Давлат қарзи ва инфляция: Франция иқтисодиётининг танг аҳволга тушишига сабаб нима ва бу бутун ЕИга қандай хавф туғдиради?

Давлат қарзи муаммосини ҳал қилмасликнинг иложи йўқ. Сабаби, қарз олиш тобора қимматлашмоқда: инвесторлар Франциядан ҳатто Италия ва Грецияга қараганда ҳам юқорироқ фоиз талаб қилмоқда.

Франциянинг ижтимоий харажатлари ҳақиқатан ҳам катта. Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилоти аъзолари орасида бу борадаги кўрсаткич энг юқорилардан бири ҳисобланади. Аммо муаммо фақат ижтимоий харажатларда эмас. Мамлакат иқтисодиёти деярли ўсмаяпти.

Оқибатда муаммолар бир-бирини кучайтирмоқда: Париж қанчалик қаттиқ тежамкорлик қилса, иқтисодиёт шунчалик секинлашади ва давлат қарзини камайтириш шунчалик қийинлашади. Бу яқин орада бутун еврозона учун ҳам муаммога айланиши мумкин. Чунки Франция иқтисодиёти шу қадар каттаки, мамлакатни молиявий инқироздан қутқариш жуда қимматга тушади.

17-октябр куни Париждаги Республика майдонида ўтказилган намойишдан кейин Марианна ҳайкалида қуйидаги ёзув қолди: «Кимки қашшоқлик уруғини экса, ғазаб ҳосилини ўради». Французлар бу шиорни 1990-йиллар охиридаги намойишлардан эслашади.

Ички ишлар вазирлиги маълумотларига кўра, ўша куни мамлакат бўйлаб 550 минг киши кўчага чиққан. Намойиш ташкилотчилари эса иштирокчилар сони 800 минг нафар бўлганини билдирган.

Ҳаракат сентябр ойи охирида Париж яқинидаги лицейлардан бирининг блокада қилиниши билан бошланган. Ўқувчилар ўқитувчилар етишмаслиги, синфхоналарнинг ҳаддан ташқари тўлиб кетгани ва мактаб биноларининг эскириб, таъмирталаб ҳолга келганидан норози бўлган.

Бир ой ўтиб, уларга касаба уюшмалари ва «Сариқ нимчалар» ҳаракати қўшилди. Талаблар ҳам кенгайди: шифохоналарга маблағ ажратиш, маошларни ошириш, ёқилғи нархларини пасайтириш ва бойликни аҳоли ўртасида адолатлироқ тақсимлаш.

Лимож шаҳрида тарихий шаҳар ҳокимияти биноси ёнди, Марселда намойишчилар шаҳар маъмурияти биносига бостириб кирди, Парижда эса дўконлар талон-торож қилинди.

Президент Эммануэл Макрон телевидение орқали мурожаат қилиб, аҳолида «ғазаб ва уят ҳисси» борлигини айтди. У одамларнинг талаблари эшитилганини билдирди, аммо маблағ ажратиш масаласига аниқлик киритмади.

Бунинг сабаби тушунарли: айни шу ҳафталарда парламент 2027-йил учун давлат бюджетини муҳокама қилмоқда. Ҳукумат ушбу бюджет орқали кредиторларга Франция давлат қарзининг ўсишини тўхтата олишини исботламоқчи.

Давлат қарзи ўсмоқда, иқтисодиёт эса деярли ўсмаяпти

Франциянинг кредиторлар олдидаги қарзи қарийб 3,6 триллион еврони ёки ЯИМнинг 119 фоизини ташкил этмоқда. Бу мамлакат тарихидаги энг юқори кўрсаткичдир.

Қарз жуда тез ўсмоқда: бир йил олдин у ЯИМнинг 115 фоизига тенг эди. Ҳукумат эса 2027-йилнинг охирига бориб бу кўрсаткич 122 фоизга етишини кутмоқда.

Давлат қарзининг фоизларини тўлаш ҳам тобора қимматлашмоқда. 2027-йилда давлат қарз учун 91,2 миллиард евро фоиз тўлаши керак бўлади. Бу жорий йилдаги 79,2 миллиард евродан кўп.

Марказий бюджетда қарзга хизмат кўрсатиш харажатлари, яъни қарзнинг фоизларини тўлаш учун ажратиладиган маблағ 10,3 миллиард еврога ошади.

Давлат харажатларининг бошқа бирорта йўналиши бунчалик тез ўсмаяпти. Агар вазирликлар бюджетига алоҳида киритилган давлат хизматчиларининг пенсияларини ҳисобга олмасак, қарз фоизларини тўлаш давлатнинг энг йирик харажатларидан бирига айланмоқда. Бу харажат мудофаа учун ажратилган 64 миллиард евро ва мактаб таълимига ажратилган 62,2 миллиард евродан ҳам ошиб кетмоқда.

Франция ҳар йили бюджетга тушаётган маблағдан анча кўп сарфлайди. Етишмаётган пулни қоплаш учун давлат қарз олишга мажбур.

Октябр ойи бошида Франциянинг 10 йиллик давлат облигациялари даромадлилиги 2002-йилдан бери биринчи марта 5 фоиздан ошди. «Fitch» халқаро рейтинг агентлиги маълумотларига кўра, 2025-йилда бу кўрсаткич ўртача 3,4 фоиз бўлган.

Франция ва Германия давлат облигациялари даромадлилиги ўртасидаги фарқ 1,4 фоиз бандидан ошди. Бу еврозона 2012-йилда қарз инқирозини бошдан кечирганидан бери кузатилган энг катта фарқдир.

Октябр ойининг ўртасига келиб молия бозорларидаги вазият бироз тинчланди. Бироқ Франция ҳамон қарзни инқироз марказида бўлган айрим мамлакатларга қараганда қимматроқ олмоқда.

Франция давлат облигациялари бўйича фоиз ставкаси 4,8 фоизни ташкил этган. Италияда бу кўрсаткич 4,5 фоиз, Испанияда эса 4,05 фоиз бўлган. Бироқ бу ҳали энг юқори кўрсаткич эмас. Италия 2011-йилдаги қарз инқирози вақтида қарз олиш учун 7 фоизгача фоиз тўлаган. Бу ҳолат ўша пайтда мамлакат бош вазири бўлган Силвио Берлусконининг лавозимидан кетишига олиб келган омиллардан бири бўлган.

Янги чораларга қарамай, Франция ҳукумати 2027-йилда бюджет тақчиллиги ЯИМнинг 5 фоизини ташкил этишини кутмоқда. Агар янги чоралар кўрилмаганида, бу кўрсаткич 6,4 фоизга етиши мумкин эди.

«Fitch» ҳисоб-китобларига кўра, давлат қарзининг ЯИМга нисбатан улуши ўсишдан тўхташи учун Франция бюджет тақчиллигини ЯИМнинг тахминан 3,5 фоизига тенг миқдорда қисқартириши керак. Франциядаги вазият қанчалик мураккаб эканини бошқа мамлакатлар билан таққослаганда ҳам кўриш мумкин.

Швеция мисоли ижтимоий ҳимояга катта маблағ ажратадиган давлат ҳам қарзни паст даражада ушлаб туриши мумкинлигини кўрсатади. АҚШнинг давлат қарзи ҳам Францияникига яқин. Аммо Америка ўз миллий валютасида қарз олади ва доллар билан боғлиқ пул-кредит сиёсатини мустақил белгилай олади. Франция эса евро ҳудудида бўлгани учун бундай имкониятга эга эмас.

Франция соғлиқни сақлашга бошқа кўплаб мамлакатларга қараганда кўпроқ маблағ сарфлайди. Пенсиялар ва кексаларни қўллаб-қувватлаш харажатлари бўйича эса Италияга яқин туради.

Таълим учун ЯИМга нисбатан Германия, Италия ва Испаниядан кўпроқ маблағ ажратади, аммо Швециядан анча кам сарфлайди. Швеция тажрибаси шуни кўрсатадики, ижтимоий харажатларнинг катталиги ўз-ўзидан давлат қарзининг юқори бўлишига олиб келмайди. Швеция кексаларни қўллаб-қувватлаш учун Европа Иттифоқи бўйича ўртача кўрсаткичдан кўпроқ, таълим учун эса бошқа мамлакатлардан кўпроқ маблағ сарфлайди. Шунга қарамай, унинг давлат қарзи Францияникидан уч баравар кам. Францияда пенсиялар юқори, аммо таълим харажатлари рекорд даражада эмас.

Иқтисодий ўсишга келсак, вазият янада мураккаб. 2025-йилда Франция иқтисодиёти Испания, Швеция ва АҚШга нисбатан секинроқ ўсди. Бироқ Германия ва Италияга қараганда яхшироқ натижа кўрсатди.

Германия иқтисодиёти янада секин ўсмоқда, аммо унинг давлат қарзи ЯИМнинг 63 фоизини ташкил этгани сабабли мамлакат бундай вазиятга Францияга қараганда осонроқ чидай олади. Испания эса бошқача манзарани кўрсатмоқда. 2026-йилнинг иккинчи чорагигача бўлган бир йилда мамлакатнинг давлат қарзи 4,3 фоизга ошган бўлса-да, унинг ЯИМга нисбати 1,8 фоиз бандига камайиб, 101,4 фоизга тушди. Бунинг сабаби — Испания иқтисодиёти давлат қарзига қараганда тезроқ ўсган.

2026-йилнинг иккинчи чорагида Испания ЯИМи олдинги чоракка нисбатан 0,7 фоизга ўсди. Франция иқтисодиёти эса умуман ўсмади. Бироқ Францияга қарз инқирози вақтида ёрдам берилган бошқа мамлакатларга ёрдам бериш каби осон бўлмаслиги мумкин.

Иқтисодиёт бўйича Нобел мукофоти лауреати Пол Кругманнинг фикрича, Францияни қутқариш энди жуда қийин бўлиши мумкин.

«Франция, эҳтимол, “йиқилиш учун жуда катта” давлатдан “қутқариш учун жуда катта” давлатга айланиш чегарасидан ўтди», деб ёзди у.

Франция иқтисодиёти Греция ёки Португалияникидан анча катта. Шунинг учун уни қутқариш жуда кўп маблағ талаб қилади. Бундан ташқари, еврозона мамлакатлари бу харажатларни ким ва қандай қоплаши борасида янада кескин баҳслашиши мумкин.

Франция қандай қилиб бундай аҳволга тушиб қолди?

Франция иқтисодиёти турғунлик ёқасида турибди. Иқтисодий ўсишнинг секинлашишига аҳолининг камроқ харид қилиши, компанияларнинг эҳтиёткорлиги, инвестицияларни кечиктириши, кредитларнинг қимматлашиши ва қурилиш соҳасининг пасайиши сабаб бўлмоқда. Ноаниқликнинг асосий манбаларидан бири — Яқин Шарқдаги можаро туфайли энергия нархларининг ўзгариши.

Бу муаммолар аҳолининг кундалик ҳаётига ҳам таъсир қилмоқда. Франция банки баҳолашига кўра, 2026-йилда иш ҳақининг харид қобилияти 0,7 фоизга пасаяди. Йил охирига бориб ишсизлик даражаси эса 8,4 фоизга етиши мумкин. Иқтисодиётнинг сустлиги давлат бюджетига ҳам салбий таъсир кўрсатмоқда.

2026-йилда бюджет тақчиллиги режалаштирилган 5 фоиз ўрнига ЯИМнинг 5,4 фоизини ташкил этди. «Fitch» бунинг икки асосий сабабини келтиради. Биринчидан, иқтисодиёт ва меҳнат бозори секинлашгани учун солиқ тушумлари камаймоқда. Иккинчидан, давлат қарзи бўйича фоиз тўловлари кўпаймоқда. Натижада бюджет муаммосининг бир қисмининг ўзи иқтисодиётдаги қийинчиликлар туфайли юзага келмоқда.

Франциядаги муаммоларни тушунтириш учун одатда иккита сабаб келтирилади. Биринчиси — давлат ҳаддан ташқари кўп маблағ сарфлайди. Иккинчиси — давлат маблағларни самарасиз тақсимлайди ва уларни аҳолига сифатли хизматлар кўрсатишга айлантира олмайди.

Франция ҳақиқатан ҳам кўп маблағ сарфлайди. Халқаро валюта жамғармаси (ХВЖ) баҳолашига кўра, 2026-йилда давлат харажатлари ЯИМнинг 57,6 фоизини ташкил этади. Францияда ижтимоий ҳимоя харажатлари ЯИМнинг 30 фоизидан ортиқ. Бу Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилотига аъзо мамлакатлар орасидаги энг юқори кўрсаткичлардан биридир.

Бироқ бу ерда муҳим жиҳат бор: ИҲТТнинг мазкур кўрсаткичига мактаблар ва университетлар харажатлари кирмайди. Унда фақат боғчалар ва олти ёшгача бўлган болаларни парвариш қилиш харажатлари ҳисобга олинади. Шунинг учун Франциянинг ижтимоий харажатлари юқори экани ва лицей ўқувчиларининг ўқитувчилар етишмаслигидан шикоят қилиши бир-бирига зид эмас.

ИҲТТнинг махсус тадқиқотида Франциянинг 2022-йилдаги ижтимоий харажатлари ЯИМнинг 31,6 фоизи, Германияники эса 26,7 фоизи деб баҳоланган.

Энг катта харажатлар пенсиялар ва соғлиқни сақлаш соҳасига тўғри келади. Пенсияларнинг ўзи давлат харажатларининг 24,3 фоизини ташкил этади.

Шу билан бирга, Франция кўп маблағ сарфлагани каби кўп солиқ ҳам йиғади. Аммо бу ҳолат муаммони янада мураккаблаштиради. ХВЖнинг таъкидлашича, давлат даромадлари еврозонадаги энг юқори кўрсаткичлардан бири бўлгани учун солиқларни янада ошириш қийин.

Давлат маблағларини тақсимлашда ҳам муаммолар бор. Ҳар ҳолда, францияликларнинг ўзи кўрсатилаётган хизматлар сифатидан тўлиқ қониқмаяпти. ИҲТТ 2022-йилда ўтказган сўров натижаларига кўра, францияликлар сифатли ва ҳамёнбоп давлат хизматларидан фойдаланиш имкониятидан германияликлар ва британияликларга қараганда камроқ қониқиш ҳосил қилган.

Ҳукумат нималарни қисқартирмоқчи?

Себастян Лекорню бошчилигидаги ҳукумат 2027-йил учун бюджет лойиҳасини 1-октябр куни тақдим этди. Янги чоралар орқали 43 миллиард евро тежаш ёки қўшимча даромад олиш режалаштирилган. Аввалги йилларда қабул қилинган қарорларни ҳам ҳисобга олганда, ҳукумат умумий самара 54 миллиард евродан ошишини кутмоқда. Бу чораларнинг бир қисми давлат харажатларининг ўсишини чеклашга, бошқа қисми эса солиқларни ошириш орқали даромадларни кўпайтиришга қаратилган. Шу билан бирга, айрим харажатлар ҳам қисқартирилади. Бюджетдаги энг ғалати жиҳат — рақамлар ўртасидаги фарқ.

Янги чоралар орқали 43 миллиард евро тежаш режаси ЯИМнинг тахминан 1,4 фоизига тенг. Аммо бюджет тақчиллиги атиги 0,4 фоиз бандига — 5,4 фоиздан 5 фоизга тушади.

Нега бундай?

Чунки янги чоралар кўрилмаганида, пенсиялар ва маошлар индексация қилиниши, яъни нархлар ўзгаришига қараб оширилиши ҳамда аҳолининг қариб бориши туфайли бюджет тақчиллиги 6,4 фоизга етиши мумкин эди. Демак, тежамкорлик чоралари тақчилликни сезиларли камайтиришдан кўра, унинг янада ўсиб кетишининг олдини олишга хизмат қилмоқда.

Эҳтимолий сценарийлар: ҳар иккисининг ҳам салбий томонлари бор

Франция олдида иккита асосий йўл турибди: қарз олишда давом этиш ёки бюджет тақчиллигини тезда қисқартириш. Аммо бу вариантларнинг ҳеч бири кутилган натижани кафолатламайди.

Биринчи сценарий: давлат қарзини оширишда давом этиш

Бу ҳокимиятдагилар учун энг осон йўл. Бундай ҳолатда пенсиялар, нафақалар ва бюджет ташкилотлари ходимларининг маошлари индексация қилинишда давом этади. Аҳолининг истеъмоли кескин пасаймайди, намойишлар ҳам тинчиши мумкин. Бироқ ҳар йили бюджет тақчиллиги сақланиб қолиши давлат қарзини янада оширади. Янги қарз олиш эса тобора қимматлашади.

Франция аввал қарзни деярли нолга яқин фоиз ставкаларида олган эди. Энди эса эски қарзларни янгиси билан алмаштириш учун анча юқори фоиз тўлашга тўғри келмоқда.

Вақт ўтиши билан қарз фоизларини тўлаш харажатлари бюджетнинг бошқа йўналишларини, жумладан, таълим ва тиббиётни молиялаштириш учун ажратиладиган маблағларни сиқиб чиқариши мумкин.

«Fitch» ҳисоб-китобларига кўра, давлат қарзига хизмат кўрсатиш харажатларининг ЯИМга нисбати ҳар йили 0,2–0,3 фоиз бандига ошиб бормоқда. Бундан ташқари, Франция инвесторлар ишончини йўқотиши мумкин. Агар инвесторлар мамлакатнинг қарзини қайтара олишига шубҳа қилса, улар юқорироқ фоиз талаб қилади. Оқибатда бюджет тақчиллиги янада ортади, ишонч янада пасаяди ва давлатга янги қарз олиш қийинлашади.

Франция АҚШ каби ўз валютасининг қийматини мустақил равишда пасайтириш ёки миллий валютани ўз хоҳишига кўра чиқариш имконига эга эмас. Чунки у евро валютасидан фойдаланади. Бундай вазиятда ҳукумат харажатларни янада қаттиқ қисқартиришга мажбур бўлиши мумкин.

Бироқ ҳозирча бу фақат эҳтимолий сценарий. Давлат қарзи қайси даражага етганда инқироз албатта бошланишини кўрсатадиган аниқ чегара йўқ.

Бундан ташқари, кредиторлар ва молия бозорларида ваҳима юзага келган тақдирда, еврозонада муайян ҳимоя воситаси мавжуд. 2022-йилдан бери Европа Марказий банки мамлакат давлат облигацияларининг даромадлилиги асоссиз равишда кескин ошган тақдирда, уларни сотиб олиши мумкин. Бундай харидлар учун олдиндан белгиланган қатъий лимит йўқ.

Бироқ ушбу механизм мамлакат молиясининг ҳақиқий аҳволи билан боғлиқ бўлмаган бозор ваҳимасига қарши қўллаш учун мўлжалланган. Механизмни ишга туширишдан олдин Европа Марказий банки мамлакат Европа Иттифоқининг бюджет қоидаларига риоя қилаётгани ва давлат қарзи барқарорлигини баҳолайди.

«Энг муҳим ва биринчи қарор Франциянинг ўзида қабул қилиниши керак. Бу қарор бюджет-солиқ сиёсати билан боғлиқ», — деган Европа Марказий банки раҳбари Кристин Лагард.

Иккинчи сценарий: харажатлар ва бюджет тақчиллигини кескин қисқартириш

Бу йўл анча оғриқли бўлиши мумкин. Қаттиқ тежамкорлик пенсиялар, маошлар ва давлат харидлари учун ажратиладиган маблағларни қисқартиришни англатади. Бу эса янада катта намойишлар, тартибсизликлар, талабнинг пасайиши ва иқтисодий фаолликнинг сусайишига олиб келиши мумкин.

ХВЖнинг бюджетни қисқартириш дастурлари бўйича таҳлиллари шуни кўрсатадики, иқтисодий пасайиш даврида давлат харажатларини камайтириш иқтисодиётга айниқса кучли салбий таъсир кўрсатади. Бундай вазиятда энг кўп зарарни кам даромадли одамлар кўради. Чунки улар даромадлари камайган даврда қийинчиликларни енгиб ўтиш учун қарз олиш имкониятига ҳам эга бўлмаслиги мумкин.

Иқтисодиётнинг секинлашиши тежалган маблағларнинг бир қисмининг самарасини йўққа чиқаради: бюджетга солиқлар камроқ тушади. Агар ЯИМ етарлича катта миқдорда пасайса, бюджет тақчиллиги қисқарган тақдирда ҳам давлат қарзининг ЯИМга нисбати ошиб кетиши мумкин.

Бундай ҳолатлар аввал ҳам кўп кузатилган. ХВЖ маълумотларига кўра, тежамкорлик дастурларида иқтисодий ўсиш кўпинча ҳаддан ташқари оптимистик баҳоланган. Оқибатда давлат қарзи камайиш ўрнига янада ошган. Франция Пенсиялар бўйича кенгаши ҳам бу механизмни моделлар орқали кўрсатган. Уларнинг ҳисоб-китобларига кўра, қисқа муддатда пенсия харажатларини ЯИМнинг 0,2 фоизига тенг миқдорда қисқартириш иқтисодий фаолликни тахминан 0,1 фоиз бандига пасайтиради.

Франция қайси йўлни танлаши мумкин?

Аслида, Париж ушбу икки кескин сценарийдан бирортасини тўлиқ танламаса керак. Франция бюджет тақчиллигини босқичма-босқич қисқартириш, харажатларни қайта кўриб чиқиш ва солиқ имтиёзларини бекор қилиш йўлидан бориши мумкин.

ХВЖ ҳам шундай ёндашувни тавсия қилмоқда. Жамғарма Францияга 2029-йилгача бюджет тақчиллигини ЯИМнинг 3 фоизидан паст даражага туширишни, бир вақтнинг ўзида энг ҳимояга муҳтож аҳоли қатламларини қўллаб-қувватлашни тавсия этган.

Жамғарма мутахассислари май ойидаёқ самарасиз солиқ имтиёзларини бекор қилиш, давлат, ижтимоий суғурта тизими ва маҳаллий ҳокимиятлар харажатларидаги такрорланишларни бартараф этиш ҳамда «пенсия ислоҳоти бўйича ишончли стратегия» ишлаб чиқишни маслаҳат берган.

Ҳатто барча режалар амалга ошса ҳам, ХВЖ прогнозларига кўра, Франциянинг давлат қарзи 2028-йилда ҳам ўсишда давом этиб, ЯИМнинг 121 фоизига етиши мумкин. Шу билан бирга, ҳозирги бюджетнинг парламентдан ўтиши аввалги бюджетларга қараганда осонроқ бўлиши мумкин.

«Fitch» буни 2027-йилнинг апрелида бўлиб ўтадиган президентлик сайловлари яқинлашаётгани билан изоҳлайди. Сиёсий партиялар учун амалдаги бюджетни кейинги ҳукуматга қолдириш манфаатлироқ бўлиши мумкин. Янги ҳокимият эса уни кейинчалик ўзгартиришга мажбур бўлади.

Республика майдонидаги намойишлардан биридаги плакатда шундай ёзув бор эди:

«Биз раҳбарларимизнинг хатоларини мерос қилиб оламиз, уларнинг юки эса фарзандларимиз елкасига тушади». Шу сабабли Франция олдидаги энг муҳим савол — муқаррар иқтисодий қийинчиликлар юкини турли авлодлар ва жамият қатламлари ўртасида қандай тақсимлашдан иборат.