NASDAQ ва Franklin Templeton Ўзбекистон учун имкониятми ёки синов?

Бу икки бренд глобал капитал бозорининг рамзлари. Аммо улар Ўзбекистон учун нафақат имконият, балки синов ҳамдир. Kursiv.media ўз таҳлилида бу жараённи чуқур ёритиб берган. Қуйида ўша мақола асосида Ўзбекистон бозорининг ҳолати, истиқболлари ва хавфлари ҳақида фикр юритамиз.

Курсив жамоаси мақолани фактлар, экспертлар ва қиёсий таҳлил асосида тайёрлаган. Қозоғистон фонд биржаси (KASE) ва Тошкент биржаси ўртасидаги фарқ айнан рақамлар орқали тўғри очиб берилган: KASE 2024 йилда фақат корпоратив облигациялар бўйича 8,3 млрд доллар савдо амалга оширган, Ўзбекистонда эса бу рақам атиги 10,1 миллион долларни ташкил этди. Бу 800 баравар тафовутнинг ўзиёқ бозор муаммосининг чуқурлигини кўрсатади.

Мақола шунингдек халқаро экспертлар фикри асосида ёзилиб, таҳлилни халқаро даражага олиб чиққан. AFC Uzbekistan директори Скотт Ошеров, Prosperity Capital Managementʼдан Денис Спирин ва Freedom Broker таҳлилчиси Муҳаммадкамрон Муродов бозор ҳолатини турли нуқатайи назардан баҳолаб, муаммоларни аниқ кўрсатиб берган.

Курсив мақоласида ликвидлик фонд бозорининг энг катта муаммоси эканлиги тўғри таъкидланган. 2024 йилда «Main Board» савдо ҳажми 362 млрд сўмдан 131 млрд сўмга тушган, бу уч баравар қисқариш ҳисобланади. Аммо бу фақат техник муаммо эмас, сабаблар анча чуқурроқ.

Бозорни ҳаракатдан тўхтатган асосий омиллар бир-бири билан ўзаро боғлиқ. Аввало, институционал инвесторларнинг деярли йўқлиги сабаб талаб барқарор бўлмайди. Бундан ташқари, акциядорлар ҳуқуқлари етарлича ҳимояланмайди, кўплаб инвесторлар ўз манфаатларини қандай ҳимоя қилишни билмайди. Ички маълумотдан фойдаланиш устидан назорат суст, бу эса ишончни бутунлай сусайтиради.

Технология жараённи таъминлайди, аммо бозорни шакллантирадиган омил ишончдир. Демак, ислоҳотлар техник эмас, институционал ва маданий бўлиши керак. Савдо тизимини янгилашнинг ўзи етарли эмас, инвестор билан бозор ўртасидаги муносабатларни тиклаш, ривожлантириш зарур.

Кўп экспертлар NASDAQ ва Franklin Templetonни бозор катализатори деб аташади ва бу қисман тўғри ҳам. Қисқа муддатда NASDAQ савдо, клиринг ва кузатув тизимларини модернизация қилади, Franklin Templeton эса UzNIF портфелидаги компанияларни IPOга тайёрлайди. Бу технологик ва бошқарув жиҳатидан муҳим қадам аслида.

Узоқ муддатда эса уларнинг роли янада стратегик бўлади. NASDAQ Ўзбекистонни глобал капитал тизимига интеграция қилишга ёрдам берса, Franklin Templeton халқаро ишонч белгиси сифатида хизмат қилади. Аммо бу фақат бошланиш холос. Инвестор ишончи ва бозор маданиятининг ўсиши технологияга эмас, балки давлат сиёсати ва ҳуқуқий барқарорликка таянади. Яъни, NASDAQ ва Franklin Templeton шунчаки восита, улар ўзлари трансформация яратмайди, улар фақат шароит яратади. Ҳақиқий ўзгариш ичкаридан, тизим даражасида содир бўлиши керак.

Kursiv мақоласи Қозоғистонни минтақадаги муваффақиятли модел сифатида кўрсатган ва бу айни ҳақиқат. Аммо уларнинг йўли 20 йил давом этган, 20 йил давомида ҳам тўғри, ҳам хато қадамлар ташланган. Қозоғистон йирик компаниялар IPOсини (KazMunayGas, Kazatomprom) ўтказди, пенсия фондлари орқали ички инвестор базасини яратди, халқаро стандартлар (IFRS, ESG)ни жорий этди. Бу уларнинг кучли томонлари.

Лекин кўпгина хатолари ҳам бўлган. Давлат улуши ҳаддан ташқари юқори сақланган, миноритар акциядорлар ҳуқуқлари баъзан бузилган, бозор манипуляциялари кузатилган. Бу эса кичик инвесторларни четлатиб, бозорни институтларга қарам қилиб қўйган.

Ўзбекистон учун бу дарс бўлиши керак. Қозоғистон тажрибасини кўр-кўрона нусхалаш эмас, балки Ўзбекистон шароитига мослаштириш зарур. Муваффақиятларидан ўрганиш, хатоларини такрорламаслик стратегик ёндашув бўлади.

Тўртта калит: ишончли бозор формуласи

Kursiv таҳлилида учта асосий омил келтирилган: хусусийлаштириш, институционал талаб, корпоратив бошқарув. Биз унга тўртинчисини, яъни молиявий маданиятни ҳам қўшамиз, чунки бу омилсиз бозор фаол бўлмайди.

Шаффоф хусусийлаштириш давлат компанияларининг камида 25 фоизи очиқ IPO орқали сотилиши, бу акцияларнинг ҳақиқатдан муомалада бўлишини англатади. Институционал талаб эса пенсия, суғурта ва инвестиция фондларини яратиш орқали барқарор харидор қатламини шакллантиришдир. Корпоратив бошқарув деганда эса акциядорларнинг ҳуқуқларини реал ҳимоя қилиш, назорат тизимини кучайтириш ва шаффофликни таъминлашни тушунишимиз керак.

Энди молиявий маданиятга келсак, бу нафақат молиявий билим, балки муносабат. Одамлар инвестицияни чуқур тушуниб етиб, унга ишонишни ўргангандагина бозор ҳақиқатан ҳаракатга келади. Ўзбекистонда 38 млн аҳолига нисбатан атиги 5 минг фаол инвестор бор. Аслида, бозорни ҳаракатга келтирадиган нарса технология эмас, билим ва ишончдир. Одамлар тушунмагунча, ишонч пайдо бўлмагунча, ҳеч бир платформа натижа бермайди.

Kursiv мақоласи Ўзбекистон бозорининг имкониятларини аниқ кўрсатди. NASDAQ ва Franklin Templeton бу йўлда муҳим шерик бўлолади, аммо ўзгаришлар фақат давлат сиёсати, қонунлар ва муносабатлар муҳити барқарор бўлганда амалга ошади. Шу сабаб бугуннинг энг муҳим саволи: Ўзбекистон тизимни ўзгартиряптими ёки фақат платформани янгилаяптими?

Жавоб кейинги икки-уч йилда аниқ бўлади. Аммо бир нарса аниқки, технология ва капитал аллақачон тайёр, энди навбат сиёсий иродада. Агар давлат ҳақиқатан ўзгаришга тайёр бўлса, Ўзбекистон минтақанинг энг динамик капитал бозорига айланиши мумкин. Акс ҳолда, NASDAQ интерфейсни янгилайди, Franklin Templeton эса битта фондни бошқаради холос.

Изоҳ: Ушбу мақола Kursiv.media мақоласининг мета-таҳлили сифатида тайёрланган.