«Урушни энди тўхтатиб бўлмайди» – собиқ пропагандачининг иқрори

2022 йилдан бери Киевда яшаб келаётган, фалсафа фанлари номзоди бўлган ва Россияда сиртдан саккиз йиллик қамоқ жазосига ҳукм қилинган собиқ пропагандачи ва сиёсий технолог Ростислав Мурзагулов «Exclusive.kz» нашрига берган интервюсида нима учун россиядаги тузим энди урушдан «чиқиб кета олмаслиги»ни ва бу Россия қўшнилари учун қандай хавф-хатарлар туғдиришини гапириб берди.

Путин қандай қилиб «подшо»га айланди

– ОАВда сиз Россия сиёсатининг кўплаб VIP-шахслари, жумладан Россия президенти Владимир Путиннинг ҳам имиджмейкери бўлганингиз ҳақида ёзишяпти. Бу ростми?

– Мен 25 йил аввал Бошқирдистоннинг биринчи президенти Муртазо Раҳимовнинг пиарчиси бўлганман. Путин билан эса жонли равишда бор-йўғи бир марта, тахминан 15 йил олдин учрашганман. Ўшанда мен Уфада бўлиб ўтган Россия Федерацияси президенти ҳузуридаги Миллатлараро муносабатлар бўйича кенгаш йиғилишининг ахборот таъминоти учун масъул эдим.

Ҳар бир залда кимдир Путинни кутиб олиб, қаерга бориш кераклигини кўрсатиши лозим эди. Ана шу одам мен бўлганман, холос. Бу мутлақо техник вазифа эди. Назаримда, у ҳатто саломлашмади, фақат бош ирғади. Ўша шахсий учрашувда Путин менда ҳеч қандай таассурот қолдирмади, чунки у шу қадар ёпиқ эдики, ўзига қўйилган пафосли бронза ҳайкалга ўхшарди.

Медведев билан эса кўпроқ учрашганман – у очиқкўнгил, содда одам эди, ўзини барча билан тенг тутиб мулоқот қилар, у билан кулиш, ҳазиллашиш мумкин эди.

Кейинчалик Путин билан ишлаган одамлардан хавотирли сигналлар кела бошлади. Бундай танишларим кўп эди – худди ўша Медведевдан тортиб, унинг пиар жамоасидаги одамларгача. Уларнинг орасида яқин дўстларим ҳам бор эди ва биз, табиийки, иш билан боғлиқ маълумотлар билан ўзаро ўртоқлашиб турардик.

– Қачон сиз бу алоҳида хавотирли сигналлар эмас, балки бутун мамлакатнинг тизимли бурилиши эканини англадингиз?

– Ҳамма Путин «подшо»га айланяпти, деб гапира бошлаган пайтда (ҳатто уни шундай аташарди, Россия сиёсий тизимида у учун «подшо»дан бошқа таъриф қолмаган эди), мен бу энди ҳазил эмаслигини ва аҳвол жуда ёмон томонга кетганини тушуна бошладим.

Медведев билан ролларни алмаштириш эса мени бутунлай синдирди. Мен деярли биринчи манбалардан улар ўртасида икки муддатлик келишув бўлганини билардим, унга кўра, Путиннинг кейин яна ҳокимиятга қайтиши режалаштирилмаган эди. Улар Америка ва Ғарб кўз ўнгида муносиб кўриниш учун бошқа бир номзодни топишлари керак эди. Чунки ҳаммага аён эди: агар Путин қайтиб келса, бу ҳамкорлар назарида бир зумда юз очко йўқотиш дегани эди.

Ғарбда ҳам ҳокимиятдан кетишни исташмайди, аммо барибир кетишади, чунки цивилизациялашган дунёда шундай қабул қилинган. Агар кетмасанг – демак, сен энди улар доирасидан эмас, диктаторлар клубидансан.

Путиннинг илк икки муддатида ҳеч қандай фалокат аломатлари сезилмас эди, Медведев даврида эса умуман яхши эди. Бизнесни ривожлантириш мумкин эди, мен ҳам ўша йилларда, давлат хизматида бўлмаган пайтларимда шу билан шуғулланганман. Айтганча, мен карерамнинг бор-йўғи тўртдан бир қисминигина давлат хизматида ўтказганман.

Ғарб билан дўстона муносабатлар бор эди – АҚШ Давлат департаменти, Европа Иттифоқи ва Кремл ўртасида ёш сиёсатчилар алмашинуви бўйича қўшма дастурлар амал қиларди. Мен ўзим ҳам уларда уч-тўрт марта қатнашганман.

Мен каби, яъни радикал либерал бўлмаган қарашларга эга одамлар мамлакатни аста-секин тўғри йўлга бура оламиз, деб ўйларди. Мен жуда юқори лавозимли шахслар кабинетларига кириш имконига эга эдим, Россия ҳукумати раиси ўринбосари Аркадий Дворкович ва Давлат думаси раиси биринчи ўринбосари Александр Жуков билан футбол ҳам ўйнаганман.

Қарор қабул қилиш марказига яқин турган, ўша пайтда «нормал» деб кўринган бундай одамлар ёнингда бўлганида, Россиянинг милитаризация қилиниши ёки Совет Иттифоқига қайтишга уриниш мумкинлиги ҳатто хаёлга ҳам келмас эди. Айрим ақлли одамлар бу ҳақда ўшандаёқ гапира бошлаган бўлса-да, бу гаплар аҳмоқона туюларди. Ғарб матбуоти ҳам вақти-вақти билан шунга ўхшаш фикрлар ёза бошлаганда, мен бунинг барчасини қандайдир русофобик сафсата деб қабул қилардим. Афсуски, Путин қайтиб келгач, Россияни ҳам аллақачон бошланган нормал тараққиёт йўлидан орқага буриб юборди. 

Можаро учун баҳона ҳар доим топилади

– Ҳозирги «махсус ҳарбий операция» Россия учун охиргиси эмас, Путин кейинги нишонларни ҳам белгилаб қўяпти, улар орасида Қозоғистон ҳам бор, деган фикрлар тобора кўпроқ янграяпти.

– Афсуски, ҳа. Россия энди урушмасдан тура олмайди. Велосипедни педалини айлантиришдан тўхтатсангиз, у йиқилади. Бу ҳолатда эса «педал» – урушнинг ўзи.

Бунга ишонишимнинг сабаби шундаки, мен Россия эстеблишментидагиларнинг барчаси билан алоқани узганим йўқ ва вазиятни яхши тушунаман: агар Путин ҳозир тўсатдан «урушни тўхтатамиз, бошқа ишлар билан шуғулланиш керак» деб айтса, унинг атрофидагилар унга реаллик билан алоқани йўқотган одамдек қарашади. Ундан сўрашади: унда буларнинг ҳаммаси нима учун эди? Нега бутун дунё билан уришиб кетдик, нега миллионлаб одамларни йўқотдик?

Шунда унинг атрофидагилар «Акела янглишди» деган хулосага келиб, ундан ўзлари қутулишга қарор қилишади. Шу боис Путин доим янги-янги можаро баҳоналарини ўйлаб топишга мажбур бўлади ва бу сценарий катта эҳтимол билан унинг ўзи учун фожиали якун топади.

Путин услубига мос можаро баҳонаси, масалан, Қозоғистонда ҳам, албатта, топилади. У ерда «ёмон қозоқ миллатчилари» зулм қилаётган русийзабонлар бор, деб эълон қилиш мумкин. Бу украинлар ҳақида айтилган сафсаталар каби осон айтилади. Украина миллатчилиги ҳақидаги нарратив эса бошидан охиригача ўйлаб топилган.

– Сизнингча, Украина ва бошқа постсовет давлатларида «миллатчилик» ҳақида мажбуран шакллантирилаётган тасаввур реалликка қай даражада мос ва у Россиядаги вазиятдан нимаси билан фарқ қилади?

– Мен ҳозир шу ерда яшаяпман, украин тилини ўргандим, ҳеч ким мени бунга мажбурлагани йўқ. Бу ерда миллатчилар ҳар доим Россияга қараганда анча кам бўлган. Агар Украинада улар сайловларда 1-2 фоиз овоз олган бўлса, Россияда бу кўрсаткич 12-15 фоизни ташкил этган. Бу ҳатто уларнинг барча овозлари Путиннинг «Ягона Россия» партияси фойдасига қайта ёзиб берилганини ҳисобга олган ҳолда ҳам шундай (буни аниқ биламан, чунки ўзим шу ишлар билан шуғулланганман).

Бундан ташқари, Россиядаги миллатчилик буюк давлатчилик, империал рус шовинизми – «биз ҳаммадан устунмиз» деган ғоя билан қоришиб кетган. Мен «ажойиб» Москва аҳолисининг менга, осиёликка (бизни «чучмек» деб аташарди), қандай муносабатда бўлганини жуда яхши эслайман. Империяча маршлар ўша пайтдаёқ, 2000 йилларда ҳам бор эди ва мен «обезьянник»ка тушиб қолмаслик учун охирги юз рублликларимни бир милиционердан бошқасига бериб юрар эдим.

Мана шу уларнинг «ойнада акс эттириш»и: улар украинлар ёмон, қозоқлар ҳам ёмон, шунинг учун бориб уларни «жиловлаб қўйиш» керак, дейишади.

Дин ниқоби остида

– Айтишларича, Путин нишон сифатида Грузияни ҳам танлаши мумкин экан…

– Путиноидлар учун икки йўл бор. Биринчиси – гибрид йўл. Улар яқинда Молдовада шу усул билан ҳаракат қилишга, ҳатто Руминияда ҳокимиятни қўлга олишга уринди. Грузияда эса, афсуски, гибрид ҳужум ҳозирча муваффақиятли бўлди. Чунки ҳокимиятдаги «Грузия орзуси» партияси раҳбари Иванишвили Россиядаги улкан ва, менингча, фирибгарона бизнеси сабаб Путинга тўлиқ боғлиқ. Аслида, бу одам Путиннинг губернатори ҳисобланади.

Албатта, дунёда нима бўлаётганини англайдиган, фикрлайдиган грузинлар буни кўриб туришибди. Аммо бугун Путин учун Грузияда навбатдаги «махсус ҳарбий операция»ни бошлашга эҳтиёж йўқ. Нега керак, агар у ерда унинг қўлида қўғирчоқ ҳокимият бўлса?

Қозоғистон бу маънода ҳозир анча эҳтиёткорона ҳаракат қиляпти. Албатта, журналистлар ва турли ҳуқуқ ҳимоя ташкилотларининг ҳокимиятга нисбатан эътирозлари бўлиши мумкин, аммо уни тушуниш ҳам мумкин. Чунки Россия қўшни, ўзига яқин бўлган мамлакатда нима қилаётганини кўриб туришяпти: икки давлат аҳолисининг учдан бир қисми чегаранинг у томонида қариндош-уруғларга эга, аммо уларни кечаю кундуз бомбардимон қилишяпти. Қозоғистонда ҳам россияликларнинг қариндошлари кўп, деб ўйлайман, эҳтимол украинларга нисбатан камроқдир. Шунинг учун, умуман олганда, сиз хавотирланаётганингиз бекор эмас.

– Чеченистон ҳақида Путин Грознийни бомбардимон қилиб, бутун аҳолини ертўлаларга тушириб чиққандан кейин у бутунлай синди, дейиш мумкинми?

– Афсуски, халқларни синдириш мумкин. Чеченлар узоқ вақт қаршилик кўрсатди, аммо охир-оқибат у ерда ҳар қандай сўз эркинлиги асфалтга қориштирилди. Айтганча, бу диктаторларга хос усулда – дин ниқоби остида қилинди.

Шунинг учун ҳам мен ўз юртдошим, фаол Руслан Габбасов ва унинг тарафдорлари фаолиятига қаршиман: улар Бошқирдистон билан ҳам бугун Рамзан Қодиров Чеченистонда қилаётган ишни қилади – халқни кескин исломлаштиради, шундан кейин эса ҳеч ким қаршилик ҳақида ўйламайди.

Мен Худога ишонаман, лекин ўз эътиқод парадигмасини ҳаммага мажбуран сингдиришга қаршиман. Бу одамлар дунёқараши ўзлариникидан фарқ қиладиганларни жуда қаттиқ таъқиб қилади. Бу жуда жирканч.

Қаршиликдан воз кечиш масаласига қайтсак, узоққа боришнинг ҳожати йўқ. Менинг ватаним подшолик Россияси даврида Чеченистон эди. Аждодларимиз ҳеч қачон қул ҳам, крепостной ҳам бўлмаган. Колонизаторлар бунга уринган, аммо тез орада бу бефойда эканини тушуниб етган.

Бошқирдлар бошқа ҳар қандай мустамлака қилинган халққа қараганда кўпроқ қўзғолон кўтарган, шунинг учун аждодларимга махсус табақавий мақом – казаклар мақоми берилган.

Лекин Россия империявий сиёсат юрита бошлаган заҳоти – ерларни босиб олган, табиатни заводлар билан ифлослаган, одамларга молдек муомала қилган –бошқирдлар қўлларига қурол олган. Бошқирд қўзғолонларини бостиришда қатнашган подшолик жазоловчиларидан бири Суворов бўлган. Россияда уни қаҳрамон деб ҳисоблашади, аммо менингча, у Полшада ҳам, Башқирдистонда ҳам этногеноцид билан шуғулланган разил одам: у қишлоқларни ҳар томондан ўраб, одамлар – болалар, аёллар ва қариялар билан бирга ёқиб юборган.

Шунга қарамай, бу ҳам халқимнинг иродасини синдирмади – башқирдлар қаршиликни давом эттирди. Одамларни НАТО – таҳдид деган гапларга ишонадиган, итоаткор ва юмшоқ «айиқчалар»га айлантиришга фақатгина совок (СССР назарда тутиляпти) эришди.

Бу эса жуда оддий усулда қилинди. Дубай нефтдан юқори даромад ола бошлагач, чўл ўртасида улкан хаб қурди ва ҳозир ҳамма у ерга бизнес қилиш учун боради. Россия ҳам худди шундай қила оларди – нефтдан келган пули унда кам бўлмаган, балки кўпроқ ҳам бўлган. Лекин у бу маблағларни таълимга ва мамлакатни ривожлантиришга сарфламади.

Одамларга фақат битта пачка «пельмень» ва бир шиша ароққа етадиганча пул берилди (иккаласини ҳам истеъмол қилиш қаттиқ рағбатлантириларди), натижада улар аста-секин маргинал оммага айланди – бундай оммани «барча муаммоларингизга қўрқинчли НАТО айбдор, Путин эмас» деган эртаклар билан осон алдаш мумкин.

Ҳозир мен тушунаман: бу атайлаб қилинган, чунки саводсиз ва қашшоқ одамларни бошқариш осон. Уларга минг евро берсангиз – марҳамат: улар ё қотилга, ё қурбонга айланади.

– Сизнинг прогнозингизга кўра, она юртингиз – Бошқирдистонни қандай келажак кутяпти?

– Менимча, на автоном субъектларни, на Россиянинг марказий ҳудудларини яхши келажак кутмаяпти. Путин инқирози яна анча узоқ давом этиши мумкин. У фақат қачон рўй бериши номаълум бўлган қандайдир фожиали воқеа билангина тўхташи эҳтимоли бор.

Россия миллатчилик ва империал мастлик ҳолатида қолади – балки бир йил, балки ўн йил. Ахир аҳоли итоат қилишга ва маъқуллашга ўрганиб қолган. Меникига ўхшаган ҳаракатлар одамларда ҳайрат уйғотади: «Қандай қилиб у кетиб қолди? Қандай қилиб Путинга қарши бўлиш мумкин? Ахир унда ҳаммаси жойида эди-ку?»

Ҳақиқатдан ҳам, бор-йўғи беш йил олдин мен «Mercedes-Benz S-Class» миниб юрар эдим, яхтам, катта дала ҳовлим ва бошқа барча нарсаларим бор эди. Ҳозир эса буларнинг барчасидан маҳрум бўлганман ва Европа мезонлари бўйича ўртача даражадан паст ҳаёт кечиряпман, ортиқча харажатларга йўл қўймасдан. Лекин эркинлик анча қиммат туради.

Бошқача фикрлайдиган одамлар мени ҳайрон қолдиради, гарчи яқинда улар менга илғор, прогрессив одамлардек туюлар эди. Уларнинг 95 фоизи – менинг собиқ дўстларим. Биз 1990-йилларда ҳаммамиз эркин, демократик мамлакатда яшашни, бизнес билан шуғулланиб, ҳалол меҳнат билан пул топишни истаганмиз. Улар буларнинг барчасини ўғирланган олтин унитазларга алмаштириб юборгани мени қаттиқ ранжитади.

Маълумот учун, Ростислав Мурзагулов 1978 йилда Бошқиристонда туғилган. 2004-2022 йилларда Мурзагулов Россия Федерацияси президенти маъмурияти билан яқин ҳамкорликда сиёсий маслаҳатчи ва сиёсий технолог сифатида фаолият юритган. Мурзагуловнинг фаолияти 2004–2006 йилларда «ОРТ» телеканалида хабарлар дастури бошқарувчиси сифатида бошланган; у бу ерда сиёсий воқеаларни ёритган. 2006-2008 йилларда Россия Олимпия қўмитасида пиар директори лавозимида ишлаган.

2008-2010 йилларда у Россия ҳукумати ФЖКФда пиар директори, 2010-2012 йилларда эса Россия ҳукумати Турғун-жой қурилиши фондида шу вазифани бажарган.

2012-2017 йилларда Мурзагулов Бошқирдистон Республикаси президенти маъмуриятининг сиёсий коммуникациялар ва жамоатчилик билан алоқалар бўйича раҳбар ўринбосари лавозимида фаолият юритган. 2017-2018 йилларда Красногорск шаҳарининг вице-мэри сифатида шаҳарни ривожлантириш бўйича ишлаган. 2018-2022 йилларда Бошқирдистон Республикаси Жамоат палатаси раиси бўлган ва Россия Жамоат палатаси аъзоси сифатида ижтимоий масалаларга эътибор қаратган. 2021-2022 йилларда у «Уфа» футбол клуби президенти бўлган. Шунингдек, 2020-2022 йилларда Россиянинг «Шимолий Кавказ Курортлари» Давлат корпорациясида бош директорнинг ўринбосари сифатида минтақанинг туристик инфратузилмасини ривожлантиришга масъул бўлган.

2022 йилда Россиянинг Украинага кенг миқёсдаги босқини бошлангач, Мурзагулов Россиядаги барча лавозимларидан воз кечиб, ҳукуматнинг ҳаракатларини очиқ танқид қилган. Россиядан муҳожирликка чиққан ва турли давлатлардаги аксилуруш медиа лойиҳаларида фаолият юритган, шунингдек Михаил Ходорковский медиа холдингида ишлаган. 2022 йилда у «YouTube»да оппозицион шоуни олиб боришни бошлаган. 2023 йил ноябр ойида Россия Адлия вазирлиги уни «хорижий агентлар» рўйхатига киритган ва Москва суди унинг «Россия армиясини обрўсизлантириш» айби билан судланган.