Технологик тузоқ: Хитойнинг иқтисодий кенгайиши Марказий Осиёдаги ўйин қоидаларни қандай ўзгартирмоқда?

Марказий Осиёга узоқ вақт давомида Россиянинг таъсир ва манфаатлари доирасидаги ҳудуд сифатида қараб келинган. Бироқ бугунги геосиёсий ўзгаришлар кучлар мувозанатини ўзгартирмоқда. Хитойнинг минтақадаги таъсири тобора кучайиб, аввалги ҳамкорлик шаклларини аста-секин ўзгартирмоқда. Шу сабабли Марказий Осиё Пекиннинг йирик лойиҳалари учун муҳим «дарвоза»га айланмоқда.

Хитой таъсирида Марказий Осиёнинг иқтисодий ҳолати қандай ўзгараётганини «Россия, Хитой, дунё» марказининг етакчи илмий ходими, Ёш олимлар кенгаши аъзоси ва сиёсатшунос Тлеш Мамахатов таҳлил қилди.

Россия Совет Иттифоқи парчаланганидан кейин ҳам маълум вақт Марказий Осиё давлатларининг энг йирик ҳамкорларидан бири бўлиб қолди. Москва совет давридан қолган иқтисодий алоқалар асосида инвестицияларни қўллаб-қувватлади. Бошқа давлатлардан инвесторларни жалб қилиш қийин бўлгани сабабли, Марказий Осиё мамлакатлари капитал жалб қилиш учун катта имтиёзлар беришга мажбур бўлган. Вазият Хитой «Янги ипак йўли» лойиҳасини бошлаганидан кейин ўзгарди. Евроосиёнинг муҳим савдо йўллари кесишган ҳудудда жойлашган Марказий Осиё Пекин учун стратегик аҳамиятга эга бўла бошлади.

Хитой пулларининг ҳақиқий кўлами

Хитой инвестициялар ҳажми бўйича Россияни ортда қолдириб, етакчи ўринга чиқишга муваффақ бўлди. Йиллик капитал оқими бўйича Хитой Россиядан тахминан уч баравар олдинда. Мамахатовнинг фикрича, келажакда бу фарқ янада ошиши мумкин.

«Хитой йиллик капитал оқими бўйича ҳам, сўнгги ўн йилликдаги янги лойиҳаларга киритилган жами инвестициялар бўйича ҳам устунлик қилмоқда. Инвестиция лойиҳалари билан боғлиқ кредитлар, масалан, газ қувурлари, Тожикистон ва Қирғизистондаги нефтьни қайта ишлаш заводлари учун ажратилган маблағлар ҳамда офшорлар орқали ўтадиган капитални ҳисобга олсак, Марказий Осиёдаги Хитой инвестицияларининг ҳақиқий ҳажми қарийб 60 миллиард долларни ташкил этади», — деди эксперт.

Унинг сўзларига кўра, ушбу маблағларнинг 20 миллиард доллари газ инфратузилмаси учун Туркманистонга, 30 миллиард доллари Қозоғистон ва Ўзбекистонга тўғри келади. Қолган қисми эса Қирғизистон ва Тожикистон каби табиий ресурслари нисбатан камроқ бўлган давлатларга йўналтирилган. Россиянинг тўғридан-тўғри инвестициялари эса тахминан 25 миллиард долларга баҳоланади. Уларнинг катта қисми совет давридан қолган активларга, шунингдек, нефт-газ қидируви («Лукойл», «Татнефт»), телекоммуникация ва банк соҳаларига киритилган.

Пекиннинг технологик тузоғи

Хитойнинг инвестиция сиёсатини Россияникидан ажратиб турадиган жиҳат — янги лойиҳаларни нолдан яратишга катта эътибор берилишидир. Пекин янги ишлаб чиқариш корхоналари, логистика марказлари, транспорт йўлаклари ва портлар қурилишини молиялаштирмоқда. Бундан ташқари, Хитой «яшил» технологиялар соҳасида катта имкониятларга эга. Марказий Осиёда қайта тикланувчи энергияни ривожлантириш лойиҳаларининг катта қисми ҳам Хитой компаниялари иштирокида амалга оширилмоқда.

Бироқ экспертнинг фикрича, бундай модернизация ортида узоқ муддатли хавф ҳам мавжуд. Пекин инфратузилмани ўз технологик стандартлари асосида қурмоқда. Оқибатда Марказий Осиё давлатлари келажакда Хитой хизматлари ва технологияларига боғланиб қолиши мумкин. Яъни бошқа оператор ёки технологияга ўтиш қийинлашади.

Қолаверса, бу лойиҳалар маҳаллий меҳнат бозорини етарлича ривожлантирмаётгани айтилмоқда. Мамахатовнинг таъкидлашича, Хитой лойиҳаларида кўплаб иш ўринлари Хитой фуқаролари учун яратилмоқда, чунки лойиҳалар асосан хитойлик мутахассислар томонидан амалга оширилади ва Хитой бизнеси томонидан қўллаб-қувватланади.

«Шундай қилиб, минтақада иқтисодий ва технологик кенгайиш жараёни кечмоқда», — деди сиёсатшунос.

Вазифаларнинг бўлиниши ва кредитларга боғлиқлик

Экспертнинг фикрича, минтақада Россия ва Хитойнинг роллари маълум даражада бўлинган: Россия асосан сиёсий барқарорлик ва хавфсизликни таъминлашда муҳим роль ўйнаса, Хитойнинг асосий йўналиши иқтисодиёт ҳисобланади. Россиянинг Марказий Осиё билан маданий ва гуманитар алоқалари, шунингдек, рус тилининг кенг тарқалганлиги ҳам Москванинг минтақадаги мавқеини сақлаб турувчи омиллар сифатида кўрсатилмоқда.

«Хитой — асосан иқтисодиёт, Россия эса минтақанинг сиёсий барқарорлиги ва хавфсизлиги билан боғлиқ. Россиянинг Қозоғистонда атом электр станцияси қурилиши каби йирик иқтисодий лойиҳалари ҳам бор. Бироқ қулай шартлардаги асосий инвестициялар ва кредитлар оқими Хитойдан келмоқда», — деди Мамахатов.

Унинг таъкидлашича, Хитойнинг таъсири Марказий Осиё жамиятларида Хитойга нисбатан мавжуд ишончсизликка қарамай кучаймоқда. Минтақанинг «Бир макон, бир йўл» лойиҳасига интеграцияси давом этар экан, Хитойнинг роли ҳам ошиб бориши мумкин.

Шу билан бирга, Россиянинг иқтисодий жиҳатдан сиқиб чиқарилаётганига қарамай, Москва ва Пекин ўртасида минтақада очиқ сиёсий қарама-қаршилик кузатилмаяпти.

«Икки давлатнинг хавфсизликни таъминлаш, терроризм ва экстремизм, сепаратизмга қарши кураш каби умумий манфаатлари бор. Шу сабабли кўплаб масалалар биргаликда ҳал қилинади. Бундан ташқари, Россиянинг Марказий Осиё давлатлари билан мустаҳкам тарихий ва маданий алоқалари, умумий совет мероси ҳамда доимий миграция жараёнлари мавжуд. Булар Россиянинг минтақадаги иштироки учун мустаҳкам асос яратади», — дея таъкидлади сиёсатшунос.

Мамахатовнинг фикрича, Хитойнинг инвестициялардаги улуши ошиб бораётгани ҳозирча Россиянинг Марказий Осиёдаги сиёсий таъсирини камайтиргани йўқ.

«Бу шунчаки тарихий жараёнлар — икки давлатнинг ушбу муҳим минтақадаги таъсир доираси қайта шаклланмоқда. Россия Марказий Осиёнинг меҳнат ресурсларига, Хитой эса логистика йўлларига қизиқади. Шу билан бирга, ҳар икки давлат ҳам минтақанинг тинч ва сиёсий жиҳатдан барқарор бўлишини истайди», — деди эксперт.

Унинг фикрича, буларнинг барчаси Марказий Осиё давлатлари раҳбариятлари учун мураккаб шароит яратмоқда. Дунё миқёсидаги сиёсий беқарорлик кучайиб бораётган бир пайтда, улар икки йирик давлат ўртасида мувозанатни сақлаши тобора қийинлашмоқда. Марказий Осиё республикалари кўп йўналишли ташқи сиёсат юритишда давом этмоқда. Улар Россия, Хитой ва бошқа давлатлар ўртасида мувозанатни сақлаш орқали ўз миллий манфаатларини ҳимоя қилишга ҳаракат қилмоқда. Келгуси йилларда ушбу нозик мувозанатни сақлаш ва иқтисодий босим кучайиб бораётган шароитда давлатларнинг суверенитетини ҳимоя қилишнинг янги механизмларини излаш Марказий Осиё республикалари олдидаги асосий вазифалардан бири бўлиб қолиши мумкин.