Эронни 36 йил бошқарган оятуллоҳ Али Хоманаий ким эди?

Оятуллоҳ Али Хоманаий, Эроннинг 36 йил давомидаги олий раҳбари, ўз мамлакатига қарши АҚШ ва Исроил томонидан амалга оширилган ҳаво ҳужумлари оқибатида ҳалок бўлди. Эроннинг энг узоқ вақт хизмат қилган раҳбарларидан бири сифатида, Хоманаий 1979 йилда Эрон Ислом Республикасига асос солган ўзидан олдинги олий раҳнамо оятуллоҳ Руҳуллоҳ Хумайний каби Эрон жамиятида деярли ҳамма жойда намоён бўлиб турар эди.

Гарчи Эрон инқилобининг муаллифи Хумайний бўлган бўлса-да, айримлар Хоманаий замонавий Эрон тарихидаги энг қудратли раҳбар бўлганини таъкидлайди.

Олий раҳбар сифатида 30 йилдан ортиқ фаолияти давомида Хоманаий ички сиёсат устидан мислсиз ҳокимиятни тўплади ва ички мухолифатга қарши босимни тобора кучайтириб борди. Сўнгги йилларда у ўзининг ва режими омон қолишини барча нарсадан устун қўйди. Унинг ҳукумати 2025 йил декабр — 2026 йил январ ойларида юз берган ва минглаб одамлар ҳалок бўлишига сабаб бўлган оммавий қўзғолонни бостирди.

Хоманаийнинг юқори лавозимларга кўтарилиши

Хоманаий 1939 йилда Эроннинг шимоли-шарқида жойлашган Машҳад шаҳрида туғилган. Болалигидан у ўзининг сиёсий ва диний дунёқарашини Нафж ва Қум шаҳарларидаги исломий мадрасаларда таҳсил олиш орқали шакллантира бошлади. 13 ёшида у инқилобий ислом ғояларини қабул қила бошлади. Бу ғоялар орасида руҳоний Наввоб Сафавий таълимоти ҳам бор эди; у кўпинча Эрон шоҳи Муҳаммад Ризо Паҳлавий ҳукмронлигига қарши сиёсий зўравонликка чақирган.

Хоманаий 1958 йилда оятуллоҳ Руҳуллоҳ Хумайний билан учрашди ва дарҳол унинг «хумайнийчилик» деб аталадиган фалсафасини қабул қилди. Бу дунёқараш мустамлакачиликка қарши кайфият, шиа исломи ва давлат режалаштириши орқали, айниқса «адолатли» ислом жамиятини сақлаб қолиш масаласида, ижтимоий муҳандислик унсурларини ўзида мужассам этган эди. Хумайнийчиликка кўра, фақат ердаги қонунлар тизими адолатли жамият ярата олмайди – Эрон ўз қонунийлигини «Қодир Аллоҳ»дан олиши керак.

«Вилояти фақиҳ» (фақиҳ ҳимояси) концепцияси хумайнийчиликнинг марказий ғоясидир. Унга кўра, олий раҳбар «Пайғамбар ва маъсум имомларга берилган барча ваколатлар»га эга бўлиши лозим. Аслида, бу Эронни ягона шиа уламоси бошқариши кераклигини англатар эди. Хумайний, кейинчалик эса Хоманаий айнан шу ердан ўзларининг кенг қамровли ҳокимият ва назоратини олди.

1962 йилдан бошлаб Хоманаий қарийб йигирма йил давомида Паҳлавий (шоҳ)га қарши инқилобий фаолият олиб борди ва буни Хумайний номидан амалга оширди; Хумайний 1964 йилда сургун қилинган эди. Хоманаий 1971 йилда шоҳнинг махфий полицияси томонидан ҳибсга олинган ва ўз хотираларига кўра, қийноққа солинган.

1979 йилда Ислом инқилоби натижасида шоҳ ағдарилгандан сўнг, Хумайний сургундан қайтиб, янги олий раҳбарга айланди.

Хоманаий вақтинчалик ҳукумат билан биргаликда мамлакатни бошқарган Инқилобий кенгаш таркибига танлаб олинди. Кейин у мудофаа вазирининг ўринбосари бўлди ва Ислом инқилоби муҳофизлари корпусини ташкил этишда ёрдам берди. Дастлаб инқилоб ва олий раҳбарни ҳимоя қилиш учун тузилган бу ҳарбий тузилма кейинчалик Эрондаги энг қудратли сиёсий кучлардан бирига айланди.

1981 йилдаги суиқасд уринишидан омон қолгач, Хоманаий 1982 йилда Эрон президенти этиб сайланди ва 1985 йилда яна қайта сайланди. У президентлик даврида асосан Эрон-Ироқ уруши йилларида фаолият юритди – бу можаро ҳар икки давлатни ҳам гуманитар, ҳам иқтисодий жиҳатдан ҳалокатли аҳволга солган эди.

Олий раҳбарга бўйсунганига қарамай, Хоманаий кейинги президентлар билан солиштирганда анча катта таъсир кучига эга эди, чунки инқилоб ҳали янги эди ва Ироқ билан уруш режим учун катта таҳдид соларди. Шу билан бирга, у Хумайнийнинг хоҳиш-иродасига тўлиқ мос равишда ҳаракат қилди. У шунингдек Ислом инқилоби муҳофизлари корпуси билан жуда яқин алоқа ўрнатди – бу муносабат унинг президентлик давридан анча узоқ давом этди.

Олий раҳбарлик учун ҳайратланарли танлов

Хумайний 1989 йил июн ойида, соғлиғи сурункали бузилганидан сўнг ва аниқ меросхори бўлмай қолган ҳолда вафот этди.

Хумайний дастлаб оятуллоҳ Ҳусайн-Али Монтазерини ўз меросхори қилиб қўйишни қўллаб-қувватлаган эди. Аммо Монтазери олий раҳбарнинг ҳокимияти ва мамлакатдаги инсон ҳуқуқлари бузилишига оид танқидлари ортиб борган эди. У 1988 йилда истеъфога чиқди ва 2009 йилга қадар уй қамоғида сақланди.

Хоманаий раҳбар бўлиш учун сиёсий малакаларга эга эди ва хумайнийчиликни қатъий қўллаб-қувватлар эди. Шу билан бирга, у Муттахид Ислом уламолари кенгаши томонидан олий раҳбар этиб сайланганда ҳайратланарли танлов сифатида кўрилди.

Аслида, унинг тайинланиши катта баҳс ва танқидларга сабаб бўлди. Айрим ислом уламолари унинг олий оятуллоҳ даражасидаги руҳоний мақомга эга эмаслигини таъкидлаб, бу лавозимга кўтарилиш учун конституция талабига мувофиқ эмас деб ҳисоблашди. Бу танқидчилар Эрон халқи «оддий инсон» сўзини Худо билан тўғри алоқага эга бўлмай ҳурмат қилмайди, деб ишонишди.

1989 йил июлда, олий раҳбарни «исломий илм эгалари»дан танлаб олишга рухсат бериш учун конституцияни ўзгартириш бўйича референдум ўтказилди. У катта кўпчилик овози билан қабул қилинди ва Хоманаий оятуллоҳга айланди.

Хоманаийнинг лавозими қоғозда мустаҳкамланган эди, аммо 1982 йилдан президент бўлганига қарамай, у ҳам руҳоний элита, ҳам оддий аҳоли орасида Хумайнийдек машҳур эмас эди.

Шу билан бирга, конституциявий ўзгартиришлар Хоманаийга сиёсий ишларда анча катта таъсир қила олиш ҳуқуқини берди. Аслида, у олий раҳбар сифатида Хумайнийдан ҳам кўпроқ ҳокимиятга эга эди.

Бу ҳуқуқлар қаторидан умумий сиёсатни белгилаш, Ваҳдатни ҳимоя қилувчи кенгаш аъзолари аъзоларини тайинлаш ва озод қилиш ҳамда оммавий референдумлар ўтказиш имкониятлари бор эди. Шунингдек, у норозиликларни нисбатан осонлик билан сўндириш қудратига ҳам эга эди.

Ўн йиллар давомида ҳокимиятни мустаҳкамлаш

Хоманаий турли президентлар билан турлича ҳамкорлик қилган, аммо уларнинг қонунчилик фаолиятига рози бўлмаганда ўз ҳокимиятидан унга қарши фойдаланган.

Масалан, у асосан Ҳашеми Рафсанжонининг иқтисодий режасига қўллаб-қувватлаган, аммо Муҳаммад Хатоми ва Ҳасан Руҳоний фаолиятига кўпинча тўсиқ бўлган. Улар иккиси ҳам Эроннинг сиёсий тизимини ислоҳ қилиш ва Ғарб билан муносабатларни яхшилашга уринган эди.

Хоманаийнинг ички сиёсатдаги энг машҳур аралашуви Маҳмуд Аҳмадинежоднинг биринчи президентлик давридан сўнг содир бўлган. Аҳмадинежод 2009 йилги баҳсли президентлик сайловида ғолиб бўлганини эълон қилганидан кейин минглаб эронликлар инқилобдан бери энг йирик норозилик намойишларидан бирини ўтказди. Хоманаий сайлов натижасини қўллаб-қувватлади ва намойишчиларга нисбатан қатъий чора кўрди. Кўплаб одамлар қурбон бўлди, минглаблар эса ихтиёрига қарамай қўлга олинди.

Кейин Хоманаий Аҳмадинежод билан қарама-қаршиликка кирди ва 2017 йилда яна президентликка даъво қилмаслиги ҳақида огоҳлантирди. Аҳмадинежод бу огоҳлантиришга қарши чиқди, аммо кейинчалик унга сайловда қатнашиш тақиқланди.

2024 йилда қаттиққўл президент Иброҳим Раисий вертолёт фожиасида вафот этганидан сўнг, Хоманаий сахна орқасида ҳаракатларини давом эттирди. Ислоҳотчи Масъуд Пезешкиан президентликка сайлангач, Хоманаий уни АҚШ билан санкцияларни юмшатиш бўйича музокаралар олиб боришидан тўсди ва унинг иқтисодий ислоҳот режасини амалга оширишга таъсир кўрсатди.

2025 йил охирида иқтисодий қийналишлар туфайли норозилик яна бошланганда, Хоманаий уларни ҳар қандай восита билан бостиришни буйурди.

АҚШ – Эроннинг «биринчи рақиби»

Хоманаий умри давомида оддий турмуш тарзини сақлаб келди, аммо атрофидагиларга мамлакатнинг коррупцияга ботган иқтисодий тизимидан фойдаланишга рухсат берди.

COVID пандемияси пайтида унинг энг яқин маслаҳатчилари Эронда SARS-CoV-2 вирусига қарши вакцина ишлаб чиқишни ваъда қилган эди. Лойиҳа тақрибан 1 миллиард доллар сарфлади, аммо вакцина ишлаб чиқилмади.

Пандемия даврида яқинларини йўқотган миллионлаб эронлик кўзидан қараганда, Хоманаий саломатлик инқирози бошқарувидаги фалокатли нотўғрилик учун масъул эди ва коронавирусни АҚШнинг генетик модификация қилинган биологик қуроли, Эронга қарши ишлатилган, деб даъво қилди. Бу позициясини янада кучайтириб, у Эрон ҳукуматини АҚШ ва Британияда ишлаб чиқилган вакциналарни импорт қилишдан тақиқлади.

Оятуллоҳ Хоманаий Ислом Республикасини «империалистик» Ғарбқа қарши ягона ҳақиқий қаршилик куч сифатида кўрди ва ислом дунёсида кучли шиалик Эронни орзу қилди. Унинг нутқлари «душман» сўзи билан тўла бўлиб, асосий душман доимо АҚШ эди. У доимо шундай дейар эди: «Америка халқимизнинг биринчи рақиби».

Эроннинг баҳсли ядровий ва ракета дастурлари унинг раҳбарлигида тузилган. У ядровий қуролларни ишлаб чиқиш ва ишлатишни фатво орқали тақиқлаган бўлса-да, бу халқаро майдонда ҳеч кимни ишонтиролмади. У Эроннинг ядровий дастурини чеклаш бўйича музокараларни фақат Эрон етарли тажриба ва билимга эга бўлганидан сўнг рухсат берди – у ҳоҳласа, исталган пайтда дастурни қайта йўлга қўйиши мумкин эди.

Хоманаийнинг кескин позицияси учун ҳақ тўлаш эса мамлакат ва халқ томонидан халқаро изоляция ва қаттиқ иқтисодий санкциялар шаклида бўлди.

Мерос

Конституцияда унга бериладиган ваколатлар туфайли, Хоманаий Эроннинг ташқи сиёсатини ҳам истисноий даражада назорат қилиши мумкин эди.

Ўз устози Хумайний каби «Ғарб империализми»га қарши қатъий қаршиликни қўллаб-қувватлади. Шунингдек, у Эроннинг минтақавий васийлик стратегиясининг асосий меъмори бўлиб, «Ҳизбуллоҳ», ҲАМАС, ҳусийлар ва бошқа гуруҳларни молиялаштириб, Эроннинг ҳарбий мақсадларини амалга оширишга ёрдам берди.

Хоманаий баъзида Ғарб билан ҳамкорликка очиқ бўлган – айниқса АҚШ билан Эроннинг ядровий бойитиш дастури бўйича музокаралар олиб боришда.

Биринчи Доналд Трамп маъмурияти даврида эса Хоманаий қайтадан Ғарбқа қарши қатъий позицияни қабул қилди. Унинг ҳукумати 2015 йилги ядровий келишувни бекор қилиш, Эроннинг энергетика секторига қайтадан иқтисодий санкциялар қўллаш ва Қосим Сулаймонининг ўлимига оид ҳар бир ҳаракатга қатъий қаршилик билдирди.

2025 йилда Трамп қайта лавозимга қайтгач, Эрон янада заифлашди. Хоманаийнинг Ғарбга қарши позицияси эса тобора бўш кўрина бошлади. 2025 йилда Исроил билан 12 кунлик урушидаги мағлубият режим обрўсини ерга урди.

Кейинги ойларда Хоманаий аҳоли орасида Эроннинг сиёсий тизими ва раҳбарлигига қаршилик ортиб бораётган пайтда ҳукмронлик қилди. 2025–26 йилги норозиликларда баъзилар очиқча Хоманаийнинг ўлимига қўшиқлар айтишди.