384 ta noyob kon: AQSH geologlari Markaziy Osiyoda nimalarni qidiryapti?
AQSH Markaziy Osiyoning o‘ta muhim resurslariga katta qiziqish bildirmoqda. Ekspertlarning fikricha, mintaqa davlatlari uchun bu investitsiyalar jalb qilish va texnologik taraqqiyotga erishish yo‘lida qulay imkoniyatdir, biroq shu bilan birga geosiyosiy xavf-xatarlar ham ortib bormoqda.
2026 yilning fevral oyi boshida Bishkek shahrida AQSH hamda Markaziy Osiyo davlatlari ishbilarmonlari va davlat organlari vakillari ishtirokida «B5+1» biznes forumi bo‘lib o‘tdi. Mazkur uchrashuvda AQSH mintaqaning o‘z tashqi iqtisodiy siyosatidagi ustuvor o‘rnini, xususan, o‘ta muhim resurslar sohasidagi hamkorlik ahamiyatini yana bir bor tasdiqladi. Amerikaliklarning ushbu tarmoqqa qiziqishi yangilik emas: 2023 yilning sentabr oyida Nyu Yorkda bo‘lib o‘tgan «C5+1» sammitida muhim minerallar bo‘yicha AQSH — Markaziy Osiyo muloqoti yo‘lga qo‘yilgan edi. Mazkur formatdagi ilk uchrashuv esa 2024 yilning fevral oyida o‘tkazilgan.
Markaziy Osiyoning yashirin salohiyati
Ekspertlarning qayd etishicha, Markaziy Osiyodagi ko‘plab muhim xomashyo konlari hali to‘liq o‘rganilmagan. Dastlabki hisob-kitoblarga ko‘ra, mintaqaning beshta davlati birgalikda marganets rudasi (jahon zaxiralarining qariyb 38,6 foizi), xrom (31 foiz), qo‘rg‘oshin (20 foiz), rux (12,6 foiz), titan (8,7 foiz), shuningdek, mis, kobalt va molibdenning ulkan zaxiralariga egalik qiladi.
AQSH Geologiya xizmati (USGS) ma’lumotlariga ko‘ra, mintaqada nodir va noyob metallarning jami 384 ta koni aniqlangan: Qozog‘istonda — 160 ta, O‘zbekistonda — 87 ta, Qirg‘izistonda — 75 ta, Tojikistonda — 60 ta va Turkmanistonda — 2 ta kon mavjud.
«Nightingale Int.» siyosiy tahlil agentligi mutaxassisi Eldaniz Guseinovning fikricha, mintaqa davlatlarining qaysi biri eng boy zaxiralarga ega ekanini aniqlash hozircha mushkul. Bu ikki asosiy omilga bog‘liq: birinchidan, hamma davlatlar ham o‘z konlarini jahon bozoriga ochishga shoshilayotgani yo‘q. Kelajakda ushbu metallarga ehtiyoj yanada ortishini tushungan holda, ular o‘z siyosiy vaznini oshirish uchun strategik kutish yo‘lini afzal ko‘rmoqda. Ikkinchidan, har bir resurs turi alohida tahlilni talab qiladi. Tadqiqotlar Tian-Shan va Pomir tog‘ tizmalari ulkan nodir metallar zaxirasiga ega ekanini ko‘rsatmoqda, biroq sun’iy yo‘ldosh orqali geologik qidiruv ishlari juda qimmatligi sababli, aniq hisob-kitoblarga o‘tish faqatgina haqiqiy xaridorlar qiziqishi aniq bo‘lgandagina foydali bo‘ladi.
Shu bilan birga, ekspert Markaziy Osiyo respublikalarining raqobatchilari yetarli ekanini ta’kidlaydi, chunki AQSHda o‘tgan vazirlar uchrashuvida 55 ta davlat ishtirok etgan.
«Ulardan Markaziy Osiyoni uning strategik joylashuvi hamda G‘arb davlatlarining Xitoy va Rossiya bilan raqobatlashish istagi ajratib turadi», — deydi mutaxassis.
AQSHning strategik manfaatlari va hamkorlik istiqbollari
Vashingtondagi «Second Floor Strategies» konsalting kompaniyasi prezidenti va «Markaziy Osiyo nodir metallaridan iqtisodiy o‘sish yo‘lida foydalanish» hisoboti hammuallifi Uaylder Alexandro Sanches ham AQSHning mintaqadagi manfaatlari birinchi navbatda Xitoy bilan bog‘liqligini tasdiqlaydi.
«Tramp ma’muriyati Xitoy va uning sanoatiga hamon raqobatchi yoki xavf sifatida qaramoqda. AQSHdagi har ikki partiya rahbariyati ham Xitoyning muhim minerallar va nodir metallar bo‘yicha jahon bozoridagi monopoliyasini sindirishga intilyapti», — deya tushuntiradi u.
Sanches Vashingtondagi uchrashuvda Qozog‘iston va O‘zbekiston ham qatnashganini eslatib o‘tdi. O‘zbekiston muhim minerallar va nodir metallar bo‘yicha hamkorlik memorandumini imzoladi. Ostona va Vashington esa bunday hujjatni 2025 yilning noyabridayoq imzolab bo‘lgan edi. Ushbu tashabbuslar AQSH va mintaqa davlatlari o‘rtasida yanada yaqinroq aloqalar o‘rnatish uchun yangi imkoniyatlar ochadi.
Biroq ekspertning fikricha, hamkorlik istiqbollari ancha murakkabligicha qolmoqda. Bu jarayonda Qozog‘iston va O‘zbekiston asosiy yetakchilar bo‘ladi. Sanches Qirg‘iziston va Tojikistonning bu masalaga qanchalik qiziqish bildirishiga shubha bildirdi, lekin Dushanbe ko‘proq sarmoya jalb qilishga intilishi mumkinligini ham inkor etmadi. Turkmaniston esa, ekspertning taxminiga ko‘ra, bu borada ancha ehtiyotkorona harakat qiladi.
AQSH yoki Xitoy
Sanchesning ta’kidlashicha, Tramp ma’muriyati Lotin Amerikasi va Karib havzasi davlatlarining Rossiya hamda Xitoy bilan aloqalarini zaiflashtirish uchun qo‘llayotgan «Monro doktrinasi»ga o‘xshash strategiya Markaziy Osiyoda ish bermaydi.
«Rossiya va Xitoy geografik qo‘shnilar ekanini, investitsiya hamda savdo aloqalari esa mintaqa davlatlari iqtisodiyotining o‘zagi hisoblanishini inobatga olsak, Vashington mahalliy hukumatlardan AQSH va Xitoy o‘rtasida tanlov qilishni talab qila olmaydi. Bu hukumatlar amerikalik investorlarga yo‘l ochish uchun Xitoy tog‘-kon kompaniyalarini mamlakatdan chiqarib yubormaydi», — deydi ekspert.
O‘z navbatida, ishlab chiqarish samaradorligini oshirish bo‘yicha qozog‘istonlik mutaxassis Telman Shuriyevning aytishicha, hamkorlik masalasida Xitoy AQSH va Yevropaga qaraganda ko‘proq yutuqqa erishmoqda.
Uning fikricha, amerikalik investorlar loyihalarning dastlabki bosqichlariga sarmoya kiritishni xush ko‘rmaydi; ular loyiha to‘liq pishib yetilishini va barcha xavf-xatarlar kamaytirilishini kutishni afzal bilishadi. Xitoylik investorlar esa, aksincha, hatto geologiya-qidiruv bosqichidayoq nisbatan kichikroq mablag‘ tikib, muvaffaqiyatsizlik ehtimolini bo‘yniga olgan holda ish boshlashga tayyor. AQSH ko‘pincha tayyor loyihalarga keladi va asosiy ulushni yoki nazoratni o‘z qo‘liga olishga intiladi.
Davlatlar raqobati mintaqada investitsiyalarni diversifikatsiya qilish omili vazifasini o‘taydi
AQSHdan tashqari, muhim minerallarga boshqa o‘yinchilar — Yevropa Ittifoqi, Yaponiya, Janubiy Koreya ham qiziqish bildirmoqda, deb qayd etadi Eldaniz Guseinov. Uning fikricha, davlatlar o‘rtasidagi raqobat Markaziy Osiyo uchun foydalidir, chunki bu ularni mintaqa davlatlariga yanada jozibador hamkorlik shartlarini taklif qilishga undaydi.
Bunday vaziyat Markaziy Osiyo uchun investitsiyalarni diversifikatsiya qilish va mintaqa mamlakatlarining investitsiya bozorlarini yanada muvozanatli qilish imkoniyatini ochadi, deya qo‘shimcha qiladi qirg‘izistonlik iqtisodiy ekspert. Uning ta’kidlashicha, hamkorlikka o‘z obro‘siga katta e’tibor beradigan, ekologik standartlarga rioya qiladigan va mas’uliyatli ishlab chiqarish texnologiyalaridan foydalanadigan dunyoning yetakchi brendlarini jalb qilish muhimdir. Ular eng ilg‘or texnologik yechimlarga ega va bozorda uzoq muddat qoladi, bu esa ularni ishonchli hamkorga aylantiradi.
Xomashyo bazasiga aylanib qolmaslik: Markaziy Osiyo oldidagi chaqiriqlar
Mintaqada yirik o‘yinchilar o‘rtasidagi raqobat ham imkoniyatlar, ham xatarlarni keltirib chiqaradi. «G‘arb davlatlarining qazib olish sanoatidagi hamkorlik orqali Markaziy Osiyoda kuchayishi Xitoy va Rossiyaning noroziligiga sabab bo‘lishi mumkin, ular esa, o‘z navbatida, javob choralarini ko‘rishlari ehtimoldan xoli emas. Bundan tashqari, Markaziy Osiyo davlatlarining raqobatlashayotgan iqtisodiyotlarning rivojlanishini ta’minlashi strategik ahamiyatga ega — bu yirik davlatlarning bizning turli o‘yinchilar bilan hamkorligimizdan norozi bo‘lishi uchun asosiy turtki bo‘ladi», — deydi Guseinov.
Shu bilan birga, ekspertlarning fikricha, Markaziy Osiyo uchun eng katta xavf — yirik davlatlarga shunchaki xomashyo yetkazib beruvchi bo‘lib qolishdir.
Telman Shuriyevning aytishicha, mintaqa faqat ruda sotish bilan cheklanmay, tayyor mahsulot ishlab chiqarishi shart. Xitoy tajribasi shuni ko‘rsatadiki, asosiy daromad qazib olishda emas, balki chuqur qayta ishlashda. Shuning uchun hozirgi investitsiya imkoniyatlaridan foydalanib, xomashyo sotish modelidan voz kechish lozim.
«Mintaqa davlatlari kutib turishi emas, taklif qilishi lozim»
Ekspert Telman Shuriyevning fikricha, Qozog‘iston va O‘zbekiston birgalikda qo‘shma qayta ishlash markazini tashkil qilishi kerak. Bunday formatda xomashyo hajmining jamlanishi loyihalarning o‘zini oqlash darajasini oshiradi, holbuki tarqoq holdagi eksport qayta ishlash quvvatlarini qurishni iqtisodiy jihatdan foydasiz qilib qo‘yadi. Shu bilan birga, Eldaniz Guseinov Markaziy Osiyo o‘ta muhim minerallar sohasida yagona va alohida mintaqa emasligini ta’kidlaydi. Shuning uchun mintaqa mamlakatlarining o‘zlari tashqaridan tayyor yechimlarni kutib o‘tirmasdan, hamkorlarga qo‘shma loyihalarni taklif etishlari lozim.
