Европа бозорларига чиқиш тезлашади: Ўзбекистон ва беш давлат транспорт протоколини имзолади

Ўзбекистон ва яна беш мамлакат Осиёдан Европа бозорларига юк ташишга хизмат қилувчи CASCA+ халқаро мультимодал транспорт йўлагини ривожлантириш бўйича янги келишувга эришди. 2026 йил 7–8 октябр кунлари Тошкент шаҳрида бўлиб ўтган темир йўл маъмуриятлари раҳбарларининг учрашуви якунида мазкур олти томонлама протокол имзоланди.

Маълумотларга кўра, келишув Ўзбекистон, Қирғизистон, Туркманистон, Озарбойжон, Грузия ва Туркия темир йўл идоралари ўртасида тузилган.

Томонлар ташиш ҳажмини ошириш, йўлакнинг жозибадорлигини кучайтириш ва транзит имкониятларидан янада самарали фойдаланиш масалаларини муҳокама қилган. Шунингдек, портларда контейнерларнинг ушланиб қолиш вақтини қисқартириш ва совиткичли контейнерларда маҳсулот ташиш учун қулай тарифларни жорий этиш кўриб чиқилган.

Ҳозирча ушбу келишув ортидан юк ташиш ҳажми қанчага ошиши, янги тарифлар қачон ишга тушиши ёки етказиб бериш муддати неча кунга қисқариши ҳақида аниқ рақамлар келтирилмаган.

CASCA+ йўлаги қайси давлатларни боғлайди?

CASCA+ — Марказий Осиё, Жанубий Кавказ ва Туркия орқали Осиё ҳамда Европа ўртасидаги транспорт алоқаларини ривожлантиришга қаратилган мультимодал йўлакдир. Ушбу йўналишда темир йўл ва денгиз транспортидан уйғун фойдаланиш, юкларни бир транспортдан бошқасига тезкор ўтказиш ва халқаро ташувларни мувофиқлаштириш кўзда тутилган.

Йўлак Ўзбекистон, Қирғизистон, Туркманистон, Озарбойжон, Грузия ва Туркия темир йўл идораларининг ҳамкорлиги асосида шаклланган.

Транспорт вазирлигининг расмий маълумотларига кўра, CASCA+ лойиҳасига 2019 йил декабр ойида Тошкентда Ўзбекистон, Қирғизистон, Туркманистон, Озарбойжон ва Грузия ўртасида имзоланган протокол асосида асос солинган. Туркия эса бу йўлакка 2021 йил декабрда қўшилган.

Мазкур ҳамкорликнинг бош йўналишларидан бири — Каспий денгизи орқали юк ташишни тартибга солиш, сўнгра Озарбойжон ва Грузия орқали Туркия ҳамда Европа бозорларига чиқиш имкониятларини кенгайтиришдир. «Eurasianet» нашрининг таъкидлашича, бу янги протокол Каспий ва Қора денгиз портларида транспорт турини алмаштириш жараёнини янада самарали ташкил этишга қаратилган.

Янги келишувда нималар назарда тутилган?

Олти давлат темир йўл маъмуриятлари имзолаган протоколда бир нечта устувор йўналишлар белгилаб олинган:

·         Юк ташиш ҳажмини ошириш. Томонлар Осиё ва Европа ўртасидаги ташувларни кўпайтириш ва CASCA+ йўлагининг рақобатбардошлигини оширишни мақсад қилган.

·         Совиткичли контейнерлар учун қулай тарифлар. Тез бузиладиган озиқ-овқатлар ва ҳарорат назоратини талаб қиладиган юкларни ташишда ишлатиладиган совиткичли контейнерлар учун жозибадор тариф шартларини ишлаб чиқиш кўзда тутилган.

·         Контейнер ташиш платформалари билан мунтазам таъминлаш. Протоколда бутун йўналиш бўйлаб контейнерларни ташишга мўлжалланган махсус платформаларни ўз вақтида тақдим этиш масаласига жиддий эътибор қаратилган.

·         Портлардаги кечикишларни камайтириш. Каспий ва Қора денгиз портларида контейнерларни бир транспорт туридан бошқасига ўтказишдаги тўхтаб қолишларни қисқартириш, шунингдек, тариф ва божхона расмийлаштируви тартибларини соддалаштириш бўйича ҳамкорлик қилинади.

Ушбу чора-тадбирлар юкларни етказиб бериш занжирини мувофиқлаштириш ва логистика харажатларини назорат қилишга қаратилган.

Ўзбекистон юк ташиш ҳажмини қанчага оширган?

CASCA+ йўлагининг Ўзбекистон учун нақадар муҳимлигини сўнгги йиллардаги ташув кўрсаткичларидан ҳам билиш мумкин.

Транспорт вазирлигининг 2025 йил ноябрида эълон қилган маълумотига кўра, 2024 йилда мазкур йўлак орқали мамлакатнинг экспорт ва импорт юклари ҳажми 1 миллион тоннага етган. Бу 2019 йилдаги кўрсаткичдан беш баравар кўп.

Шунингдек, ушбу йўналишда контейнерли блок-поездлар қатнови ҳам 2019 йилдаги 25 тадан 2024 йилда 83 тага ошган. Вазирлик бу кескин ўсишни йўлак инфратузилмасининг ривожлангани, Мувофиқлаштирувчи кенгашнинг ташкил этилгани ва юк ташиш учун 70 фоизгача тариф имтиёзлари берилгани билан изоҳлаган.

Янги келишувдан кейинги давр учун эса ҳозирча алоҳида статистика тақдим этилмаган.

Каспий денгизидаги муаммолар йўлакка қандай таъсир қилмоқда?

CASCA+ йўлагининг ривожи фақат темир йўл инфратузилмасига эмас, балки денгиз транспорти ва портларнинг ўтказиш қувватига ҳам бевосита боғлиқ.

Транспорт вазирлигининг 2025-йилги баёнотига кўра, Каспий денгизи сатҳининг пасайиши оқибатида айрим кемаларнинг тўлиқ юкланиш имконияти чекланган, портлардаги навбат кутишлар эса баъзан 30 кунгача чўзилиб кетган. Шунингдек, паромларнинг етишмаслиги, айрим темир йўл участкалари ва портлар қувватининг чеклангани ҳамда ташкилий муаммолар ҳам ташувлар тезлигига салбий таъсир кўрсатаётгани қайд этилган.

Хитой–Қирғизистон–Ўзбекистон темир йўли билан боғланиш режаси

Ўзбекистон Транспорт вазирлиги «Хитой – Қирғизистон – Ўзбекистон» темир йўли лойиҳасини CASCA+ йўлагини янада кенгайтирувчи истиқболли йўналиш сифатида баҳолаган эди.

Ўшанда вазирлик мутасаддилари янги темир йўл қурилиши якунлангач, бу йўлак орқали йиллик юк ташиш ҳажми тахминан 15 миллион тоннага етиши мумкинлигини тахмин қилган. Бироқ шу билан бирга, бунча миқдордаги қўшимча юк оқимини қабул қилиш учун мавжуд йўлакнинг ўтказиш қуввати етмай қолиши эҳтимоли ҳам тилга олинганди.

Янги протокол қандай натижа бериши мумкин?

Олти давлат ўртасидаги бу келишув халқаро темир йўл ҳамкорлигини мувофиқлаштириш, юкларнинг йўлда ушланиб қолишини камайтириш ва баъзи турдаги юклар учун қулай тарифлар ишлаб чиқишга йўналтирилган.

Ўзбекистон учун CASCA+ йўлаги — экспорт ва импорт маҳсулотларини Марказий Осиёдан Жанубий Кавказ, Туркия ва Европа бозорларига олиб чиқишда энг муҳим логистика артерияларидан биридир. Лекин унинг асл иқтисодий самараси фақатгина келишувнинг амалда бажарилиши, ташувлар ҳажмининг реал ўсиши ва логистика харажатларининг қанчалик арзонлашиши билан боғлиқ.

Ҳозирча фақат протокол имзолангани аниқ. Бироқ бунинг ортидан ташувлар айнан қанчага кўпайиши, юк етказиб бериш неча кунга қисқариши ёки янги тарифлар қачон кучга кириши очиқланмаган.