«Z авлод» кўчага чиқмоқда: норозиликлар ортида нима бор?

Европа ва дунёнинг бошқа минтақаларида ёшлар иштирокидаги намойишлар кун сайин кучаймоқда. Уларнинг талаблари мамлакатга қараб фарқ қилади: бир жойда таълим тизимидаги муаммолар, бошқасида сайлов жараёнларининг шаффофлиги, яна бирида эса уй-жой нархлари норозиликка сабаб бўлмоқда.

«Al Jazeera» нашри эълон қилган мақолада Бристол университетининг халқаро давлат сиёсати ва ижтимоий сиёсат бўйича катта ўқитувчиси Оскар Берглунд бу намойишларни бевосита иқтисодий тенгсизлик, давлат хизматларининг сифати ва ёшларнинг келажакка бўлган ишончи билан боғлайди.

Франциядан Ҳиндистонгача: норозилик сабаблари

Францияда таълим тизимидаги ислоҳотларга талаблар кескин кучайди. Мамлакатдаги мактаб ўқувчилари ва уларни қўллаб-қувватлаётган ижтимоий гуруҳлар биноларнинг ночор аҳволи, ўқитувчилар ҳамда бошқа ходимларнинг етишмаслиги, шунингдек, синфларнинг ҳаддан ташқари тўлиб кетганидан норозилик билдирмоқда. Бу намойишлар 2026 йил сентябр ойида бошланган ва қисқа вақт ичида бутун мамлакат бўйлаб тарқалди.

«Associated Press» агентлиги хабарига кўра, 17 октябр куни Франциядаги намойишларда Ички ишлар вазирлигининг ҳисоб-китобича тахминан 550 минг киши қатнашган. Ташкилотчилар эса иштирокчилар сонини 800 минггача деб баҳоламоқда.

«Al Jazeera»нинг 7 октябрдаги репортажида ҳам ўқувчилар ва ўқитувчилар таълим муассасаларига кўпроқ давлат маблағлари ажратишни, таълим олиш шароитларини яхшилашни ҳамда кадрлар етишмовчилиги муаммосини тезроқ ҳал қилишни талаб қилаётгани ёритилган.

Ҳиндистонда эса сайловчилар рўйхатини қайтадан кўриб чиқиш жиддий баҳсларга сабаб бўлди. Ёшлар иштирокидаги «Cockroach» ҳаракати ва мухолифат тарафдорлари сайловчилар рўйхатидан жуда катта миқдордаги исм-шарифлар чиқариб ташланганига қарши кескин норозилик билдирмоқда.

Текширув жараёнларида 130 миллиондан ортиқ исм рўйхатдан чиқарилгани айтилган. Бу жараён 2025 йилда бошланган. Мухолифат ва намойишчилар бундай ўзгаришлар айрим сайловчиларнинг қонуний овоз бериш ҳуқуқига жиддий зарар етказиши мумкинлигини таъкидламоқда.

Ҳиндистон ҳукумати ва Сайлов комиссияси эса рўйхатларни қайта кўриб чиқишдан мақсад вафот этган, кўчиб кетган, икки марта қайд этилган ёки умуман сайлов ҳуқуқига эга бўлмаган шахсларни аниқлаш эканини билдирган. «Human Rights Watch» ташкилоти эса бу жараённинг шаффофлиги ва тинч намойишчиларнинг ушлаб турилиши юзасидан ўз хавотирларини баён қилди.

Испанияда эса уй-жой инқирози норозиликларнинг бош мавзусига айланди. 87 ёшли Марикармен Абаскалнинг Мадридда 70 йилдан ортиқ яшаб келган уйидан чиқариб юборилиши мамлакат бўйлаб оммавий намойишларга туртки берган сўнгги томчилардан бири бўлди. У 2026 йил 23 сентябрда уйидан мажбуран чиқарилган ва 7 октябр куни шифохонада вафот этган.

«Reuters» хабарига кўра, Абаскал воқеаси ижара ҳақининг кескин ошиши, уй-жой танқислиги ва аҳолининг ўз уйида яшаш ҳуқуқини ҳимоя қилиш каби муҳим масалаларни кун тартибига олиб чиққан. Испания парламентида уй-жой инқирози бўйича тезкор чоралар қабул қилинмагани ҳамда жамиятдаги кучайиб бораётган норозиликлар фонида ҳукумат муддатидан олдин сайлов ўтказишга қарор қилди.

Иқтисодий тенгсизлик ва давлат хизматлари

Оскар Берглунднинг асосий таҳлилий тезисига кўра, бугунги ёшлар норозилигини фақатгина муайян бир сиёсий қарор ёки бир марталик воқеа билан изоҳлаб бўлмайди. Унинг фикрича, даромад ва бойлик тақсимотидаги кескин фарқлар, таълим ҳамда тиббиёт каби давлат хизматларининг сифати, шунингдек, давлатнинг аҳоли муаммоларини тезкор ҳал қилиш қобилияти ҳам жуда муҳим.

Европа комиссиясининг иқтисодий тенгсизликлар бўйича таҳлилида Европа Иттифоқи аҳолисининг бешдан тўрт қисми ўз мамлакатидаги тенгсизлик даражасини ўта юқори деб ҳисоблаши қайд этилган.

Таълим, иш ва сунъий интеллект омили

Берглунд ёшларнинг келажакка бўлган ишончига таъсир қилаётган энг асосий омиллардан бири сифатида таълим тизимидаги муаммоларни ҳам кўрсатади.

«Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилоти»нинг («OECD») 2025 йилги «PISA» натижаларига кўра, ташкилотга аъзо 35 та мамлакат бўйича ўртача кўрсаткич 2022 йилга нисбатан математика фанидан 9 баллга, ўқиш саводхонлиги бўйича эса тахминан 14 баллга пасайган. Ташкилотнинг 2026 йил 8 сентябрда эълон қилинган маълумотига кўра, 15 ёшли ўқувчиларнинг тахминан ҳар бешинчиси математика, ўқиш ва табиий фанларнинг учаласида ҳам ўта паст натижа кўрсатган.

Меҳнат бозорида ҳам ёшлар дуч келаётган қатор қийинчиликлар мавжуд. Халқаро меҳнат ташкилотининг 2026 йилги ҳисоботига кўра, 2025 йилда дунё бўйича 15–24 ёшдагилар орасидаги ишсизлик даражаси 12,4 фоизга етган. Бу тахминан 67 миллион ёш қатлам ишсиз деганидир. Ҳисоботда, шунингдек, сунъий интеллект меҳнат бозоридаги мавжуд имкониятларни кескин ўзгартираётгани ҳам таъкидланган.

Хусусан, 15–29 ёшдаги ишчилар эгаллаган иш ўринларининг 6,1 фоизи айнан сунъий интеллект билан боғлиқ ўзгаришларга юқори даражада дуч келиши мумкин бўлган касбларга тўғри келади.

Берглунднинг фикрича, агар ёшлар таълим орқали керакли кўникмаларни эгалласа-ю, лекин меҳнат бозорида ўз ўрнини топиш тобора қийинлашса, уларнинг келажакка нисбатан ишончсизлиги кучайиб бориши табиий.

Уй-жой ва иқлим: келажакка оид хавотирлар

Ёшлар учун мустақил ҳаёт бошлашда уй-жой нархи ҳам ўта муҳим омил ҳисобланади. «Eurostat»нинг 2025 йилги маълумотларига кўра, Европа Иттифоқида 15–29 ёшдагиларнинг 26,9 фоизи бир киши ёки оила аъзолари учун хона етарли бўлмаган ўта тор уй-жойларда яшашга мажбур бўлган. Умумий аҳоли орасида эса бу кўрсаткич 16,8 фоизни ташкил қилган.

Шунингдек, ёшларнинг 9,1 фоизи ўз яшаш харажатлари учун ихтиёридаги соф даромаднинг камида 40 фоизини сарфлаган. Умумий аҳоли қатламида бундай кўрсаткич 7,7 фоизни ташкил этган. Бу рақамлар шуни кўрсатадики, Европа Иттифоқида ёшларнинг уй-жой шароити билан боғлиқ қийинчиликлари умумий аҳолига нисбатан анча кўпроқ учрамоқда.

Берглунд иқлим ўзгаришини ҳам келажак авлод учун энг жиддий хавфлардан бири деб ҳисоблайди. Иқлим ўзгариши бўйича ҳукуматлараро экспертлар гуруҳи — «IPCC» маълумотларида ҳам бу хавфга алоҳида эътибор қаратилган. Мазкур гуруҳнинг баҳолашича, 2020 йилда туғилган болалар аср охиригача глобал исиш 1,5 даражада чекланган тақдирда ҳам турли экстремал иқлим ҳодисаларига нисбатан каттароқ таъсир остида қолади. Исиш 3 даражага етган энг ёмон сценарийда эса улар дуч келадиган экстремал ҳодисалар сони деярли беш баравар кўпайиб кетиши прогноз қилинган.

Ҳукуматлар қандай жавоб бермоқда?

Берглунд давлатларнинг норозиликларга асосан куч ишлатиш, ҳибсга олиш ёки намойишларни турли йўллар билан чеклаш орқали жавоб бераётганини кескин танқид қилади. Унинг фикрича, бундай чоралар айрим вазиятлардагина намойишларни сусайтириши мумкин, бошқа ҳолларда эса, аксинча, намойишчиларнинг ғазабини янада кучайтириши эҳтимолдан холи эмас.

Францияда мактаб ўқувчиларининг намойишларига ўз муносабатини билдирган Европа Кенгашининг Парламент ассамблеяси қўмитаси 2026 йил 8 октябр куни томонларни куч ишлатишни камайтиришга, кескинликни пасайтиришга ва конструктив мулоқотга устуворлик беришга чақирди.

Ҳиндистонда эса сайловчилар рўйхатини қайта кўриб чиқиш жараёнидаги шаффофлик ва фаолларнинг ушлаб турилиши бўйича ҳуқуқ ҳимоячилари ўзларининг жиддий хавотирларини билдирди. Ҳукумат ва Сайлов комиссияси эса бу ўзгаришларнинг ягона мақсади рўйхатларни тозалаш ва тартибга солиш эканини таъкидламоқда. Шу сабабли бу ердаги баҳс-мунозаранинг марказида ҳам сайлов тизимидаги ислоҳотлар, ҳам фуқароларнинг қонуний овоз бериш ҳуқуқига оид саволлар турибди.