Трамп битим ҳақида гапирмоқда, Эрон эса шошилмаяпти

Президент Трамп келишув тез орада имзоланиши мумкинлигини яна бир бор таъкидлаганига қарамай, Эрон АҚШ билан давом этаётган можарони тугатиш бўйича битим юзасидан ҳали якуний тўхтамга келинмаганини қатъий билдирди.

11 июн куни Трамп АҚШ Эронга яна «жуда қаттиқ» зарба беришини эълон қилган эди. Бироқ кейинроқ музокарачилар Эрон билан «ажойиб келишувга эришгани» сабабли бу зарбалар бекор қилинганини айтди.

Президентнинг маълум қилишича, энди барчаси «ҳужжатларни якуний ҳолатга келтиришга боғлиқ ва бу яқин кунларда амалга оширилиши керак». Шунингдек, у шартномани имзолаш маросими «катта эҳтимол билан» Европада бўлиб ўтишини қўшимча қилди.

Бироқ Эрон Ташқи ишлар вазирлиги матбуот котиби Исмоил Бағоий келишув ҳақидаги хабарлар шунчаки «тахминлардан иборат» эканини ва «ҳеч қандай якуний тўхтамга келинмаганини» таъкидлади.

Трамп бунгача ҳам Эрон билан келишувга эришишга яқин қолганини даъво қилган, бироқ бу умидлар амалга ошмаган эди.

28 феврал куни АҚШ ва Исроил Эронга кенг кўламли зарбалар берди. Бунга жавобан Эрон Исроилга ҳамда АҚШнинг Форс кўрфазидаги иттифоқчиларига ҳужум қилди. Натижада дунё бўйлаб нефт ва суюлтирилган табиий газ ташишнинг асосий йўналиши бўлган Ҳўрмуз бўғози амалда ёпиб қўйилди.

Апрел ойида ўт очишни тўхтатишга келишиб олинганига қарамай, АҚШ ва Эрон вақти-вақти билан бир-бирига зарба беришда давом этмоқда. Жумладан, шу ҳафтанинг ўзида томонлар икки марта ўзаро ҳужум уюштирди. Шу билан бирга Трамп Эрон билан келишувга эришиш истиқболлари ҳақида тез-тез гапирмоқда.

Унинг сўнгги баёнотларидан сўнг «Brent» маркали нефтнинг бир баррели нархи тахминан 89 долларгача тушиб кетди. Бу эса кунлик кўрсаткичнинг 4,4 фоизга пасайганини англатади.

«Эрон ҳеч қачон ядро қуролига эга бўлмаслиги ҳақида келишувга эришдик. Шу пайтгача бошдан кечирганларимизнинг асосий мақсади ҳам айнан шу эди. Шу боис, бу жуда муҳим воқеа», — деди Трамп журналистлар билан суҳбатда.

Шунингдек, Трамп «шартнома имзоланиши билан» Ҳўрмуз бўғози қайта очилишини айтди.

АҚШ раҳбари минтақа етакчилари, хусусан, Форс кўрфазидаги иттифоқчилар ва Исроил бош вазири Бинямин Нетаняҳу билан суҳбатлашганини таъкидлаб, «Бутун Яқин Шарқ жуда хурсанд», дея қўшимча қилди.

Исроил бош вазирининг идораси ушбу суҳбат бўлиб ўтганини тасдиқлади ва Исроил «ўзаро англашув меморандуми иштирокчиси эмаслигини» билдирди.

Баёнотда айтилишича, Нетаняҳу Трампнинг якуний келишувга эришиш йўлидаги саъй-ҳаракатларини юқори баҳолаган. Бу келишув «бойитилган уранни олиб чиқиб кетиш, инфратузилмани бузиб ташлаш, ракета ишлаб чиқаришни чеклаш ва Эроннинг минтақадаги гуруҳларни қўллаб-қувватлашини тўхтатиш»ни ўз ичига олади.

Эрон Ташқи ишлар вазирлиги матбуот котиби Бағоийнинг сўзларига кўра, меморандум матнининг катта қисми аллақачон «якуний ҳолатга келтирилган». Бироқ АҚШ унга «ҳаддан ташқари кўп талаблар» қўйган ва «янги шартлар» киритган. Шунингдек, у Эрон ўз «қизил чизиқларидан чекинмаслигини» қатъий таъкидлади.

Оқ уй можарога барҳам бериш мақсадида Эрон билан музокараларни тезроқ якунлашга, шунингдек, Ҳўрмуз бўғозидаги хавфсизлик ҳамда Теҳроннинг ядровий амбициялари каби масалаларни ҳал қилишга интилмоқда.

20 апрел куни Трамп Эрон билан келишувга «нисбатан тез» эришилишини айтган эди. У ва маъмуриятнинг юқори мартабали вакиллари кейинги ҳафталарда музокаралар силжишига ишора қилганди. Бироқ 27 май куни томонлар келишувга яқин қолгани ҳақидаги хабарлар тарқалгач, Трамп шартнома бандларидан «қониқмаётганини» билдирди. Шундан бери музокаралар давом этмоқда.

Келишув яқинлашаётгани ҳақидаги сўнгги баёнотлардан бир неча соат олдин эса, Трамп «АҚШ тунда Эронга... жуда қаттиқ зарба беришини» айтган ва «яқин келажакда» Харк ороли ҳамда бошқа нефт инфратузилмаларини эгаллаб олиш билан таҳдид қилган эди.

Форс кўрфазининг шимолида жойлашган Харк ороли Эроннинг асосий нефт экспорт терминали ҳисобланади ва мамлакат нефт экспортининг қарийб 90 фоиз қисми айнан шу орол орқали ўтади. Шунингдек, Трамп АҚШ худди «Венесуэлада бўлгани каби» нефт ва газ бозорлари устидан «тўлиқ назоратни ўз қўлига олишини» ёзган.

Эрон ҳарбийлари эса мамлакатга қарши яна ҳужум уюштирилса, «аввалгидан-да қаттиқроқ» қасос олиш билан таҳдид қилди.

«АҚШнинг Эрон нефт инфратузилмасига нисбатан сўнгги таҳдидларини ҳисобга олсак, нефт ва газ экспорти йўллари ёки ҳамма учун очиқ бўлади, ёки ундан ҳеч ким фойдалана олмайди», — дейилади баёнотда.

Эроннинг бош музокарачиси Муҳаммад Боқир Қолибоф ҳам «нотўғри стратегия ва шошма-шошарлик билан қабул қилинган қарорлар... сизни йиллар давомида чиқиб кета олмайдиган тубсиз ботқоққа тортишини» таъкидлади.

8 июн куни Кўрфазда АҚШнинг «Apache» вертолёти қулаб тушганидан сўнг, икки давлат ўзаро зарбалар алмашди.

10 июн куни АҚШ Марказий қўмондонлиги (CENTCOM) Эрон жанубидаги ҳарбий, кузатув ва радар объектларига бир қатор муваффақиятли ҳужумлар уюштирганини маълум қилди.

Бунга жавобан Эрон Ислом инқилоби посбонлари корпуси Баҳрайн, Қувайт ва Иорданиядаги Америка базаларига зарба берганини эълон қилди. 11 июн куни маҳаллий расмийларнинг хабар беришича, Баҳрайнда Эрон дронлари ҳужуми оқибатида 11 ёшли қиз жароҳат олган, шунингдек, уйлар ва автомобилларга зарар етган. Иордания тахминан 20 та Эрон ракетасини уриб туширганини маълум қилган.

Айни пайтда, Ўмон кўрфазида АҚШ томонидан кемага берилган зарба оқибатида уч нафар ҳиндистонлик денгизчи ҳалок бўлгани тасдиқлангач, Ҳиндистон ҳукумати АҚШнинг юқори мартабали дипломатини чақиртирди. АҚШ ушбу кемани Эрон портларидаги қамални ёриб ўтишда айблаган эди. Кемадаги йигирма бир нафар экипаж аъзоси қутқариб қолинди.

АҚШ кучлари шу пайтгача тўққизта кемани, жумладан, шу ҳафтанинг ўзида учта кемани ўққа тутди. Қамалдан кўзланган асосий мақсад — кемаларнинг Эрон портларига кириб-чиқишини тўхтатиш ҳамда Теҳроннинг нефт экспортидан келадиган даромадларини чеклашдир.

Сўнгги зарбалар ортидан вазиятни юмшатишга қаратилган чақириқлар янада кўпайди. БМТ бош котиби Антонио Гутерришнинг матбуот котиби 11 июн кунги баёнотида бош котиб «Яқин Шарқда давом этаётган кескинликдан чуқур хавотирда» эканини билдирди.

«У томонларни ўт очишни тўхтатиш бўйича келишувга тўлиқ амал қилишга ва вазиятнинг янада ёмонлашишига йўл қўймасликка чақиради», — дейилади баёнотда.

Шунингдек, Покистон, Россия, Хитой, Туркия, Ҳиндистон ва Саудия Арабистони каби давлатлар ҳам вазиятни юмшатишга чақирди.