«Росатом»га рақобатчи: АҚШ Ўзбекистонга атом энергетикаси бўйича ҳамкорликни таклиф қилмоқда

АҚШ Ўзбекистон билан атом энергетикаси соҳасидаги ҳамкорликни кенгайтиришни таклиф қилмоқда. АҚШ Давлат котиби Марко Рубио 2026 йил 19 октябр куни Самарқандда ўтган Америка–Ўзбекистон бизнес ва инвестиция кенгаши йиғилишида кичик модулли атом реакторларини жорий этиш, шунингдек, электр тармоқлари ва газ тақсимлаш тизимини модернизация қилиш ўзаро ҳамкорликнинг истиқболли йўналишлари эканини таъкидлади.

«Биз АҚШнинг кичик модулли реакторларини жорий этяпмиз ҳамда Ўзбекистоннинг электр ва газ тақсимлаш тармоқларини модернизация қиляпмиз», — деди Рубио.

Унинг қўшимча қилишича, бу ҳамкорлик мамлакатнинг тобора ўсиб бораётган энергия талабини қондиришга хизмат қилади.

Аммо Рубио ўз нутқида АҚШ реакторларини Ўзбекистонда қуриш бўйича алоҳида шартнома, аниқ ишлаб чиқарувчи компания, сармоя миқдори ёки қурилиш жадвали ҳақида тўхталмади.

АҚШ Давлат департаментининг расмий хабарида эса Рубио Ўзбекистоннинг Америка фуқаролик атом энергетикаси технологияларига бўлган қизиқишини олқишлагани қайд этилган.

АҚШ реакторларига қизиқиш қачон пайдо бўлган?

Ўзбекистоннинг Америка атом технологияларига бўлган қизиқиши Марко Рубионинг октябр ойидаги ташрифидан олдин ҳам мавжуд эди.

2025 йил ноябр ойида Ўзбекистон Президентининг АҚШга ташрифи чоғида «Ўзатом» агентлиги директори Азим Аҳмедхўжаев Америка компанияларининг кичик модулли реактор технологияларини ўрганишга қизиқиш билдирилганини маълум қилган. У «Holtec», «GE Hitachi» ва «NuScale» компанияларининг реактор лойиҳаларини мисол сифатида келтириб ўтган.

Жаҳон ядро ассоциацияси берган маълумотда ҳам Ўзбекистон Россия билан амалга оширилаётган атом энергетикаси дастурига қўшимча равишда Америка технологияларини ҳам ўрганаётгани қайд этилган.

Кичик модулли атом реактори нима ўзи?

Кичик модулли реакторлар — электр қуввати одатда 300 мегаваттгача бўлган атом реакторларидир. Уларнинг асосий ўзига хослиги шундаки, конструкция ва ускуналарнинг муайян қисмларини заводнинг ўзида модул кўринишида тайёрлаб, сўнг бевосита қурилиш майдонида йиғиш мумкин.

Халқаро атом энергияси агентлиги («МАГАТЭ») ва Жаҳон ядро ассоциацияси маълумотларига кўра, кичик модулли реакторлар анъанавий йирик атом реакторларига нисбатан кичикроқ қувватга эга ихчам технологиядир. Айрим лойиҳаларда бир нечта модулни ўзаро бирлаштириш орқали умумий қувватни ошириш имконияти ҳам мавжуд.

АҚШ Энергетика вазирлигининг таъкидлашича, бундай технологиялар йирик бошланғич сармояни босқичма-босқич киритиш, қувватни талабга қараб кенгайтириш ва турли жойлашув шароитларига осон мослашиш каби афзалликларга эга.

АҚШ ва Ўзбекистон ядро хавфсизлиги бўйича ҳам ҳамкорлик қилмоқда

Америка билан ҳамкорлик алоқалари фақатгина реактор технологиялари ҳақидаги таклиф билан чекланиб қолмайди.

2026 йил 18 сентябрда Ўзбекистоннинг «Саноат, радиация ва ядро хавфсизлиги қўмитаси» ҳамда АҚШнинг «Ядро тартибга солиш комиссияси» ўртасида радиация ва ядро хавфсизлиги бўйича ҳамкорлик меморандуми имзоланган эди.

Ўзбекистон расмий ахборотига кўра, ушбу меморандум лицензиялаш ва текширув ишлари, меъёрий-ҳуқуқий базани такомиллаштириш, фавқулодда вазиятларга тайёргарлик кўриш ва уларга тезкор жавоб қайтариш, шунингдек, мутахассислар малакасини ошириш ҳамда ўзаро тажриба алмашиш каби масалаларни қамраб олади.

Ўзбекистоннинг электр энергиясига бўлган талаби қанчага ўсади?

Атом энергетикаси бўйича ҳамкорликка қизиқиш кучайиб бораётган бир пайтда Ўзбекистон электр энергиясига бўлган улкан талабни қондириш мақсадида янги ишлаб чиқариш қувватларини барпо этишни режалаштирмоқда.

2026 йил 23 сентябрда давлат раҳбарига тақдим этилган ёқилғи-энергетика соҳасининг ўрта ва узоқ муддатли режаларида 2030 йилга бориб мамлакатнинг генерация қувватларини 46,1 гигаваттга, йиллик электр энергияси ишлаб чиқариш ҳажмини эса қарийб 129 миллиард киловатт-соатга етказиш кўзда тутилган.

2035 йилга келиб генерация қувватларини 57,2 гигаваттга, йиллик ишлаб чиқаришни эса 154,7 миллиард киловатт-соатга олиб чиқиш режалаштирилган.

Шунингдек, саноат тармоқларида электр энергияси истеъмоли 2030 йилгача ҳозирги 38 миллиард киловатт-соатдан 53,5 миллиард киловатт-соатгача ўсиши прогноз қилинган. Расмий тақдимотда электромобиллар ва кенг кўламли маълумотлар марказларининг ривожланиши ҳам электр тизимига қўшимча юклама туғдириши мумкинлиги алоҳида қайд этилган.