ўртасидаги товар айланмаси қарийб 49 миллиард долларни ташкил этди. Хитой ҳамон Қозоғистоннинг энг йирик савдо ҳамкори бўлиб қолмоқда, республикада фаолият юритаётган Хитой компаниялари сони эса 8,5 мингдан ошган.

«Мамлакатимиз хитойлик инвесторларнинг бизнес юритиши учун қулай шароитларни таъминлашга ҳар доим тайёр. Биз инвестицияларнинг ҳуқуқий жиҳатдан ҳимоя қилинишини, замонавий инфратузилма ва малакали кадрларни кафолатлаймиз», — деди Тўқаев.

Аслида, гап фақат Қозоғистон ҳақида кетмаяпти. Пекин бутун Марказий Осиё бўйлаб ўз иштирокини изчил кенгайтирмоқда: Туркманистондаги газ лойиҳалари, Хитой–Қирғизистон–Ўзбекистон темир йўли тармоғи, шунингдек, Тошкент билан саноат ва энергетика соҳасидаги келишувлар бунга далилдир. Бироқ инвестициялар ҳажми, лойиҳалар кўлами ва энг муҳими, олий даражадаги алоқаларнинг фаоллиги бўйича Қозоғистон умумий фонда сезиларли даражада ажралиб туради.

Пекиннинг бу танлови ортида алоҳида таҳлил қилишга арзийдиган мантиқ ётибди. Хўш, нега айнан Қозоғистон?

Транзит: денгизларни четлаб ўтувчи қуруқлик кўприги

Қозоғистон Хитой билан узун қуруқлик чегарасига эга бўлиб, ХХР ва Европа ўртасидаги табиий коридор вазифасини ўтайди. 2013 йилда айнан Остонада Си Жинпинг кейинчалик «Бир макон, бир йўл» ташаббусининг узвий қисмига айланган «Ипак йўли иқтисодий камари» концепциясини илк бор тақдим этгани ҳам бежиз эмас. Республика ҳудудидан шундай темирйўл ва автомобил йўллари ўтадики, улар юкларни Малакка бўғизи ёки Сувайш канали каби хавф-хатарга мойил денгиз йўлларига қарам бўлмасдан, қуруқлик орқали тўғридан-тўғри Европа Иттифоқига етказиш имконини беради.

Бугунги кунда Хитой ва Европа ўртасидаги темирйўл орқали контейнерда юк ташишнинг асосий қисми ҳамон шимолий йўналиш — Қозоғистон, Россия ва Беларус орқали амалга оширилмоқда. Транзитнинг қарийб 90 фоизи айнан шу йўналиш ҳиссасига тўғри келади. Бироқ мазкур коридорнинг бевосита Россия ҳудудига боғланиб қолгани маълум бир заифликларни юзага келтирмоқда. Бу эса барча томонларнинг муқобил йўналишга — Ўрта коридор сифатида танилган Транскаспий халқаро транспорт йўналишига бўлган қизиқишини кескин оширди.

Мазкур йўл Хитойдан Қозоғистон орқали Каспий денгизига, ундан Озарбойжон ва Грузия орқали Туркия ҳамда Европа мамлакатларига — Россияни бутунлай четлаб ўтган ҳолда олиб боради. Ҳозирча унинг Хитой ва Европа темирйўл транзитидаги улуши катта эмас: 10 фоиздан камроқ. Бироқ айнан шу кўрсаткич энг тез ўсмоқда ва Остонанинг Каспий порт инфратузилмасига, жумладан, Қуриқдаги терминалга киритаётган сармоялари ҳам бевосита шу йўналишни ривожлантиришга хизмат қилмоқда.

Озарбойжон учун бу коридор — ўзининг транзит ҳаби сифатидаги ролини мустаҳкамлаш имконияти ҳисобланади. Туркия учун эса бу Марказий Осиёдаги иқтисодий таъсирини кучайтириш воситаси саналади: шу тариқа бу минтақада ҳар уч давлатнинг манфаатлари ўзаро мос келмоқда.

Остона ҳам ўз мақсадларини очиқ баён этган: Тўқаевнинг сўзларига кўра, Қозоғистон Хитойни Марказий Осиё, Кавказ, Яқин Шарқ ва Европа билан боғловчи «асосий транспорт-логистика тугуни»га айланишни кўзламоқда.

Ресурслар: таъминотни диверсификация қилиш

Иккинчи омил — хомашё базаси. Қозоғистон нефт, газ, уран ва нодир металларнинг улкан захирасига эга. Хусусан, уран қазиб олиш бўйича республика дунёда биринчи ўринда туради ва глобал ишлаб чиқаришнинг 40 фоиздан ортиғини таъминлайди. Аниқланган захиралар ҳажми бўйича эса фақат Австралиядан ортда қолади, холос. Хитойнинг атом энергетикасига бўлган қизиқиши тобора ортиб бораётган бир шароитда бу омил алоҳида аҳамият касб этмоқда.

Етказиб бериш йўллари эса аллақачон йўлга қўйилган. Лойиҳавий қуввати йилига қарийб 20 миллион тоннага тенг «Атасу – Алашанкоу» нефт қувури ва «Марказий Осиё – Хитой» газ қувури Пекинга анъанавий денгиз йўналишларини айланиб ўтиб, энергия ресурсларини бевосита қуруқлик орқали қабул қилиш имконини беради. Импортининг салмоқли қисми хорижий флотлар назоратидаги бўғозлар орқали ўтадиган Хитой учун бундай диверсификация нафақат тижорий, балки стратегик аҳамиятга ҳам эга.

Геосиёсат: иқтисодиёт орқали таъсир ўтказиш

Учинчи муҳим омил — геосиёсат. Пекин учун Марказий Осиёни Шинжон чегаралари хавфсизлигини таъминловчи ўзига хос «барқарорлик минтақаси» ҳисобланади. Фаол иқтисодий ҳамкорлик эса олис сарҳадларда тинчликни сақлашга хизмат қилади.

Шу билан бирга, Ўрта коридор ўз табиатига кўра Россия ҳудудига боғланиб қолган шимолий йўналишга муқобил сифатида майдонга чиқмоқда. Каспийга йўналтирилаётган транзитнинг ҳар бир фоизи оқимларнинг Россия зарарига қайта тақсимланишини англатади. Худди шундай мантиқ энергетикада ҳам ишлайди: «Марказий Осиё – Хитой» газ қувури ўз вақтида «Газпром»ни туркман газини харид қилиш монополиясидан маҳрум қилган эди. Шунчаки бу рақобат очиқ сиёсий баёнотлар билан эмас, балки инфратузилма лойиҳалари воситасида олиб борилмоқда.

Қозоғистон шерик ролига яна шуниси билан ҳам мос тушадики, унинг ўзи ҳам бундай ҳамкорликдан манфаатдор. Остона Хитой, Россия ва Ғарб ўртасида мувозанатни сақлаган ҳолда, фақат битта ўйинчига таяниб қолмасдан, изчил кўп векторли сиёсат олиб бормоқда.