Бюджетномада бор, қонунда йўқ: 2026-йилги акциз сиёсати нимани ўзгартирди?
2026-йилги акциз сиёсатида картошка чипси расман янги солиқ объектига айланди, шакарли ичимликлар учун эса прогрессив солиқ ставкаси жорий этилди. Бироқ бюджетномада режалаштирилган сироп концентратига акциз қонун матнига киритилмай қолиб, ҳуқуқий ва амалий зиддиятни келтириб чиқарди. Vaqt.uz’нинг ушбу мақоласида янги йилдаги акциз ўзгаришлари ва бизнеснинг бунга муносабати ҳақида батафсил ўқинг.
2026-йил учун Солиқ кодексининг акциз солиғига оид қисмида чинакам янгилик битта — картошка чипсига солинган солиқ. Қолган барча «носоғлом» маҳсулотлар аллақачон ушбу солиқни тўларди, бу йил фақат солиқ ставкаси кўтарилди. Бюджетномада даромад манбаси сифатида ҳисобга олинган яна бир таклиф — сироп концентратига акциз эса қонун матнига умуман киритилмади.
Ягона чинакам янгилик: чипс
2026-йилда бутунлай янги акциз объекти сифатида қонунга кирган ягона маҳсулот — картошка чипси. 1-апрелдан бошлаб ишлаб чиқарувчилар ва импортчилар ҳар бир килограмм истеъмолга тайёр чипс учун 15 минг сўм акциз солиғини тўлайди. Бунгача бу маҳсулот умуман акцизга тортилмаганди.
Солиқ кодексининг акциз ставкалари рўйхатида (289³-модда) чипс энди алоҳида, еттинчи позиция сифатида туради. Вазирлик бу қадамни Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилотининг ортиқча вазнга қарши тавсиялари ва Соғлиқни сақлаш вазирлигининг соғлом овқатланиш сиёсати билан боғлади. Яъни «соғлом турмуш тарзи» банди бўйича 2026-йилнинг ягона ҳақиқий янгилиги — айнан шу.
Бюджетномада бор эди, қонунда йўқ: сироп концентрати
Энди энг қизиқ ва деярли ёритилмаган жиҳат. Бюджетномани диққат билан ўқиган киши 2026-йил акциз тушумлари прогнозида ғалати бир деталга дуч келади. Ҳужжатнинг даромадлар прогнози қисмида (3.1.2-кичик бўлим, «Акциз солиғи бўйича тушумлар») акциз даромадини ҳисоблашда «картошка чипси ва сироп концентрати учун акциз солиғининг жорий этилиши» кўзда тутилгани ва бу иккови биргаликда 88 миллиард сўм қўшимча тушум келтириши ёзиб қўйилган.
Сироп концентрати — сув билан суюлтирилгач тайёр ичимликка айланадиган қуюқ ва шакар миқдори юқори бўлган хомашё ҳисобланади. У умумий овқатланиш шохобчалари, кинотеатрлардаги фонтан аппаратлари, қаҳвахоналар ва маиший истеъмолга мўлжалланган бутилкаларда кенг қўлланилади.
Мазкур маҳсулотни акциз солиғига тортиш ғояси мантиқий асосга эга. Одатда ширин ичимликлар акцизи тайёр ичимликнинг ҳар бир литрига нисбатан белгиланади. Бироқ концентрат бозорга кириб келаётган вақтда тайёр ичимлик мақомига эга эмаслиги сабабли солиқни четлаб ўтиш ҳолатларини юзага келтиради. Концентратнинг ўзига солиқ белгилаш эса айнан шу ҳуқуқий бўшлиқни ёпишга хизмат қилади.
Бироқ амалда бюджет прогнози ва амалдаги қонунчилик ўртасида зиддият юзага келган: прогнозда тушумлар кўрсатилган бўлса-да, уни амалда ундириш учун зарур солиқ объекти қонунга киритилмаган.
Солиқ кодексининг акциз ставкаларини белгиловчи 289³-моддасига кўра, акциз солиғи татбиқ этиладиган объектлар рўйхатига фақат нефть маҳсулотлари, полиэтилен гранулалар, табиий газ, якуний истеъмолчига реализация қилинадиган ёқилғи, қадоқланган ширин ва ширинлаштирувчи ичимликлар, энергетик ва тетиклаштирувчи ичимликлар ҳамда чипс киритилган. Мазкур рўйхатда, шунингдек, ичимликлар тоифаси таркибида ҳам «сироп», «концентрат» ёки «шарбат асоси» атамалари мавжуд эмас.
Бу ҳолат Иқтисодиёт ва молия вазирлиги ҳамда парламент ўртасидаги мувофиқлаштириш етишмаслигини кўрсатади. Прогнозга киритилган 88 миллиард сўмлик тушумнинг концентратга тўғри келадиган улуши қонундан тушиб қолгач, юзага келган тафовут қандай қопланиши ҳозирча очиқ қолмоқда.
Амалдаги солиқ учун янги ставкалар
Қолган барча маҳсулотларга акциз солиғи 2026-йилгача ҳам амал қилиб келган бўлиб, ўзгариш фақат ставкаларга тааллуқли бўлди. Солиқ кодексига киритилган бу ўзгаришлар ичида аҳоли асрашга қаратилган энг муҳим тизимли янгилик — шакарли ичимликлар акцизининг прогрессив шаклга ўтказилганидир. Энди солиқ миқдори ичимлик ҳажмига эмас, балки унинг таркибидаги шакар миқдорига қараб белгиланади.
Қолган барча маҳсулотлар бўйича ставкалар ўртача 7 фоиз атрофида оддий индексация қилинган. Хусусан, энергетик ичимликлар учун акциз солиғи 2000 сўмдан 2150 сўмга оширилган бўлса, бензин ва дизель ёқилғиси ставкалари ҳам бир неча фоизга ўсган.
Бизнеснинг эътирози: соғлиқ ва иқтисодиёт кесишмаси
Ичимлик ишлаб чиқарувчилари янги акциз сиёсатига очиқдан очиқ эътироз билдириб келмоқда. Соҳа вакилларининг урғулашича, маркировка ва янги акцизлар жорий этилгач, аввал барқарор ўсиб келган тармоқ салбий кўрсаткичларга дуч келган. Алкоголсиз ичимликлар ва шарбатлар ишлаб чиқарувчилар уюшмаси ва йирик ишлаб чиқарувчилар инвестицияларни тўхтатиш ва иш ўринлари қисқариши хавфи ҳақида бот-бот огоҳлантирмоқда.
Бу — соғлиқ солиғининг яна бир парадокси: давлат аҳоли саломатлигини яхшилашни мақсад қилар экан, айни пайтда янги иш ўринлари ва солиқ базасини шакллантирувчи тармоққа жиддий босим ўтказади. Албатта, бу эътирозларни бирёқлама қабул қилиб бўлмайди — халқаро тажриба шакар солиғи истеъмолни қайсидир даражада қисқартиришини кўрсатган. Бироқ асосий масала солиқнинг ўзида эмас, балки унинг даражаси, тузилиши ва тушумларнинг қаерга сарфланишидадир.
Хулоса қилиб айтганда, 2026-йилги акциз сиёсатининг чинакам янгилиги фақат чипсдан иборат. Режалаштирилган сироп концентрати қонундан тушиб қолди, қолган ўзгаришлар эса оддий индексациядир. Бу сиёсат соғлом турмуш тарзининг тарғиботини мақсад қилгани билан, унинг ижроси ҳуқуқий зиддиятларсиз ва бизнесга ортиқча солиқ юки юкламайдиган шаффоф механизмларга асосланиши лозим.
Теглар
