Нақд пулдан QR-кодгача: Қозоғистон қандай қилиб рақамли тўловлар мамлакатига айланди?

1990-йилларнинг бошидан буён Қозоғистоннинг тўлов тизими тубдан ўзгарди. Ўша пайтларда одамлар асосан нақд пул билан ҳисоб-китоб қилган бўлса, бугун қозоғистонликлар харидлар учун смартфон орқали тўлов қилмоқда, пулларни бир неча сония ичида ўтказмоқда ва ҳар куни миллионлаб нақд пулсиз операцияларни амалга оширмоқда. Мамлакатнинг тўлов тизими қандай ривожланган ва аҳолининг пул ишлатиш одатлари қандай ўзгарган?

Қозоғистонда нақд пулсиз тўловлар қандай бошланган?

1990-йилларнинг бошларида қозоғистонликлар асосан нақд пулдан фойдаланишган. Банк карталари мамлакатда бир неча йил ўтгач пайдо бўлди. Пул ўтказиш учун эса банкка боришга тўғри келарди.

Шу билан бирга, Қозоғистон банклар ўртасидаги ҳисоб-китобларни тезлаштириш ва қоғоз ҳужжатлардан электрон тизимга ўтиш имконини берадиган ўз тўлов тизимини яратишни бошлади.

Қозоғистон Миллий банкининг тарихий маълумотларига кўра, тўлов тизимини ислоҳ қилиш 1991-йилда бошланган. 1992-йилда эса Миллий банк банклар ўртасидаги тўловларни амалга ошириш учун ҳисоб-китоб-касса марказлари тармоғини ташкил қилган. Ўша йилнинг ўрталарига келиб, мамлакатда 19 та вилоят ва 274 та туман маркази фаолият юритган.

1995-йилда Олмаота клиринг палатаси ташкил этилди. У банклар ўртасидаги ўзаро ҳисоб-китоблар билан шуғулланган. 1996-йилнинг август ойида эса йирик тўловларни амалга ошириш тизими ишга туширилди. Бу тизим электрон тўлов топшириқларини қайта ишлаш имконини берди. Шу тариқа қоғоз ҳужжатлар орқали ҳисоб-китоб қилишдан электрон тўловларга ўтиш бошланди.

Бу даврда банк карталари ҳам ривожлана бошлади. 1994-йил 7-ноябрда «AlemBank» томонидан Қозоғистоннинг илк миллий тўлов картаси — AlemCard чиқарилди.

Бироқ банк карталарининг кенг тарқалиши учун анча вақт керак бўлди. Қозоғистон фонд биржаси эълон қилган маълумотларга кўра, 2004-йил 1-сентябр ҳолатига кўра, мамлакатда 2,1 миллион киши банк картасига эга бўлган. Бу ўша пайтдаги аҳолининг тахминан 14 фоизини ташкил этган.

2004-йилнинг дастлабки саккиз ойида банк карталари орқали 22,6 миллионта операция амалга оширилган. Уларнинг умумий қиймати 342,5 миллиард тенгега тенг бўлган. Аммо бу пулларнинг катта қисми товар ва хизматлар учун тўлов қилишга сарфланмаган. Одамлар банк карталаридан асосан маош олиш ва банкоматлардан нақд пул ечиб олиш учун фойдаланган.

Буни Миллий банкнинг 2004-йилги йиллик ҳисоботи ҳам тасдиқлайди. Қозоғистон банклари чиқарган карталар орқали амалга оширилган операцияларнинг умумий қиймати 566,1 миллиард тенге бўлган. Шундан 541,9 миллиард тенге нақд пул ечиб олишга, атиги 24,2 миллиард тенге эса нақд пулсиз тўловларга тўғри келган.

Бошқача айтганда, ўша пайтда карта орқали амалга оширилган операциялар қийматининг қарийб 96 фоизи нақд пул ечиб олишдан иборат бўлган. Нақд пулсиз тўловлар улуши эса 4 фоиздан сал кўпроқни ташкил этган.

Демак, банк карталари ва тўлов инфратузилмаси ривожлана бошлаган бўлса-да, одамлар кундалик ҳаётда ҳали узоқ вақт нақд пулдан фойдаланишда давом этган. Вазият кейинчалик интернет, мобил банкинг ва янги тўлов усуллари кенг тарқалиши билан ўзгара бошлади.

Қозоғистонликлар қачондан бошлаб нақд пулдан воз кеча бошлади?

2010-йилларда қозоғистонликлар банк карталаридан нафақат нақд пул ечиб олиш, балки харидлар учун тўлов қилишда ҳам тобора кўпроқ фойдалана бошлади. Бунга мобил банкингнинг ривожланиши, янги тўлов хизматларининг пайдо бўлиши ва дўконларда тўлов терминаллари сонининг ортиши ёрдам берди.

Шунга қарамай, 2016-йилда ҳам нақд пул ишлатиш анча кенг тарқалган эди.

Миллий банк маълумотларига кўра, ўша йили қозоғистонликлар банк карталари орқали 100 миллионга яқин нақд пулсиз операция амалга оширган. Уларнинг умумий қиймати 1,5 триллион тенге бўлган.

Таққослаш учун, шу даврда карталардан нақд пул ечиб олиш бўйича тахминан 200 миллионта операция бажарилган. Ечиб олинган пулларнинг умумий қиймати эса 9 триллион тенгега етган.

2019-йилга келиб вазият анча ўзгарди. Нақд пулсиз операциялар сони 1,2 миллиардтага, уларнинг умумий қиймати эса 14 триллион тенгега етди.

Шу билан бирга, қозоғистонликлар карталар орқали 375,8 миллион марта нақд пул ечиб олган. Ечиб олинган пулларнинг қиймати 16,3 триллион тенге бўлган.

Яъни, одамлар банк карталари орқали нақд пул ечиб олишдан кўра кўпроқ тўлов қилишни бошлаган. Бироқ пул қиймати бўйича нақд пул ечиб олиш ҳали ҳам олдинда эди.

Асосий бурилиш 2020-йилда юз берди. Бу йил нақд пулсиз операциялар нафақат сон жиҳатидан, балки умумий қиймати бўйича ҳам нақд пул ечиб олишдан ошиб кетди.

Йил давомида қозоғистонликлар 35,3 триллион тенге қийматидаги 2,9 миллиардта нақд пулсиз операцияни амалга оширган. Карталардан ечиб олинган нақд пулларнинг умумий қиймати эса 16,6 триллион тенге бўлган.

Шундай қилиб, атиги тўрт йил ичида нақд пулсиз операциялар сони қарийб 29 баравар, уларнинг умумий қиймати эса 23 баравардан кўпроқ ошган.

Коронавирус пандемияси даврида ҳам нақд пулсиз тўловларга ўтиш тезлашди. Карантин чекловлари сабабли одамлар интернет-дўконлар, етказиб бериш хизматлари ва мобил банк иловаларидан фаолроқ фойдалана бошлади.

Миллий банк маълумотларига кўра, 2020-йилда мобил ва интернет-банкинг хизматларидан фаол фойдаланувчилар сони 82 фоизга ошиб, 14 миллион кишига етган.

Бу ўзгаришлар чакана савдода ҳам яққол кўринди. Агар 2016-йилда чакана савдо ҳажмининг атиги 17 фоизига яқини нақд пулсиз тўловлар орқали амалга оширилган бўлса, 2020-йил охирига келиб бу кўрсаткич 57 фоизга етган.

Мобил иловалар тўлов одатларини қандай ўзгартирди?

2024-йилга келиб, Қозоғистонда банк карталаридан фойдаланишнинг асосий қисми нақд пулсиз тўловларга тўғри кела бошлади.

Миллий банк маълумотларига кўра, 2024-йилнинг охирида мамлакатда 41,2 миллионта фаол тўлов картаси мавжуд бўлган. Бу 2023-йилга нисбатан 6,5 фоизга кўп.

Йил давомида қозоғистонликлар банк карталари орқали 192 триллион тенге қийматидаги 13,1 миллиардта операцияни амалга оширган. Шундан 12,9 миллиардта операция нақд пулсиз тўловлардан иборат бўлиб, уларнинг умумий қиймати 166,2 триллион тенгега етган.

2020-йилда карталар орқали амалга оширилган барча операцияларнинг 90,6 фоизи сон жиҳатидан нақд пулсиз тўловлардан иборат эди. 2024-йилга келиб бу кўрсаткич 98,1 фоизга етди.

Пул қиймати бўйича эса нақд пулсиз операциялар улуши 2020-йилдаги 68 фоиздан 2024-йилда 86,6 фоизга кўтарилди. Бошқача айтганда, банк карталари орқали амалга оширилган операциялар қийматининг атиги 13,4 фоизи нақд пул ечиб олишга тўғри келган.

Шу билан бирга, қозоғистонликлар тўловларни пластик картанинг ўзи билан эмас, балки мобил банк иловалари орқали амалга оширишга тобора кўпроқ ўта бошлади.

2024-йилда нақд пулсиз тўловларнинг умумий қиймати бўйича 90,3 фоизи интернет ва мобил банкинг орқали амалга оширилган.

Энди смартфон ёрдамида нафақат харидлар учун тўлов қилиш, балки пул ўтказиш, турли хизматлар ҳақини тўлаш ва бошқа банк операцияларини ҳам банк филиалига бормасдан бажариш мумкин бўлди.

Миллий банк маълумотларига кўра, 2026-йилнинг биринчи ярмида қозоғистонликлар 92,1 триллион тенге қийматидаги 7,1 миллиардта нақд пулсиз операцияни амалга оширган. Бу кунига ўртача 39 миллиондан ортиқ операция, яъни 509 миллиард тенге қийматидаги тўловлар дегани.

2025-йилнинг шу даврига нисбатан нақд пулсиз операциялар сони 5,1 фоизга, уларнинг умумий қиймати эса 4,2 фоизга ошган. Бу операциялар қийматининг 90 фоизи интернет, мобил банк иловалари ва QR-кодлар орқали амалга оширилган тўловларга тўғри келган.

Нақд пулсиз тўловлар кўпайгани сари одамлар банк карталаридан нақд пул ечиб олишни ҳам камайтира бошлади. 2026-йилнинг дастлабки олти ойида бундай операциялар сони 5,8 фоизга, уларнинг умумий қиймати эса 3,8 фоизга қисқарган.

Айниқса, QR-код орқали тўловлар оммалашди. 2026-йилнинг биринчи ярмида QR-код ёрдамида амалга оширилган тўловлар сони банк карталари орқали POS-терминалларда амалга оширилган тўловлар сонидан 38 фоизга кўп бўлган. Пул қиймати бўйича ҳам QR-тўловлар олдинга чиқиб, терминаллар орқали амалга оширилган тўловлардан 13 фоизга ошган.

Ягона QR-код: турли банклар орқали тўлов қилиш имконияти

Рақамли тўловлар ривожидаги навбатдаги муҳим қадам банклараро ягона QR-код тизимининг ишга туширилиши бўлди. Миллий банк хабарига кўра, ушбу тизим 2026-йил 19-июлда бутун мамлакат бўйлаб ишга туширилган.

Илгари QR-код орқали тўлов қилиш кўпинча муайян банкнинг мобил иловаси билан чекланган эди. Масалан, бирор дўконда маълум бир банкнинг QR-коди орқали тўлов қилиш учун харидор ҳам айнан шу банкнинг иловасидан фойдаланиши керак бўларди.

Энди ягона тизимга уланган банклар мижозлари сотувчи қайси банк билан ишлашидан қатъи назар, товар ва хизматлар учун тўлов қилишлари мумкин.

Бу тадбиркорлар учун ҳам қулайлик яратади. Улар турли банкларнинг бир нечта QR-кодини жойлаштириш ўрнига битта QR-коддан фойдаланишлари мумкин. Бунинг учун қўшимча қурилма ўрнатиш ҳам талаб этилмайди.

Янги тизим нафақат харидлар учун тўлов қилиш, балки турли банк мижозлари ўртасида телефон рақами орқали пул ўтказиш имконини ҳам беради.

Миллий банк маълумотларига кўра, банклараро ягона QR тизими ишга туширилганидан кейинги биринчи ойда 210 миллиард тенге қийматидаги 8 миллиондан ортиқ операция амалга оширилган.

Ягона QR-код банклар ўртасидаги рақобатни ҳам кучайтиради. Харидорлар ўзларига қулай бўлган банк иловасини танлашлари, тадбиркорлар эса турли банк мижозларидан тўлов қабул қилишлари мумкин.

Шу билан бирга, аввалдан мавжуд бўлган тўлов усуллари ҳам сақланиб қолади. Яъни банк карталари, нақд пул ва алоҳида банкларнинг QR-кодлари орқали тўлов қилиш имконияти давом этади.

Рақамли тўловлар бизнес учун нималарни ўзгартирди?

Нақд пулсиз тўловларнинг кенг тарқалиши дўконлар, кафелар, етказиб бериш хизматлари ва бошқа корхоналарнинг иш усулини ҳам ўзгартирди. Энди харидорлар ёнида нақд пул ёки банк картасини олиб юришлари шарт эмас. Кўп ҳолларда харид учун тўлов қилишга смартфоннинг ўзи етарли.

Рақамли хизматларнинг ривожланиши тадбиркорларга масофадан туриб тўлов қабул қилиш, интернет орқали савдо қилиш ва банк иловалари ёрдамида тушумларни назорат қилиш имконини берди.

Бу ўзгаришлар, айниқса, кичик бизнес учун муҳим. Масалан, QR-код орқали тўлов қабул қиладиган тадбиркор алоҳида карта терминалини сотиб олиши ёки ўрнатиши шарт бўлмаслиги мумкин.

Бироқ нақд пулсиз тўловларнинг айрим харажатлари ҳам бор. Тадбиркорлар тўловларни қабул қилгани учун банкларга комиссия тўлайди. Бу комиссия миқдори банкка, тўлов усулига ва мижоз билан тузилган шартномага боғлиқ.

2026-йилнинг июл ойида Миллий банк халқаро тўлов тизимлари ва банклар билан ҳамкорликда икки йил давомида банклараро карта операциялари учун олинадиган комиссияларни тахминан икки баравар камайтиришга эришилганини маълум қилди.

Оддий карталар учун комиссия ставкалари 1,8–2 фоиздан 1 фоизга, премиум карталар учун эса 2,4 фоиздан 1,2 фоизга туширилган.

Аммо бу ерда муҳим жиҳат бор: гап банклар ўртасидаги комиссиялар ҳақида кетмоқда. Бу тадбиркорлар тўлов қабул қилгани учун ўз банкига тўлайдиган жами харажат билан бир хил эмас.

Тадбиркорнинг якуний харажати банк тарифлари ва хизмат кўрсатиш шартларига боғлиқ. Шу сабабли банклараро комиссияларнинг камайиши ҳар бир дўкон ёки кафе харажатлари автоматик равишда икки баравар камаяди, дегани эмас.

Кейинги босқичда нималар кутилмоқда?

Қозоғистон тўлов тизимининг кейинги ривожланиш босқичида рақамли тенге, очиқ банкинг ва молиявий операцияларни тасдиқлашнинг янги усуллари муҳим ўрин тутади.

Шу билан бирга, Миллий банк молиявий фирибгарликнинг олдини олишга қаратилган воситаларни ҳам ривожлантирмоқда.

Регулятор маълумотларига кўра, 2026-йил июлда Қозоғистон Миллий тўлов тизими кунига тахминан 6,3 триллион тенге қийматидаги операцияларни қайта ишлаган.

Биометрик идентификация хизмати, яъни инсоннинг юзини ёки бошқа биологик белгиларини текшириш орқали шахсини аниқлаш тизими ойига қарийб 3,5 миллионта сўровни қайта ишлаган.

Миллий антифрод-марказ эса фаолияти давомида 165 мингдан ортиқ фирибгарлик ва бошқа ноқонуний операцияларни аниқлаган.

Бироқ рақамли тўловларнинг келажакдаги ривожи фақат янги технологияларнинг пайдо бўлишига боғлиқ эмас.

Интернет яхши ишламайдиган ёки умуман мавжуд бўлмаган ҳудудларда яшовчи одамлар ҳам молиявий хизматлардан фойдаланиш имкониятига эга бўлиши муҳим. Бундан ташқари, фойдаланувчиларнинг пуллари ва шахсий маълумотларини ҳимоя қилиш ҳам долзарб вазифа бўлиб қолмоқда.

Қозоғистон уч ярим ўн йиллик давомида ўзининг банклараро ҳисоб-китоб тизимини яратиш ва илк тўлов карталарини чиқаришдан тортиб, мобил банкинг ва QR-код орқали тўлов қилишгача бўлган йўлни босиб ўтди.

Бундан атиги ўн йил олдин қозоғистонликлар банк карталаридан кўпроқ нақд пул ечиб олиш учун фойдаланишган. Бугун эса вазият бутунлай ўзгарган: карта орқали амалга ошириладиган операцияларнинг деярли барчаси нақд пулсиз тўловлардан иборат.

Илгари кундалик харидлар учун нақд пул керак бўлган бўлса, бугун кўп ҳолларда смартфоннинг ўзи кифоя.

Мустақиллик йиллари давомида Қозоғистонда нафақат тўлов усуллари, балки одамларнинг кундалик ҳаётидаги энг оддий молиявий одатлар ҳам тубдан ўзгарди.